Ταλαντώσεις
Απλή αρμονική κίνηση, απόσβεση και συντονισμός.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις την απλή αρμονική ταλάντωση από τη δύναμη επαναφοράς και να χρησιμοποιείς περίοδο, συχνότητα και πλάτος.
- Να υπολογίζεις την περίοδο ενός σώματος σε ελατήριο και ενός απλού εκκρεμούς.
- Να βρίσκεις μέγιστη ταχύτητα, μέγιστη επιτάχυνση και ενέργεια μιας ταλάντωσης.
- Να εξηγείς την απόσβεση και τον συντονισμό, και πώς αντιμετωπίζονται στις μηχανές και στα οχήματα.
Κινήσεις που επαναλαμβάνονται
Η ανάρτηση ενός αυτοκινήτου μετά από μια λακκούβα, ένα φορτίο που κρέμεται από γερανό και αιωρείται, το τύμπανο του πλυντηρίου που τρέμει στο στύψιμο, ένας κινητήρας που κάνει τη βάση του να δονείται. Όλα κινούνται μπρος-πίσω γύρω από μια θέση ισορροπίας. Αυτή η κίνηση λέγεται ταλάντωση.
Τρία μεγέθη την περιγράφουν:
- Πλάτος : η μέγιστη απομάκρυνση από τη θέση ισορροπίας, σε m.
- Περίοδος : ο χρόνος για μία πλήρη ταλάντωση, πήγαινε-έλα, σε s.
- Συχνότητα : πόσες ταλαντώσεις γίνονται το δευτερόλεπτο, σε Hz.
Η απλή αρμονική ταλάντωση
Η πιο απλή και πιο χρήσιμη περίπτωση γίνεται όταν η συνισταμένη δύναμη στο σώμα είναι ανάλογη της απομάκρυνσης και δείχνει πάντα προς τη θέση ισορροπίας:
Η λέγεται δύναμη επαναφοράς και η σταθερά επαναφοράς, σε N/m. Το μείον λέει ότι όταν το σώμα είναι δεξιά, η δύναμη το τραβά αριστερά, και αντίστροφα. Ένα σώμα δεμένο σε ελατήριο είναι το κλασικό παράδειγμα, με , τη σταθερά του ελατηρίου.
Η κίνηση που προκύπτει λέγεται απλή αρμονική ταλάντωση (ΑΑΤ), και η περίοδός της είναι:
Θέση, ταχύτητα, επιτάχυνση
Αν μετράμε τον χρόνο από τη στιγμή που το σώμα περνά από τη θέση ισορροπίας, η απομάκρυνση είναι ημιτονοειδής:
Το λέγεται γωνιακή συχνότητα και μετριέται σε rad/s. Από αυτό βγαίνουν οι μέγιστες τιμές:
Η ταχύτητα είναι μέγιστη στη θέση ισορροπίας, όπου η δύναμη είναι μηδέν. Η επιτάχυνση είναι μέγιστη στα άκρα, όπου το σώμα σταματά στιγμιαία για να γυρίσει.
Ενέργεια. Στα άκρα όλη η ενέργεια είναι δυναμική του ελατηρίου, στη θέση ισορροπίας όλη κινητική. Το άθροισμα μένει σταθερό:
Διπλάσιο πλάτος σημαίνει τετραπλάσια ενέργεια, με την ίδια περίοδο.
Το απλό εκκρεμές
Ένα μικρό βαρύ σώμα κρεμασμένο από νήμα μήκους , που αιωρείται με μικρή γωνία, κάνει κι αυτό ΑΑΤ, με περίοδο:
Η μάζα δεν μπαίνει καθόλου: ένα άδειο και ένα γεμάτο φορτίο στο ίδιο συρματόσχοινο αιωρούνται με τον ίδιο ρυθμό. Αυτό που μετράει είναι το μήκος. Ο χειριστής του γερανού το ξέρει από την εμπειρία: με μακρύ συρματόσχοινο το φορτίο αιωρείται αργά, με κοντό γρήγορα.
Απόσβεση
Στην πράξη κάθε ταλάντωση σβήνει, γιατί οι τριβές και η αντίσταση του αέρα αφαιρούν ενέργεια. Το πλάτος μικραίνει από κύκλο σε κύκλο. Αυτό λέγεται απόσβεση.
Κάποιες φορές την απόσβεση τη θέλουμε. Το αμορτισέρ ενός αυτοκινήτου είναι ένα έμβολο μέσα σε λάδι. Όταν η ανάρτηση κινείται, το λάδι περνά από στενές οπές και η ενέργεια της ταλάντωσης γίνεται θερμότητα. Με καλά αμορτισέρ το αυτοκίνητο κάνει μετά από μια λακκούβα μία ή δύο κινήσεις και ηρεμεί. Με φθαρμένα, συνεχίζει να «χοροπηδάει», τα λάστιχα χάνουν επαφή με τον δρόμο και το κράτημα χειροτερεύει.
Εξαναγκασμένη ταλάντωση και συντονισμός
Κάθε σύστημα που μπορεί να ταλαντωθεί έχει μια ιδιοσυχνότητα : τη συχνότητα με την οποία ταλαντώνεται αν το αφήσεις ελεύθερο. Αν ένας διεγέρτης το σπρώχνει περιοδικά με κάποια άλλη συχνότητα , το σύστημα ταλαντώνεται με τη συχνότητα του διεγέρτη. Αυτή είναι η εξαναγκασμένη ταλάντωση.
Το πλάτος της εξαρτάται από το πόσο κοντά είναι το στο . Όταν , κάθε ώθηση έρχεται τη σωστή στιγμή, η ενέργεια συσσωρεύεται, και το πλάτος γίνεται μέγιστο. Αυτό είναι ο συντονισμός.
Ο συντονισμός είναι και χρήσιμος. Το ραδιόφωνο πιάνει έναν σταθμό επειδή το κύκλωμά του συντονίζεται στη συχνότητα του σταθμού. Ο τεχνίτης που βγάζει ένα κολλημένο αυτοκίνητο από τη λάσπη το κουνάει μπρος-πίσω στον ρυθμό του, για να μεγαλώνει το πλάτος κάθε φορά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα αυτοκίνητο 1200 kg στηρίζεται σε τέσσερα ελατήρια ανάρτησης, το καθένα με σταθερά 30 000 N/m. Πόσο συμπιέζονται τα ελατήρια από το βάρος του, και με ποια συχνότητα ταλαντώνεται πάνω τους αν δεν υπάρχουν αμορτισέρ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα τέσσερα ελατήρια σηκώνουν το αυτοκίνητο μαζί, οπότε δρουν σαν ένα με σταθερά N/m.
Στατική συμπίεση. Σε ισορροπία η δύναμη των ελατηρίων ισορροπεί το βάρος:
Ταλάντωση:
Περίοδος περίπου s.
Μία με δύο ταλαντώσεις το δευτερόλεπτο είναι μια ήπια κίνηση για τους επιβάτες. Χωρίς αμορτισέρ όμως, μετά από κάθε λακκούβα το αυτοκίνητο θα ταλαντωνόταν για πολλή ώρα.
Παράδειγμα 2
Ένας γερανός κρατά ένα φορτίο με συρματόσχοινο μήκους 10 m, και το φορτίο αιωρείται με μικρή γωνία. Πόση είναι η περίοδος; Πόσο πρέπει να κοντύνει το συρματόσχοινο για να γίνει η περίοδος 2 s;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Περίοδος εκκρεμούς:
Ένα πήγαινε-έλα κάθε έξι δευτερόλεπτα περίπου.
Μήκος για s. Λύνουμε τον τύπο ως προς :
Το μήκος πάει με το τετράγωνο της περιόδου. Για τριπλάσια περίοδο θέλεις εννιαπλάσιο μήκος. Η μάζα του φορτίου δεν μπήκε πουθενά.
Παράδειγμα 3
Σώμα 2 kg είναι δεμένο σε ελατήριο με σταθερά 200 N/m και ταλαντώνεται με πλάτος 0,1 m. Βρες τη μέγιστη ταχύτητα, τη μέγιστη επιτάχυνση και την ενέργεια της ταλάντωσης.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γωνιακή συχνότητα:
Μέγιστες τιμές:
Η πρώτη στη θέση ισορροπίας, η δεύτερη στα άκρα.
Ενέργεια, με δύο τρόπους:
Ίδιο αποτέλεσμα, όπως πρέπει: η ενέργεια του άκρου έγινε όλη κινητική στη μέση.
Παράδειγμα 4
Ένα πλυντήριο πάνω στα ελατήριά του έχει ιδιοσυχνότητα 8 Hz. Στο στύψιμο το τύμπανο ανεβαίνει σιγά σιγά από ακινησία στις 1200 στροφές το λεπτό. Σε ποιες στροφές το πλυντήριο τρέμει περισσότερο, και γιατί μετά ηρεμεί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το τύμπανο, με τα ρούχα ποτέ τέλεια μοιρασμένα, είναι ο διεγέρτης: σπρώχνει το πλυντήριο μία φορά σε κάθε στροφή. Η συχνότητα διέγερσης είναι οι στροφές ανά δευτερόλεπτο.
Συντονισμός όταν η συχνότητα διέγερσης γίνει Hz:
δηλαδή στις στροφές το λεπτό.
Στις στροφές η συχνότητα διέγερσης είναι Hz, δυόμισι φορές την ιδιοσυχνότητα. Εκεί το πλυντήριο είναι μακριά από την κορυφή της καμπύλης και ταλαντώνεται λίγο.
Γι' αυτό το πρόγραμμα ανεβάζει γρήγορα τις στροφές γύρω από τις : όσο λιγότερο μένει εκεί, τόσο λιγότερη ενέργεια προλαβαίνει να συσσωρευτεί. Αν το πλυντήριο δεν είναι αλφαδιασμένο ή τα ρούχα έχουν μαζευτεί σε μια μεριά, ο διεγέρτης είναι πιο δυνατός και το τρέμουλο μεγαλύτερο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένα σώμα σε ελατήριο κάνει πλήρεις ταλαντώσεις σε λεπτό. Πόση είναι η συχνότητα και πόση η περίοδος;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις την απλή αρμονική ταλάντωση από τη δύναμη επαναφοράς και να χρησιμοποιείς περίοδο, συχνότητα και πλάτος.
- Να υπολογίζεις την περίοδο ενός σώματος σε ελατήριο και ενός απλού εκκρεμούς.
- Να βρίσκεις μέγιστη ταχύτητα, μέγιστη επιτάχυνση και ενέργεια μιας ταλάντωσης.
- Να εξηγείς την απόσβεση και τον συντονισμό, και πώς αντιμετωπίζονται στις μηχανές και στα οχήματα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.