Πιθανότητες
Κανόνες, ανεξαρτησία και δεσμευμένη πιθανότητα.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §3.1, 3.2, 3.4
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις δειγματικό χώρο και ενδεχόμενα, και να χρησιμοποιείς τις πράξεις τους.
- Να υπολογίζεις πιθανότητες με τον κλασικό ορισμό, το συμπλήρωμα και τον προσθετικό νόμο.
- Να υπολογίζεις δεσμευμένη πιθανότητα από πίνακα διπλής εισόδου.
- Να ελέγχεις ανεξαρτησία και να υπολογίζεις την αξιοπιστία συστημάτων σε σειρά και παράλληλα.
Το τυχαίο έχει κανόνες
Κανείς δεν ξέρει ποιο εξάρτημα της επόμενης παρτίδας θα βγει ελαττωματικό, ούτε ποια μέρα θα καεί ένα ρελέ. Ξέρουμε όμως, από χιλιάδες προηγούμενα, πόσο συχνά συμβαίνει. Η θεωρία πιθανοτήτων κάνει αυτή τη συχνότητα αριθμό με τον οποίο μπορείς να υπολογίσεις: πόσα ανταλλακτικά να έχεις στην αποθήκη, αν αξίζει μια εφεδρική αντλία, πόσα κομμάτια να ελέγξεις.
Δειγματικός χώρος και ενδεχόμενα
Πείραμα τύχης είναι μια διαδικασία που, όσες φορές κι αν την επαναλάβεις με τις ίδιες συνθήκες, δεν ξέρεις από πριν το αποτέλεσμα. Το σύνολο όλων των δυνατών αποτελεσμάτων είναι ο δειγματικός χώρος . Κάθε υποσύνολο του είναι ένα ενδεχόμενο.
Ρίχνεις ένα ζάρι: . Το ενδεχόμενο «άρτιος» είναι το .
Με δύο ενδεχόμενα και φτιάχνεις νέα:
| Γραφή | Διαβάζεται | Πραγματοποιείται όταν |
|---|---|---|
| ή | συμβαίνει ένα τουλάχιστον από τα δύο | |
| και | συμβαίνουν και τα δύο | |
| όχι | δεν συμβαίνει το |
Τα και λέγονται ασυμβίβαστα όταν δεν μπορούν να συμβούν μαζί: .
Πιθανότητα
Όταν όλα τα αποτελέσματα είναι ισοπίθανα, ισχύει ο κλασικός ορισμός:
δηλαδή ευνοϊκές περιπτώσεις διά δυνατές περιπτώσεις. Το είναι το πλήθος των στοιχείων του .
Στη βιομηχανία τα αποτελέσματα σπάνια είναι ισοπίθανα, και εκεί η πιθανότητα εκτιμάται από τη σχετική συχνότητα σε πολλές επαναλήψεις: αν σε κομμάτια τα ήταν ελαττωματικά, η πιθανότητα ένα κομμάτι να είναι ελαττωματικό είναι περίπου . Όσο περισσότερες οι επαναλήψεις, τόσο καλύτερη η εκτίμηση.
Οι κανόνες
Για κάθε ενδεχόμενο , με και . Και τρεις κανόνες που θα χρησιμοποιείς συνέχεια:
Συμπλήρωμα:
Όταν το «όχι» είναι πιο εύκολο να μετρηθεί από το «ναι». Αν ένα εξάρτημα είναι ελαττωματικό με πιθανότητα , είναι εντάξει με πιθανότητα .
Προσθετικός νόμος:
Αφαιρείς την τομή γιατί, αν προσθέσεις απλώς τα και , τη μετράς δύο φορές. Για ασυμβίβαστα ενδεχόμενα η τομή είναι κενή και μένει .
Δεσμευμένη πιθανότητα. Η πιθανότητα του όταν ξέρεις ότι συνέβη το :
Η πληροφορία ότι συνέβη το μικραίνει τον δειγματικό χώρο: μετράς μόνο μέσα στο . Λύνοντας ως προς την τομή παίρνεις τον πολλαπλασιαστικό νόμο, .
Αξιοπιστία: σε σειρά και παράλληλα
Ένα σύστημα από εξαρτήματα που δουλεύουν ανεξάρτητα, το καθένα με πιθανότητα σωστής λειτουργίας , :
- Σε σειρά (χρειάζονται και τα δύο, όπως δύο ασφάλειες στην ίδια γραμμή): . Η αξιοπιστία πέφτει με κάθε εξάρτημα που προσθέτεις.
- Παράλληλα (αρκεί το ένα, όπως μια αντλία με την εφεδρική της): το σύστημα αποτυγχάνει μόνο αν αποτύχουν και τα δύο, οπότε . Η αξιοπιστία ανεβαίνει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα συνεργείο, το των αυτοκινήτων έρχεται για αλλαγή λαδιών, το για φρένα και το και για τα δύο. Ποια η πιθανότητα ένα αυτοκίνητο να έρθει για ένα τουλάχιστον από τα δύο; Για κανένα από τα δύο; Μόνο για λάδια;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ενδεχόμενα: «λάδια», «φρένα». Δίνονται , , .
Ένα τουλάχιστον είναι η ένωση:
Κανένα είναι το συμπλήρωμα της ένωσης: .
Μόνο λάδια σημαίνει λάδια και όχι φρένα: από όλα τα «λάδια» αφαιρείς όσα είναι και «φρένα».
Έλεγχος: μόνο λάδια , μόνο φρένα , και τα δύο , κανένα . Άθροισμα .
Παράδειγμα 2
Από δύο γραμμές παραγωγής ελέγχθηκαν εξαρτήματα. Η γραμμή Α έδωσε , από τα οποία ελαττωματικά. Η γραμμή Β έδωσε , από τα οποία ελαττωματικά. Βρες την πιθανότητα ένα εξάρτημα να είναι ελαττωματικό, και την πιθανότητα να είναι ελαττωματικό αν ξέρουμε ότι ήρθε από τη Β
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πίνακας διπλής εισόδου:
Ελαττωματικά Εντάξει Σύνολο Γραμμή Α Γραμμή Β Σύνολο Ελαττωματικό, χωρίς άλλη πληροφορία: , δηλαδή .
Ελαττωματικό, όταν ξέρουμε ότι ήρθε από τη Β: μετράμε μόνο στη γραμμή Β.
Με τον τύπο: , , και . Το ίδιο.
Ανεξάρτητα; Όχι: ενώ . Η γραμμή επηρεάζει την ποιότητα — η Β βγάζει διπλάσιο ποσοστό ελαττωματικών από την Α (). Εκεί αξίζει να ψάξει ο υπεύθυνος συντήρησης.
Παράδειγμα 3
Ένα αντλιοστάσιο άρδευσης έχει αντλίες που η καθεμία λειτουργεί σωστά σε μια μέρα με πιθανότητα , ανεξάρτητα η μία από την άλλη. Σύγκρινε την αξιοπιστία όταν χρειάζονται δύο αντλίες σε σειρά με την αξιοπιστία όταν μία αντλία έχει μια εφεδρική
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σε σειρά (πρέπει να δουλέψουν και οι δύο): λόγω ανεξαρτησίας,
Με εφεδρική (αρκεί η μία): το σύστημα αποτυγχάνει μόνο αν χαλάσουν και οι δύο, με πιθανότητα .
Σύγκριση: σε σειρά, η πιθανότητα βλάβης είναι , σχεδόν μία μέρα στις πέντε. Με εφεδρική, . Η δεύτερη αντλία δεν «διπλασιάζει» την αξιοπιστία — μειώνει την πιθανότητα αποτυχίας στο ένα δέκατο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ένα κουτί με ασφάλειες οι είναι καμένες. Παίρνεις μία στην τύχη. Ποια η πιθανότητα να είναι καμένη;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις δειγματικό χώρο και ενδεχόμενα, και να χρησιμοποιείς τις πράξεις τους.
- Να υπολογίζεις πιθανότητες με τον κλασικό ορισμό, το συμπλήρωμα και τον προσθετικό νόμο.
- Να υπολογίζεις δεσμευμένη πιθανότητα από πίνακα διπλής εισόδου.
- Να ελέγχεις ανεξαρτησία και να υπολογίζεις την αξιοπιστία συστημάτων σε σειρά και παράλληλα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.