Μέτρα θέσης και διασποράς
Μέση τιμή, διάμεσος, τυπική απόκλιση και συντελεστής μεταβολής.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §2.3
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις μέση τιμή και διάμεσο, και από πίνακα συχνοτήτων.
- Να εξηγείς πότε η διάμεσος περιγράφει καλύτερα ένα δείγμα από τη μέση τιμή.
- Να υπολογίζεις εύρος, διακύμανση και τυπική απόκλιση.
- Να χρησιμοποιείς τον συντελεστή μεταβολής και τον κανόνα της κανονικής κατανομής για να κρίνεις ομοιογένεια και ποσοστά.
Δύο αριθμοί για ένα δείγμα
Ένας πίνακας συχνοτήτων δείχνει όλη την εικόνα. Στην καθημερινή δουλειά όμως χρειάζεσαι κάτι πιο σύντομο: έναν αριθμό που λέει γύρω από πού βρίσκονται οι τιμές, και έναν που λέει πόσο απλώνονται. Ο πρώτος είναι μέτρο θέσης, ο δεύτερος μέτρο διασποράς.
Δύο μηχανές πλήρωσης βγάζουν σακιά με μέσο βάρος kg. Η μία βγάζει ως , η άλλη ως . Το ίδιο μέτρο θέσης, τελείως διαφορετική ποιότητα. Γι' αυτό χρειάζονται και τα δύο.
Μέτρα θέσης
Μέση τιμή. Αν οι παρατηρήσεις είναι :
Από πίνακα συχνοτήτων, κάθε τιμή μετράει τόσες φορές όση η συχνότητά της:
Σε ομαδοποιημένα δεδομένα, ως παίρνεις το κέντρο κάθε κλάσης. Το αποτέλεσμα είναι προσέγγιση: για τους χρόνους επισκευής της προηγούμενης ενότητας, τα κέντρα δίνουν λεπτά, ενώ οι ακριβείς τιμές δίνουν .
Διάμεσος . Βάζεις τις παρατηρήσεις σε αύξουσα σειρά:
- αν το πλήθος τους είναι περιττό, διάμεσος είναι η μεσαία,
- αν είναι άρτιο, διάμεσος είναι το ημιάθροισμα των δύο μεσαίων.
Η διάμεσος χωρίζει το δείγμα στα δύο: οι μισές τιμές είναι μικρότερες ή ίσες, οι μισές μεγαλύτερες ή ίσες.
Επικρατούσα τιμή είναι αυτή με τη μεγαλύτερη συχνότητα. Είναι το μόνο μέτρο θέσης που έχει νόημα και σε ποιοτική μεταβλητή: «η πιο συχνή βλάβη».
Μέτρα διασποράς
Εύρος : μεγαλύτερη μείον μικρότερη τιμή. Γρήγορο, αλλά κρέμεται από δύο μόνο τιμές, τις πιο ακραίες.
Διακύμανση : ο μέσος όρος των τετραγώνων των αποκλίσεων από τη μέση τιμή.
Τα τετράγωνα υπάρχουν για να μη «σβήνουν» οι θετικές αποκλίσεις τις αρνητικές· χωρίς αυτά το άθροισμα θα έβγαινε πάντα .
Τυπική απόκλιση . Έχει τις ίδιες μονάδες με τα δεδομένα (η διακύμανση έχει μονάδες στο τετράγωνο), γι' αυτό αυτήν χρησιμοποιείς για να περιγράψεις τη διασπορά.
Η κανονική κατανομή
Πολλές μετρήσεις της παραγωγής — βάρη συσκευασιών, διάμετροι εξαρτημάτων, αντιστάσεις — ακολουθούν περίπου μια κατανομή σε σχήμα καμπάνας, την κανονική. Σε αυτήν ισχύει:
| Διάστημα | Ποσοστό των τιμών, περίπου |
|---|---|
Η κατανομή είναι συμμετρική: μέση τιμή και διάμεσος συμπίπτουν, και το ποσοστό έξω από ένα διάστημα μοιράζεται μισό-μισό στις δύο ουρές. Πρακτικά, σχεδόν όλες οι τιμές χωράνε σε εύρος .
Συντελεστής μεταβολής
Μια τυπική απόκλιση mm είναι μεγάλη για ροδέλες πάχους mm και ασήμαντη για σωλήνες μήκους m. Για να συγκρίνεις τη διασπορά δειγμάτων με διαφορετική μέση τιμή ή διαφορετικές μονάδες, τη διαιρείς με τη μέση τιμή:
Ένα δείγμα λέγεται ομοιογενές όταν .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Οι ώρες που έμειναν μηχανήματα στο συνεργείο ήταν: 4, 2, 5, 3, 22, 4, 3, 5. Βρες τη μέση τιμή και τη διάμεσο. Ποια περιγράφει καλύτερα τη συνηθισμένη επισκευή;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μέση τιμή: άθροισμα , άρα ώρες.
Διάμεσος: σε σειρά, 2, 3, 3, 4, 4, 5, 5, 22. Το πλήθος είναι άρτιο, οι δύο μεσαίες (4η και 5η) είναι και :
Σύγκριση: επτά από τα οκτώ μηχανήματα έμειναν ώρες ή λιγότερο, και όμως η μέση τιμή είναι . Την τράβηξε πάνω η μία επισκευή των ωρών.
Η διάμεσος ( ώρες) περιγράφει καλύτερα τη συνηθισμένη επισκευή. Η μέση τιμή είναι χρήσιμη για άλλη ερώτηση: πόσες ώρες συνεργείου θα χρειαστούν συνολικά για μηχανήματα ().
Παράδειγμα 2
Πέντε σακιά από μια μηχανή πλήρωσης ζύγισαν , , , και kg. Βρες τη διακύμανση, την τυπική απόκλιση και τον συντελεστή μεταβολής
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μέση τιμή: kg.
Αποκλίσεις και τετράγωνα:
Οι αποκλίσεις αθροίζουν , όπως πάντα. Τα τετράγωνα αθροίζουν .
Διακύμανση: (σε τετραγωνικά κιλά).
Τυπική απόκλιση: kg.
Συντελεστής μεταβολής: . Κάτω από : το δείγμα είναι ομοιογενές, η μηχανή γεμίζει σταθερά.
Παράδειγμα 3
Ένας τόρνος κόβει άξονες με μέσο μήκος mm και τυπική απόκλιση mm. Μια πρέσα κόβει ροδέλες με μέσο πάχος mm και τυπική απόκλιση mm. Ποια μηχανή δουλεύει πιο ομοιόμορφα; Αν τα μήκη των αξόνων ακολουθούν κανονική κατανομή, ανάμεσα σε ποια όρια βρίσκεται το τους;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι τυπικές αποκλίσεις δεν συγκρίνονται απευθείας: mm σε mm και mm σε mm δεν είναι το ίδιο «λάθος». Συγκρίνεις συντελεστές μεταβολής.
Τόρνος: .
Πρέσα: .
Ο τόρνος είναι σχετικά πιο ομοιόμορφος, παρότι η τυπική του απόκλιση είναι φορές μεγαλύτερη.
Το βρίσκεται σε απόσταση από τη μέση τιμή:
Περίπου το των αξόνων έχει μήκος από ως mm, και περίπου είναι μακρύτεροι από mm.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Οι ημερήσιες παραγγελίες ενός φούρνου σε πέντε μέρες ήταν , , , και . Βρες τη μέση τιμή.
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις μέση τιμή και διάμεσο, και από πίνακα συχνοτήτων.
- Να εξηγείς πότε η διάμεσος περιγράφει καλύτερα ένα δείγμα από τη μέση τιμή.
- Να υπολογίζεις εύρος, διακύμανση και τυπική απόκλιση.
- Να χρησιμοποιείς τον συντελεστή μεταβολής και τον κανόνα της κανονικής κατανομής για να κρίνεις ομοιογένεια και ποσοστά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.