Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μέτρα θέσης και διασποράς

Μέση τιμή, διάμεσος, τυπική απόκλιση και συντελεστής μεταβολής.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §2.3

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις μέση τιμή και διάμεσο, και από πίνακα συχνοτήτων.
  2. Να εξηγείς πότε η διάμεσος περιγράφει καλύτερα ένα δείγμα από τη μέση τιμή.
  3. Να υπολογίζεις εύρος, διακύμανση και τυπική απόκλιση.
  4. Να χρησιμοποιείς τον συντελεστή μεταβολής και τον κανόνα της κανονικής κατανομής για να κρίνεις ομοιογένεια και ποσοστά.

Δύο αριθμοί για ένα δείγμα

Ένας πίνακας συχνοτήτων δείχνει όλη την εικόνα. Στην καθημερινή δουλειά όμως χρειάζεσαι κάτι πιο σύντομο: έναν αριθμό που λέει γύρω από πού βρίσκονται οι τιμές, και έναν που λέει πόσο απλώνονται. Ο πρώτος είναι μέτρο θέσης, ο δεύτερος μέτρο διασποράς.

Δύο μηχανές πλήρωσης βγάζουν σακιά με μέσο βάρος 5050 kg. Η μία βγάζει 49,849{,}8 ως 50,250{,}2, η άλλη 4646 ως 5454. Το ίδιο μέτρο θέσης, τελείως διαφορετική ποιότητα. Γι' αυτό χρειάζονται και τα δύο.

Μέτρα θέσης

Μέση τιμή. Αν οι παρατηρήσεις είναι t1,t2,…,tνt_1, t_2, \dots, t_\nu:

xˉ=t1+t2+⋯+tνν\bar{x} = \frac{t_1 + t_2 + \dots + t_\nu}{\nu}

Από πίνακα συχνοτήτων, κάθε τιμή xix_i μετράει τόσες φορές όση η συχνότητά της:

xˉ=x1ν1+x2ν2+⋯+xkνkν=x1f1+x2f2+⋯+xkfk\begin{aligned} \bar{x} &= \frac{x_1 \nu_1 + x_2 \nu_2 + \dots + x_k \nu_k}{\nu} \\ &= x_1 f_1 + x_2 f_2 + \dots + x_k f_k \end{aligned}

Σε ομαδοποιημένα δεδομένα, ως xix_i παίρνεις το κέντρο κάθε κλάσης. Το αποτέλεσμα είναι προσέγγιση: για τους 2020 χρόνους επισκευής της προηγούμενης ενότητας, τα κέντρα δίνουν 25⋅4+35⋅9+45⋅5+55⋅220=37,5\frac{25 \cdot 4 + 35 \cdot 9 + 45 \cdot 5 + 55 \cdot 2}{20} = 37{,}5 λεπτά, ενώ οι ακριβείς τιμές δίνουν 37,3537{,}35.

Διάμεσος δ\delta. Βάζεις τις παρατηρήσεις σε αύξουσα σειρά:

  • αν το πλήθος τους ν\nu είναι περιττό, διάμεσος είναι η μεσαία,
  • αν είναι άρτιο, διάμεσος είναι το ημιάθροισμα των δύο μεσαίων.

Η διάμεσος χωρίζει το δείγμα στα δύο: οι μισές τιμές είναι μικρότερες ή ίσες, οι μισές μεγαλύτερες ή ίσες.

Επικρατούσα τιμή είναι αυτή με τη μεγαλύτερη συχνότητα. Είναι το μόνο μέτρο θέσης που έχει νόημα και σε ποιοτική μεταβλητή: «η πιο συχνή βλάβη».

Τι κάνει μια ακραία τιμή

Η ημερήσια παραγωγή ενός τμήματος συσκευασίας σε έξι μέρες, σε κιβώτια. Ανέβασε μία μόνο στήλη πολύ ψηλά, σαν μια μέρα με έκτακτη παραγγελία: η μέση τιμή την ακολουθεί, η διάμεσος σχεδόν δεν κουνιέται, και το εύρος φουσκώνει.

Δευ: 40Τρί: 42Τετ: 38Πέμ: 41Παρ: 39Σάβ: 40
Μέγιστη
Τρί
Ελάχιστη
Τετ
Εύρος
4
Μέση τιμή
40
Διάμεσος
40

Μέτρα διασποράς

Εύρος RR: μεγαλύτερη μείον μικρότερη τιμή. Γρήγορο, αλλά κρέμεται από δύο μόνο τιμές, τις πιο ακραίες.

Διακύμανση s2s^2: ο μέσος όρος των τετραγώνων των αποκλίσεων από τη μέση τιμή.

s2=1ν[(t1−xˉ)2+(t2−xˉ)2+⋯+(tν−xˉ)2]s^2 = \frac{1}{\nu}\Big[(t_1 - \bar{x})^2 + (t_2 - \bar{x})^2 + \dots + (t_\nu - \bar{x})^2\Big]

Τα τετράγωνα υπάρχουν για να μη «σβήνουν» οι θετικές αποκλίσεις τις αρνητικές· χωρίς αυτά το άθροισμα θα έβγαινε πάντα 00.

Τυπική απόκλιση s=s2s = \sqrt{s^2}. Έχει τις ίδιες μονάδες με τα δεδομένα (η διακύμανση έχει μονάδες στο τετράγωνο), γι' αυτό αυτήν χρησιμοποιείς για να περιγράψεις τη διασπορά.

Η κανονική κατανομή

Πολλές μετρήσεις της παραγωγής — βάρη συσκευασιών, διάμετροι εξαρτημάτων, αντιστάσεις — ακολουθούν περίπου μια κατανομή σε σχήμα καμπάνας, την κανονική. Σε αυτήν ισχύει:

ΔιάστημαΠοσοστό των τιμών, περίπου
(xˉ−s,  xˉ+s)(\bar{x} - s, \; \bar{x} + s)68%68\%
(xˉ−2s,  xˉ+2s)(\bar{x} - 2s, \; \bar{x} + 2s)95%95\%
(xˉ−3s,  xˉ+3s)(\bar{x} - 3s, \; \bar{x} + 3s)99,7%99{,}7\%

Η κατανομή είναι συμμετρική: μέση τιμή και διάμεσος συμπίπτουν, και το ποσοστό έξω από ένα διάστημα μοιράζεται μισό-μισό στις δύο ουρές. Πρακτικά, σχεδόν όλες οι τιμές χωράνε σε εύρος R≈6sR \approx 6s.

Συντελεστής μεταβολής

Μια τυπική απόκλιση 22 mm είναι μεγάλη για ροδέλες πάχους 33 mm και ασήμαντη για σωλήνες μήκους 66 m. Για να συγκρίνεις τη διασπορά δειγμάτων με διαφορετική μέση τιμή ή διαφορετικές μονάδες, τη διαιρείς με τη μέση τιμή:

CV=sxˉ⋅100%,xˉ>0CV = \frac{s}{\bar{x}} \cdot 100\%, \quad \bar{x} > 0

Ένα δείγμα λέγεται ομοιογενές όταν CV≤10%CV \leq 10\%.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Οι ώρες που έμειναν 88 μηχανήματα στο συνεργείο ήταν: 4, 2, 5, 3, 22, 4, 3, 5. Βρες τη μέση τιμή και τη διάμεσο. Ποια περιγράφει καλύτερα τη συνηθισμένη επισκευή;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Πέντε σακιά από μια μηχανή πλήρωσης ζύγισαν 4848, 5050, 5151, 4949 και 5252 kg. Βρες τη διακύμανση, την τυπική απόκλιση και τον συντελεστή μεταβολής

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένας τόρνος κόβει άξονες με μέσο μήκος 8080 mm και τυπική απόκλιση 1,61{,}6 mm. Μια πρέσα κόβει ροδέλες με μέσο πάχος 22 mm και τυπική απόκλιση 0,10{,}1 mm. Ποια μηχανή δουλεύει πιο ομοιόμορφα; Αν τα μήκη των αξόνων ακολουθούν κανονική κατανομή, ανάμεσα σε ποια όρια βρίσκεται το 95%95\% τους;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πέντε τεχνικοί έκαναν τόσες επισκέψεις σε μια μέρα: 22, 55, 55, 99 και 1414. Ποια είναι η μέση τιμή;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Οι ημερήσιες παραγγελίες ενός φούρνου σε πέντε μέρες ήταν 1212, 1515, 1111, 1414 και 1818. Βρες τη μέση τιμή.

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις μέση τιμή και διάμεσο, και από πίνακα συχνοτήτων.
  • Να εξηγείς πότε η διάμεσος περιγράφει καλύτερα ένα δείγμα από τη μέση τιμή.
  • Να υπολογίζεις εύρος, διακύμανση και τυπική απόκλιση.
  • Να χρησιμοποιείς τον συντελεστή μεταβολής και τον κανόνα της κανονικής κατανομής για να κρίνεις ομοιογένεια και ποσοστά.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;