Όριο και συνέχεια
Τι κάνει μια συνάρτηση κοντά σε ένα σημείο.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §1.1
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι σημαίνει το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο και πότε υπάρχει.
- Να υπολογίζεις όρια με αντικατάσταση, παραγοντοποίηση και συζυγή παράσταση.
- Να ελέγχεις αν μια συνάρτηση είναι συνεχής σε ένα σημείο, και να βρίσκεις παράμετρο ώστε να είναι.
- Να ερμηνεύεις το όριο στο άπειρο ως την τιμή που πλησιάζει ένα μέγεθος σε μεγάλη κλίμακα.
Τι κάνει η συνάρτηση κοντά, όχι πάνω
Πάρε τη συνάρτηση
Στο δεν ορίζεται: ο παρονομαστής μηδενίζεται. Τι γίνεται όμως κοντά στο ;
| — |
Από αριστερά και από δεξιά, οι τιμές πλησιάζουν το . Αυτό γράφεται
και διαβάζεται «το όριο της καθώς το τείνει στο είναι ». Σημαίνει: μπορείς να κάνεις το όσο κοντά θέλεις στο , αρκεί να πάρεις το αρκετά κοντά στο , χωρίς να είναι ίσο με .
Από αριστερά και από δεξιά
Μπορείς να πλησιάσεις το από δύο μεριές. Τα όρια από κάθε μεριά λέγονται πλευρικά:
- : από αριστερά, με
- : από δεξιά, με
Το όριο υπάρχει μόνο όταν τα δύο πλευρικά υπάρχουν και είναι ίσα. Τότε η κοινή τους τιμή είναι το όριο.
Παράδειγμα από τη ζωή: ένα πάρκινγκ χρεώνει € για στάθμευση έως ώρα και € για στάθμευση πάνω από ώρα και έως . Λίγο πριν από τη μία ώρα πληρώνεις €, λίγο μετά €. Τα πλευρικά όρια στο είναι και , άρα το όριο εκεί δεν υπάρχει. Η χρέωση «πηδάει».
Πώς υπολογίζεις ένα όριο
1. Αντικατάσταση. Αν η είναι πολυώνυμο, το όριο είναι απλώς η τιμή:
Το ίδιο ισχύει για ρητή συνάρτηση, αρκεί ο παρονομαστής να μην μηδενίζεται στο .
2. Παραγοντοποίηση, όταν βγαίνει . Η μορφή δεν είναι αποτέλεσμα· είναι σήμα ότι αριθμητής και παρονομαστής έχουν κοινό παράγοντα . Τον βγάζεις και τον απλοποιείς:
οπότε το όριο στο είναι , όπως έδειξε ο πίνακας.
3. Συζυγής παράσταση, όταν υπάρχει ρίζα. Πολλαπλασιάζεις αριθμητή και παρονομαστή με τη συζυγή, ώστε να εμφανιστεί η ταυτότητα :
και για πάει στο .
Συνέχεια: όταν το όριο και η τιμή συμφωνούν
Μια συνάρτηση λέγεται συνεχής στο του πεδίου ορισμού της όταν
Αυτό κρύβει τρεις ελέγχους, και αν αποτύχει ένας, η δεν είναι συνεχής εκεί:
- η ορίζεται στο ,
- το όριο στο υπάρχει,
- όριο και τιμή είναι ίσα.
Γεωμετρικά: η γραφική παράσταση περνάει από το χωρίς σκίσιμο. Αν είναι συνεχής σε ένα διάστημα, τη σχεδιάζεις χωρίς να σηκώσεις το μολύβι από το χαρτί.
Τα πολυώνυμα είναι συνεχή παντού. Οι ρητές συναρτήσεις και η είναι συνεχείς σε όλο το πεδίο ορισμού τους. Το ερώτημα της συνέχειας γίνεται ενδιαφέρον στις συναρτήσεις πολλαπλού τύπου, στο σημείο όπου αλλάζει ο τύπος. Εκεί υπολογίζεις τα δύο πλευρικά όρια, το καθένα με τον δικό του κλάδο.
Όταν το μεγαλώνει απεριόριστα
Ένα εργαστήριο έχει σταθερά έξοδα € τον μήνα και κόστος € για κάθε τεμάχιο. Το μέσο κόστος ανά τεμάχιο, για τεμάχια, είναι
Για τεμάχια είναι €, για είναι €, για είναι €. Όσο αυξάνεις την παραγωγή, το μικραίνει προς το :
Το μέσο κόστος πλησιάζει το μεταβλητό κόστος, χωρίς ποτέ να πέσει κάτω από αυτό. Τα σταθερά έξοδα «μοιράζονται» σε όλο και περισσότερα τεμάχια — αυτό είναι η οικονομία κλίμακας, γραμμένη ως όριο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δοκιμάζω αντικατάσταση: αριθμητής , παρονομαστής . Μορφή , άρα υπάρχει κοινός παράγοντας .
Παραγοντοποιώ τον αριθμητή: ψάχνω δύο αριθμούς με άθροισμα και γινόμενο , τους και .
Απλοποιώ για : .
Παράδειγμα 2
Ένα πάρκινγκ χρεώνει € για στάθμευση έως ώρα και € για πάνω από ώρα και έως ώρες. Είναι η χρέωση συνεχής στο ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο τύπος, για (ώρες):
Η τιμή στο σημείο: , από τον πρώτο κλάδο.
Πλευρικά όρια: από αριστερά ισχύει ο πρώτος κλάδος, . Από δεξιά ο δεύτερος, .
Τα πλευρικά όρια διαφέρουν, οπότε το όριο στο δεν υπάρχει και η δεν είναι συνεχής εκεί.
Στην πράξη: ένα λεπτό παραπάνω κοστίζει €. Κάθε τιμολόγιο «ανά ώρα ή κλάσμα ώρας» είναι ασυνεχές στις ακέραιες ώρες.
Παράδειγμα 3
Ένα τιμολόγιο ρεύματος χρεώνει € για κατανάλωση έως kWh και για πάνω από kWh. Βρες το ώστε το ποσό να μην πηδάει στις kWh
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
«Να μην πηδάει» σημαίνει η να είναι συνεχής στο .
Τιμή και αριστερό όριο, από τον πρώτο κλάδο: .
Δεξί όριο, από τον δεύτερο κλάδο:
Συνέχεια: , άρα .
Έλεγχος: για kWh, €. Οι πρώτες kWh κοστίζουν € και οι επόμενες kWh €, με € η καθεμία. Το είναι η «έκπτωση» που κρατά τη χρέωση ενιαία.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Υπολόγισε το .
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι σημαίνει το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο και πότε υπάρχει.
- Να υπολογίζεις όρια με αντικατάσταση, παραγοντοποίηση και συζυγή παράσταση.
- Να ελέγχεις αν μια συνάρτηση είναι συνεχής σε ένα σημείο, και να βρίσκεις παράμετρο ώστε να είναι.
- Να ερμηνεύεις το όριο στο άπειρο ως την τιμή που πλησιάζει ένα μέγεθος σε μεγάλη κλίμακα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.