Μετάβαση στο περιεχόμενο

Θερμοδυναμική και μηχανές

Οι δύο νόμοι και γιατί καμία μηχανή δεν έχει απόδοση 100%.

42 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να χρησιμοποιείς την καταστατική εξίσωση των ιδανικών αερίων, με θερμοκρασία σε kelvin.
  2. Να εφαρμόζεις τον πρώτο θερμοδυναμικό νόμο σε ισόθερμη, ισόχωρη, ισοβαρή και αδιαβατική μεταβολή.
  3. Να υπολογίζεις το έργο ενός αερίου ως εμβαδόν στο διάγραμμα πίεσης–όγκου.
  4. Να εξηγείς με τον δεύτερο νόμο γιατί καμία θερμική μηχανή δεν έχει απόδοση 100%, και να βρίσκεις τη μέγιστη απόδοση Carnot.
  5. Να συγκρίνεις ψυγείο, αντλία θερμότητας και ηλεκτρική θερμάστρα με τον συντελεστή απόδοσης.

Από τη μηχανή στους νόμους της

Στην Α΄ τάξη είδες πώς ένας κινητήρας παίρνει θερμότητα από την καύση, κάνει ένα μέρος της κίνηση και διώχνει το υπόλοιπο από την εξάτμιση και το ψυγείο. Εδώ βλέπουμε τους δύο νόμους που βρίσκονται πίσω από αυτό: ο πρώτος λέει πόση ενέργεια πηγαίνει πού, ο δεύτερος λέει γιατί ένα μέρος της πρέπει πάντα να χάνεται στο κρύο.

Το «εργαλείο» κάθε θερμικής μηχανής είναι ένα αέριο: ο αέρας με τα καυσαέρια στον κύλινδρο του κινητήρα, ο ατμός στον στρόβιλο, το ψυκτικό υγρό που εξατμίζεται και συμπυκνώνεται στο κλιματιστικό.

Η κατάσταση ενός αερίου

Ένα αέριο σε ένα δοχείο το περιγράφουν τρία μεγέθη: η πίεση pp (σε Pa), ο όγκος VV (σε m³) και η θερμοκρασία TT. Σε όλους τους τύπους της θερμοδυναμικής η θερμοκρασία μπαίνει σε kelvin:

T=θ+273T = \theta + 273

με θ\theta τη θερμοκρασία σε ∘^\circC. Το 00 K είναι το απόλυτο μηδέν, η χαμηλότερη θερμοκρασία που μπορεί να υπάρξει.

Για ένα ιδανικό αέριο, μια πολύ καλή προσέγγιση για τον αέρα και τα περισσότερα αέρια σε συνηθισμένες συνθήκες, ισχύει η καταστατική εξίσωση:

p V=n R Tp\,V = n\,R\,T

όπου nn τα mol του αερίου και R=8,31R = 8{,}31 J/(mol·K). Αν η ποσότητα του αερίου μένει ίδια, η εξίσωση γράφεται και πιο πρακτικά:

p1V1T1=p2V2T2\frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2}

Το έργο ενός αερίου

Όταν ένα αέριο σε κύλινδρο με έμβολο διαστέλλεται, σπρώχνει το έμβολο και κάνει έργο. Αν η πίεση μένει σταθερή:

W=p ΔVW = p\,\Delta V

Όταν η πίεση αλλάζει, το έργο είναι το εμβαδόν κάτω από τη γραμμή στο διάγραμμα pp–VV, όπως το έργο μιας δύναμης ήταν το εμβαδόν στο διάγραμμα FF–xx. Σε διαστολή το έργο του αερίου είναι θετικό, σε συμπίεση αρνητικό: τότε έργο δίνεται στο αέριο.

Ο πρώτος θερμοδυναμικός νόμος

Η εσωτερική ενέργεια UU ενός αερίου είναι η ενέργεια των σωματιδίων του. Για ιδανικό αέριο εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία: αν το TT μείνει ίδιο, η UU μένει ίδια.

Ο πρώτος νόμος είναι η διατήρηση της ενέργειας για το αέριο:

Q=ΔU+WQ = \Delta U + W

Η θερμότητα QQ που δίνεις σε ένα αέριο πηγαίνει σε δύο μέρη: ένα ζεσταίνει το αέριο (ΔU\Delta U) και ένα γίνεται έργο (WW). Τα πρόσημα: Q>0Q > 0 όταν το αέριο παίρνει θερμότητα, W>0W > 0 όταν το αέριο κάνει έργο.

Τέσσερις απλές μεταβολές:

ΜεταβολήΤι μένει σταθερόΤι λέει ο πρώτος νόμος
ΙσόθερμηθερμοκρασίαΔU=0\Delta U = 0, άρα Q=WQ = W
ΙσόχωρηόγκοςW=0W = 0, άρα Q=ΔUQ = \Delta U
ΙσοβαρήςπίεσηW=p ΔVW = p\,\Delta V και Q=ΔU+p ΔVQ = \Delta U + p\,\Delta V
Αδιαβατικήκαμία ανταλλαγή θερμότηταςQ=0Q = 0, άρα ΔU=−W\Delta U = -W

Η αδιαβατική εξηγεί πράγματα που βλέπεις στο συνεργείο. Όταν φουσκώνεις ένα λάστιχο με τρόμπα, ο αέρας συμπιέζεται γρήγορα, χωρίς χρόνο να διώξει θερμότητα: το έργο που του δίνεις γίνεται εσωτερική ενέργεια, και η τρόμπα ζεσταίνεται. Στον πετρελαιοκινητήρα η συμπίεση είναι τόσο μεγάλη που ο αέρας ζεσταίνεται αρκετά για να ανάψει μόνο του το πετρέλαιο που ψεκάζεται, χωρίς μπουζί. Ανάποδα, όταν αδειάζεις γρήγορα μια φιάλη, το αέριο που εκτονώνεται κρυώνει και η βαλβίδα παγώνει.

Ο δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος

Ο πρώτος νόμος δεν απαγορεύει σε μια μηχανή να κάνει όλη τη θερμότητα έργο. Το απαγορεύει ο δεύτερος:

Σε έναν κύκλο το αέριο γυρίζει στην αρχική του κατάσταση, άρα ΔU=0\Delta U = 0. Η μηχανή παίρνει θερμότητα QhQ_h από τη θερμή δεξαμενή, αποβάλλει QcQ_c στην ψυχρή, και το έργο είναι η διαφορά:

W=Qh−Qcη=WQh=1−QcQhW = Q_h - Q_c \qquad \eta = \frac{W}{Q_h} = 1 - \frac{Q_c}{Q_h}

Ο Carnot έδειξε ότι υπάρχει ανώτατο όριο στην απόδοση, που εξαρτάται μόνο από τις δύο θερμοκρασίες σε kelvin:

ηmax=1−TcTh\eta_{max} = 1 - \frac{T_c}{T_h}

Καμία πραγματική μηχανή δεν το φτάνει, γιατί έχει τριβές και απώλειες. Για να ανέβει, πρέπει το θερμό να γίνει θερμότερο ή το ψυχρό ψυχρότερο. Γι' αυτό οι σταθμοί παραγωγής ρεύματος δουλεύουν με ατμό σε όλο και υψηλότερες θερμοκρασίες και πιέσεις, και γι' αυτό ο πετρελαιοκινητήρας με την ισχυρή του συμπίεση αποδίδει καλύτερα από τον βενζινοκινητήρα.

Το ανώτατο όριο απόδοσης μιας θερμικής μηχανής

Ο οριζόντιος άξονας είναι η θερμοκρασία της θερμής δεξαμενής σε kelvin, η καμπύλη η μέγιστη δυνατή απόδοση. Ανέβασε τη θερμή θερμοκρασία: το όριο ανεβαίνει, αλλά όλο και πιο αργά. Μετά κατέβασε τη θερμοκρασία της ψυχρής.

Ζωντανή ενημέρωση
Μέγιστη απόδοση στη θερμοκρασία Th
67 %
Θερμότητα που αποβάλλεται, το λιγότερο
33 %
  • Μέγιστη απόδοση (%)

Μηχανές

Ψυγείο και αντλία θερμότητας

Το ψυγείο και το κλιματιστικό δουλεύουν ανάποδα: ο συμπιεστής ξοδεύει έργο WW για να πάρει θερμότητα QcQ_c από τον κρύο χώρο και να δώσει Qh=Qc+WQ_h = Q_c + W στον ζεστό. Το πόσο καλά το κάνουν το μετρά ο συντελεστής απόδοσης (COP):

COPψυγ=QcWCOPαντλ=QhW\text{COP}_{\psi\upsilon\gamma} = \frac{Q_c}{W} \qquad \text{COP}_{\alpha\nu\tau\lambda} = \frac{Q_h}{W}

Ο πρώτος μετράει πόση θερμότητα αφαιρείς ανά joule ρεύματος, ο δεύτερος πόση δίνεις στο σπίτι όταν το κλιματιστικό ζεσταίνει. Και οι δύο είναι συνήθως μεγαλύτεροι από 11: η μηχανή δεν παράγει θερμότητα, τη μεταφέρει, και η μεταφορά κοστίζει λιγότερο από την παραγωγή. Μια ηλεκτρική θερμάστρα αντίθετα κάνει κάθε kWh ρεύματος ακριβώς 11 kWh θερμότητας.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Μια φιάλη αζώτου 50 λίτρων έχει απόλυτη πίεση 150 bar στους 27 °C. Μένει μια μέρα στον ήλιο και ζεσταίνεται στους 57 °C. Πόση γίνεται η πίεση; Πόσα mol αζώτου περιέχει; (1 bar = 100 000 Pa, R = 8,31 J/(mol·K))

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Αέριο σε κύλινδρο με έμβολο απορροφά 1000 J θερμότητα και διαστέλλεται από 3 L σε 5 L με σταθερή πίεση 2 · 10⁵ Pa. Πόσο έργο κάνει και πόσο αλλάζει η εσωτερική του ενέργεια;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε έναν θερμοηλεκτρικό σταθμό ο ατμός μπαίνει στον στρόβιλο στους 540 °C και ο συμπυκνωτής δουλεύει στους 40 °C. Ποια είναι η μέγιστη θεωρητική απόδοση; Αν ο σταθμός πετυχαίνει 40 %, πόση θερμότητα αποβάλλεται για κάθε 100 MJ που δίνει το καύσιμο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ένα κλιματιστικό ζεσταίνει ένα σπίτι στους 20 °C όταν έξω έχει 0 °C, με συντελεστή απόδοσης 3,5. Πόση θερμότητα δίνει για κάθε 1 kWh ρεύματος; Ποιο είναι το θεωρητικό όριο του συντελεστή στις ίδιες θερμοκρασίες;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ένα αέριο ζεσταίνεται από 10  ∘10\;^\circC σε 20  ∘20\;^\circC με σταθερό όγκο. Τι γίνεται η απόλυτη πίεσή του;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ένα αέριο παίρνει 500500 J θερμότητα και κάνει 200200 J έργο. Πόσο αλλάζει η εσωτερική του ενέργεια;

Τα κατάφερες;

  • Να χρησιμοποιείς την καταστατική εξίσωση των ιδανικών αερίων, με θερμοκρασία σε kelvin.
  • Να εφαρμόζεις τον πρώτο θερμοδυναμικό νόμο σε ισόθερμη, ισόχωρη, ισοβαρή και αδιαβατική μεταβολή.
  • Να υπολογίζεις το έργο ενός αερίου ως εμβαδόν στο διάγραμμα πίεσης–όγκου.
  • Να εξηγείς με τον δεύτερο νόμο γιατί καμία θερμική μηχανή δεν έχει απόδοση 100%, και να βρίσκεις τη μέγιστη απόδοση Carnot.
  • Να συγκρίνεις ψυγείο, αντλία θερμότητας και ηλεκτρική θερμάστρα με τον συντελεστή απόδοσης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;