Κύματα και ήχος
Διάδοση, συμβολή και θόρυβος στον χώρο εργασίας.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις εγκάρσια από διαμήκη κύματα και να χρησιμοποιείς τη σχέση ταχύτητας, μήκους κύματος και συχνότητας.
- Να υπολογίζεις αποστάσεις από τον χρόνο της ηχούς, σε σόναρ, αισθητήρες στάθμευσης και μετρητές πάχους με υπερήχους.
- Να εξηγείς πότε δύο κύματα ενισχύονται και πότε αλληλοαναιρούνται, από τη διαφορά δρόμου.
- Να διαβάζεις τη στάθμη θορύβου σε decibel και να εκτιμάς πώς αλλάζει με την απόσταση και με περισσότερες πηγές.
Τι μεταφέρει ένα κύμα
Ρίξε μια πέτρα σε ήρεμο νερό. Οι κύκλοι απλώνονται, αλλά ένα φύλλο στην επιφάνεια απλώς ανεβοκατεβαίνει στη θέση του. Το νερό δεν ταξιδεύει μαζί με τον κύκλο. Ταξιδεύει η διαταραχή, και μαζί της ενέργεια.
Αυτό είναι ένα κύμα: μια διαταραχή που διαδίδεται, μεταφέροντας ενέργεια χωρίς να μεταφέρει ύλη. Τα σωματίδια του μέσου απλώς ταλαντώνονται γύρω από τη θέση τους.
- Εγκάρσιο κύμα: τα σωματίδια ταλαντώνονται κάθετα στη διεύθυνση διάδοσης. Ένα σχοινί που τινάζεις, ένα συρματόσχοινο που δονείται.
- Διάμηκες κύμα: τα σωματίδια ταλαντώνονται κατά μήκος της διεύθυνσης διάδοσης, σε πυκνώματα και αραιώματα. Ο ήχος είναι διάμηκες κύμα πίεσης.
Ο ήχος χρειάζεται μέσο για να διαδοθεί: αέρα, νερό, μέταλλο. Στο κενό δεν διαδίδεται.
Η βασική σχέση
Κάθε κύμα έχει συχνότητα , όση και η πηγή που το δημιουργεί, και μήκος κύματος , την απόσταση ανάμεσα σε δύο διαδοχικά «ίδια» σημεία, για παράδειγμα δύο κορυφές. Σε μία περίοδο το κύμα προχωρά ένα μήκος κύματος, άρα:
Η ταχύτητα εξαρτάται από το μέσο, όχι από την πηγή. Ο ήχος ταξιδεύει:
| Μέσο | Ταχύτητα ήχου, περίπου |
|---|---|
| Αέρας, στους C | m/s |
| Νερό | m/s |
| Χάλυβας | – m/s |
Γι' αυτό, αν βάλεις το αυτί στη ράγα, ακούς το τρένο πριν το ακούσεις από τον αέρα.
Η συχνότητα του ήχου είναι αυτό που ακούμε ως ύψος: χαμηλή συχνότητα, μπάσος ήχος. Το ανθρώπινο αυτί ακούει περίπου από Hz ως Hz. Πάνω από τα kHz είναι οι υπέρηχοι, κάτω από τα Hz οι υπόηχοι. Το πλάτος του κύματος, δηλαδή πόσο μεγάλες είναι οι μεταβολές της πίεσης, το ακούμε ως ένταση.
Ηχώ: μετράς αποστάσεις με τον ήχο
Ένας ήχος που χτυπά σε εμπόδιο ανακλάται και γυρίζει πίσω. Αν μετρήσεις τον χρόνο από την εκπομπή ως την επιστροφή, ο ήχος έχει κάνει τη διαδρομή δύο φορές:
Πάνω σε αυτό δουλεύουν ο αισθητήρας στάθμευσης του αυτοκινήτου, το σόναρ ενός σκάφους, και ο μετρητής πάχους με υπερήχους, με τον οποίο ο τεχνικός ελέγχει πόσο έχει φαγωθεί από τη διάβρωση το τοίχωμα ενός σωλήνα ή μιας δεξαμενής χωρίς να τα τρυπήσει. Οι υπέρηχοι χρησιμοποιούνται γιατί έχουν μικρό μήκος κύματος και «βλέπουν» μικρές λεπτομέρειες.
Συμβολή
Όταν δύο κύματα φτάνουν στο ίδιο σημείο, οι διαταραχές τους προστίθενται. Αν οι δύο πηγές ταλαντώνονται με την ίδια συχνότητα και σε φάση, το τι θα γίνει σε κάθε σημείο εξαρτάται από τη διαφορά δρόμου , πόσο πιο μακριά είναι η μία πηγή από την άλλη:
- , ακέραιος αριθμός μηκών κύματος: οι κορυφές φτάνουν μαζί και το κύμα ενισχύεται.
- : η κορυφή του ενός φτάνει μαζί με την κοιλάδα του άλλου, και τα κύματα αλληλοαναιρούνται.
Τα ακουστικά ενεργής ακύρωσης θορύβου χρησιμοποιούν ακριβώς αυτό. Ένα μικρόφωνο ακούει τον θόρυβο απ' έξω και το ηχείο παράγει τον ίδιο ήχο αντεστραμμένο: όπου ο θόρυβος έχει πύκνωμα, το ηχείο δίνει αραίωμα. Δουλεύει πολύ καλά στους χαμηλούς, σταθερούς θορύβους, όπως το βουητό ενός κινητήρα, και λιγότερο στους απότομους και ψηλούς.
Πόσο δυνατός: τα decibel
Η ένταση του ήχου μετριέται σε W/m², αλλά το αυτί ακούει από W/m² ως περίπου W/m², όπου ο ήχος αρχίζει να πονάει: έναν λόγο ενός τρισεκατομμυρίου. Γι' αυτό χρησιμοποιούμε τη στάθμη έντασης σε decibel (dB):
Δεν χρειάζεται να υπολογίζεις λογαρίθμους για να τη χρησιμοποιείς. Αρκούν τρεις κανόνες:
- dB σημαίνει δεκαπλάσια ένταση. Τα dB έχουν δέκα φορές την ένταση των .
- dB σημαίνει διπλάσια ένταση. Δύο ίδια μηχανήματα δίπλα-δίπλα δίνουν dB παραπάνω από το ένα, όχι τα διπλά decibel.
- Διπλάσια απόσταση από μια μικρή πηγή στον ανοιχτό χώρο: η ένταση πέφτει στο ένα τέταρτο, δηλαδή dB. Δεκαπλάσια απόσταση δίνει εκατό φορές μικρότερη ένταση, δηλαδή dB.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας μετρητής πάχους με υπερήχους, ακουμπισμένος σε χαλύβδινο τοίχωμα δεξαμενής, μετρά ότι η ηχώ από την εσωτερική επιφάνεια επιστρέφει σε 4 μs. Η ταχύτητα του ήχου στον χάλυβα είναι περίπου 6000 m/s. Πόσο είναι το πάχος του τοιχώματος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο χρόνος σε δευτερόλεπτα: μs s.
Ο υπέρηχος πηγαίνει ως την εσωτερική επιφάνεια και γυρίζει, άρα:
δηλαδή mm.
Αν η δεξαμενή κατασκευάστηκε με τοίχωμα mm, η διάβρωση έχει φάει mm. Ο τεχνικός το βρήκε χωρίς να αδειάσει ή να τρυπήσει τη δεξαμενή.
Παράδειγμα 2
Δύο ηχεία σε ένα εργαστήριο παίζουν τον ίδιο τόνο 200 Hz, σε φάση. Ένας μαθητής στέκεται 3 m από το ένα και 3,85 m από το άλλο. Ακούει δυνατό ήχο ή σχεδόν σιωπή; (Ταχύτητα ήχου 340 m/s)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μήκος κύματος:
Διαφορά δρόμου: m.
Σε μήκη κύματος:
Μισό μήκος κύματος: αναιρετική συμβολή. Ο μαθητής βρίσκεται σε σημείο σχεδόν σιωπής.
Στην πράξη ο ήχος δεν μηδενίζεται τελείως, γιατί οι δύο πηγές δεν φτάνουν με ακριβώς ίδια ένταση και ο ήχος ανακλάται στους τοίχους. Αν ο μαθητής κάνει ένα βήμα, ο ήχος δυναμώνει ξανά.
Παράδειγμα 3
Ένας γωνιακός τροχός δίνει 95 dB στη θέση του χειριστή. Πόσες φορές μεγαλύτερη είναι η ένταση από τα 85 dB; Αν δουλεύουν δύο ίδιοι τροχοί δίπλα-δίπλα, πόσα dB ακούει; Σε πόση απόσταση πρέπει να πάει ένας βοηθός για να ακούει 12 dB λιγότερα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από σε dB είναι dB, δηλαδή δεκαπλάσια ένταση.
Δύο ίδιοι τροχοί: διπλάσια ένταση, δηλαδή dB:
Όχι dB. Τα decibel δεν προστίθενται σαν απλοί αριθμοί.
Απόσταση. Κάθε διπλασιασμός της απόστασης κόβει dB. Για dB χρειάζονται δύο διπλασιασμοί: φορές πιο μακριά από τον χειριστή.
Αν ο χειριστής είναι περίπου στο m από τον δίσκο, ο βοηθός στα m ακούει γύρω στα dB από τον έναν τροχό. Λιγότερο, αλλά σε ένα ολόκληρο οκτάωρο χρειάζεται κι αυτός ωτοασπίδια.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένας ήχος έχει συχνότητα Hz και ταξιδεύει στον αέρα με m/s. Πόσο είναι το μήκος κύματός του;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις εγκάρσια από διαμήκη κύματα και να χρησιμοποιείς τη σχέση ταχύτητας, μήκους κύματος και συχνότητας.
- Να υπολογίζεις αποστάσεις από τον χρόνο της ηχούς, σε σόναρ, αισθητήρες στάθμευσης και μετρητές πάχους με υπερήχους.
- Να εξηγείς πότε δύο κύματα ενισχύονται και πότε αλληλοαναιρούνται, από τη διαφορά δρόμου.
- Να διαβάζεις τη στάθμη θορύβου σε decibel και να εκτιμάς πώς αλλάζει με την απόσταση και με περισσότερες πηγές.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.