Μετάβαση στο περιεχόμενο

Όριο και συνέχεια

Τι κάνει μια συνάρτηση κοντά σε ένα σημείο.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §1.1

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι σημαίνει το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο και πότε υπάρχει.
  2. Να υπολογίζεις όρια με αντικατάσταση, παραγοντοποίηση και συζυγή παράσταση.
  3. Να ελέγχεις αν μια συνάρτηση είναι συνεχής σε ένα σημείο, και να βρίσκεις παράμετρο ώστε να είναι.
  4. Να ερμηνεύεις το όριο στο άπειρο ως την τιμή που πλησιάζει ένα μέγεθος σε μεγάλη κλίμακα.

Τι κάνει η συνάρτηση κοντά, όχι πάνω

Πάρε τη συνάρτηση

f(x)=x2−9x−3f(x) = \frac{x^2 - 9}{x - 3}

Στο x=3x = 3 δεν ορίζεται: ο παρονομαστής μηδενίζεται. Τι γίνεται όμως κοντά στο 33;

xx2,92{,}92,992{,}992,9992{,}999333,0013{,}0013,013{,}013,13{,}1
f(x)f(x)5,95{,}95,995{,}995,9995{,}999—6,0016{,}0016,016{,}016,16{,}1

Από αριστερά και από δεξιά, οι τιμές πλησιάζουν το 66. Αυτό γράφεται

lim⁡x→3f(x)=6\lim_{x \to 3} f(x) = 6

και διαβάζεται «το όριο της ff καθώς το xx τείνει στο 33 είναι 66». Σημαίνει: μπορείς να κάνεις το f(x)f(x) όσο κοντά θέλεις στο 66, αρκεί να πάρεις το xx αρκετά κοντά στο 33, χωρίς να είναι ίσο με 33.

Πλησίασε το x₀ = 3

Η f(x) = (x² − 9)/(x − 3) δεν ορίζεται στο 3. Φέρε τα δύο σημεία πιο κοντά: από αριστερά οι τιμές ανεβαίνουν προς το 6, από δεξιά κατεβαίνουν προς το 6. Η τρύπα στο 3 δεν εμποδίζει τίποτα — το όριο κοιτάζει γύρω από το σημείο, όχι πάνω του.

Από αριστερά
xf(x)
2,55,5
2,9…
2,99…
2,999…
↓ 3↓ 6
Από δεξιά
xf(x)
3,56,5
3,1…
3,01…
3,001…
↓ 3↓ 6
Η τιμή στο x₀
δεν ορίζεται
Το όριο
6

Από αριστερά και από δεξιά

Μπορείς να πλησιάσεις το x0x_0 από δύο μεριές. Τα όρια από κάθε μεριά λέγονται πλευρικά:

  • lim⁡x→x0−f(x)\lim_{x \to x_0^-} f(x): από αριστερά, με x<x0x < x_0
  • lim⁡x→x0+f(x)\lim_{x \to x_0^+} f(x): από δεξιά, με x>x0x > x_0

Το όριο υπάρχει μόνο όταν τα δύο πλευρικά υπάρχουν και είναι ίσα. Τότε η κοινή τους τιμή είναι το όριο.

Παράδειγμα από τη ζωή: ένα πάρκινγκ χρεώνει 33 € για στάθμευση έως 11 ώρα και 55 € για στάθμευση πάνω από 11 ώρα και έως 22. Λίγο πριν από τη μία ώρα πληρώνεις 33 €, λίγο μετά 55 €. Τα πλευρικά όρια στο t=1t = 1 είναι 33 και 55, άρα το όριο εκεί δεν υπάρχει. Η χρέωση «πηδάει».

Πώς υπολογίζεις ένα όριο

1. Αντικατάσταση. Αν η ff είναι πολυώνυμο, το όριο είναι απλώς η τιμή:

lim⁡x→2(3x2−x+1)=12−2+1=11\lim_{x \to 2} (3x^2 - x + 1) = 12 - 2 + 1 = 11

Το ίδιο ισχύει για ρητή συνάρτηση, αρκεί ο παρονομαστής να μην μηδενίζεται στο x0x_0.

2. Παραγοντοποίηση, όταν βγαίνει 00\frac{0}{0}. Η μορφή 00\frac{0}{0} δεν είναι αποτέλεσμα· είναι σήμα ότι αριθμητής και παρονομαστής έχουν κοινό παράγοντα x−x0x - x_0. Τον βγάζεις και τον απλοποιείς:

x2−9x−3=(x−3)(x+3)x−3=x+3,x≠3\frac{x^2 - 9}{x - 3} = \frac{(x - 3)(x + 3)}{x - 3} = x + 3, \quad x \neq 3

οπότε το όριο στο 33 είναι 3+3=63 + 3 = 6, όπως έδειξε ο πίνακας.

3. Συζυγής παράσταση, όταν υπάρχει ρίζα. Πολλαπλασιάζεις αριθμητή και παρονομαστή με τη συζυγή, ώστε να εμφανιστεί η ταυτότητα (a−b)(a+b)=a−b2(\sqrt{a} - b)(\sqrt{a} + b) = a - b^2:

x−2x−4=x−4(x−4)(x+2)=1x+2\frac{\sqrt{x} - 2}{x - 4} = \frac{x - 4}{(x - 4)(\sqrt{x} + 2)} = \frac{1}{\sqrt{x} + 2}

και για x→4x \to 4 πάει στο 14\frac{1}{4}.

Συνέχεια: όταν το όριο και η τιμή συμφωνούν

Μια συνάρτηση λέγεται συνεχής στο x0x_0 του πεδίου ορισμού της όταν

lim⁡x→x0f(x)=f(x0)\lim_{x \to x_0} f(x) = f(x_0)

Αυτό κρύβει τρεις ελέγχους, και αν αποτύχει ένας, η ff δεν είναι συνεχής εκεί:

  1. η ff ορίζεται στο x0x_0,
  2. το όριο στο x0x_0 υπάρχει,
  3. όριο και τιμή είναι ίσα.

Γεωμετρικά: η γραφική παράσταση περνάει από το x0x_0 χωρίς σκίσιμο. Αν είναι συνεχής σε ένα διάστημα, τη σχεδιάζεις χωρίς να σηκώσεις το μολύβι από το χαρτί.

Τα πολυώνυμα είναι συνεχή παντού. Οι ρητές συναρτήσεις και η x\sqrt{x} είναι συνεχείς σε όλο το πεδίο ορισμού τους. Το ερώτημα της συνέχειας γίνεται ενδιαφέρον στις συναρτήσεις πολλαπλού τύπου, στο σημείο όπου αλλάζει ο τύπος. Εκεί υπολογίζεις τα δύο πλευρικά όρια, το καθένα με τον δικό του κλάδο.

Όταν το xx μεγαλώνει απεριόριστα

Ένα εργαστήριο έχει σταθερά έξοδα 500500 € τον μήνα και κόστος 44 € για κάθε τεμάχιο. Το μέσο κόστος ανά τεμάχιο, για xx τεμάχια, είναι

M(x)=500+4xx=500x+4M(x) = \frac{500 + 4x}{x} = \frac{500}{x} + 4

Για 100100 τεμάχια είναι 99 €, για 10001000 είναι 4,504{,}50 €, για 10 00010\,000 είναι 4,054{,}05 €. Όσο αυξάνεις την παραγωγή, το 500x\frac{500}{x} μικραίνει προς το 00:

lim⁡x→+∞M(x)=4\lim_{x \to +\infty} M(x) = 4

Το μέσο κόστος πλησιάζει το μεταβλητό κόστος, χωρίς ποτέ να πέσει κάτω από αυτό. Τα σταθερά έξοδα «μοιράζονται» σε όλο και περισσότερα τεμάχια — αυτό είναι η οικονομία κλίμακας, γραμμένη ως όριο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε το lim⁡x→2x2+3x−10x−2\lim_{x \to 2} \dfrac{x^2 + 3x - 10}{x - 2}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένα πάρκινγκ χρεώνει 33 € για στάθμευση έως 11 ώρα και 55 € για πάνω από 11 ώρα και έως 22 ώρες. Είναι η χρέωση C(t)C(t) συνεχής στο t=1t = 1;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένα τιμολόγιο ρεύματος χρεώνει K(x)=0,15xK(x) = 0{,}15x € για κατανάλωση έως 500500 kWh και K(x)=0,20x−αK(x) = 0{,}20x - \alpha για πάνω από 500500 kWh. Βρες το α\alpha ώστε το ποσό να μην πηδάει στις 500500 kWh

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πόσο είναι το lim⁡x→2(3x2−1)\lim_{x \to 2} (3x^2 - 1);

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Υπολόγισε το lim⁡x→−1(x3+2x+4)\lim_{x \to -1} (x^3 + 2x + 4).

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι σημαίνει το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο και πότε υπάρχει.
  • Να υπολογίζεις όρια με αντικατάσταση, παραγοντοποίηση και συζυγή παράσταση.
  • Να ελέγχεις αν μια συνάρτηση είναι συνεχής σε ένα σημείο, και να βρίσκεις παράμετρο ώστε να είναι.
  • Να ερμηνεύεις το όριο στο άπειρο ως την τιμή που πλησιάζει ένα μέγεθος σε μεγάλη κλίμακα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;