Συναρτήσεις — βασικές έννοιες
Πεδίο ορισμού, μονοτονία, ακρότατα.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §1.1
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού μιας συνάρτησης από τον τύπο της και από το πρόβλημα που περιγράφει.
- Να υπολογίζεις τιμές και σημεία τομής με τους άξονες.
- Να αναγνωρίζεις σε ποια διαστήματα μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα ή γνησίως φθίνουσα.
- Να βρίσκεις το μέγιστο ή το ελάχιστο μιας τετραγωνικής συνάρτησης και να το ερμηνεύεις.
Ένας κανόνας, μία απάντηση
Ένας ηλεκτρολόγος χρεώνει € για να έρθει και € για κάθε ώρα δουλειάς. Αν δουλέψει ώρες, το κόστος είναι
Για ώρες πληρώνεις €. Για τρεισήμισι ώρες, €. Δίνεις έναν αριθμό, παίρνεις έναν αριθμό.
Αυτό είναι μια συνάρτηση: ένας κανόνας που σε κάθε ενός συνόλου αντιστοιχίζει ακριβώς ένα . Το σύνολο λέγεται πεδίο ορισμού. Το είναι η ανεξάρτητη μεταβλητή, το η τιμή της συνάρτησης στο .
Το «ακριβώς ένα» είναι η ουσία. Αν το ίδιο τιμολόγιο μπορούσε να βγάλει δύο διαφορετικά ποσά για τις ίδιες ώρες, δεν θα ήταν κανόνας χρέωσης — θα ήταν παζάρι.
Το πεδίο ορισμού
Το πεδίο ορισμού είναι τα για τα οποία ο τύπος έχει νόημα. Από τον τύπο, δύο περιορισμοί εμφανίζονται σχεδόν πάντα:
| Ο τύπος έχει | Περιορισμός | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| παρονομαστή | ο παρονομαστής | : |
| τετραγωνική ρίζα | το υπόρριζο | : |
Υπάρχει όμως και τρίτος περιορισμός, που δεν φαίνεται στον τύπο: το ίδιο το πρόβλημα. Στο ο τύπος δέχεται και , αλλά ώρες δουλειάς αρνητικές δεν υπάρχουν. Αν ο ηλεκτρολόγος δεν δουλεύει πάνω από ώρες τη μέρα, το πεδίο ορισμού είναι το .
Η γραφική παράσταση
Κάθε ζευγάρι είναι ένα σημείο στο επίπεδο. Όλα μαζί σχηματίζουν τη γραφική παράσταση . Από αυτήν διαβάζεις αμέσως δύο πράγματα:
- Τομή με τον άξονα : βάζεις και βρίσκεις το , αν το ανήκει στο πεδίο ορισμού.
- Τομές με τον άξονα : λύνεις την εξίσωση . Οι λύσεις λέγονται ρίζες της .
Στα προβλήματα οι ρίζες έχουν συνήθως όνομα: το νεκρό σημείο μιας επιχείρησης (κέρδος μηδέν), η στιγμή που αδειάζει μια δεξαμενή, το σημείο όπου ένα καλώδιο ακουμπά το έδαφος.
Μονοτονία: ανεβαίνει ή κατεβαίνει;
Μια συνάρτηση λέγεται γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα όταν για κάθε του με ισχύει . Μεγαλώνει το , μεγαλώνει και η τιμή. Η γραφική παράσταση, διαβασμένη από αριστερά προς τα δεξιά, ανηφορίζει.
Γνησίως φθίνουσα είναι όταν δίνει : η γραφική παράσταση κατηφορίζει.
Η γραμμική είναι η πιο απλή περίπτωση. Με είναι γνησίως αύξουσα σε όλο το , με γνησίως φθίνουσα. Το κόστος αυξάνεται με κάθε ώρα, γιατί .
Ακρότατα: το ψηλότερο και το χαμηλότερο σημείο
Η έχει μέγιστο στο όταν για κάθε του πεδίου ορισμού, και ελάχιστο όταν . Το είναι η θέση του ακροτάτου, το η τιμή του. Αν η ανισότητα ισχύει μόνο κοντά στο , μιλάμε για τοπικό μέγιστο ή ελάχιστο.
Στην τετραγωνική με το ακρότατο είναι η κορυφή της παραβολής:
- Με η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω: γνησίως φθίνουσα ως την κορυφή, γνησίως αύξουσα μετά, ελάχιστο στο .
- Με ανοίγει προς τα κάτω: αύξουσα ως την κορυφή, φθίνουσα μετά, μέγιστο στο .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες το πεδίο ορισμού των και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η έχει παρονομαστή. Πρέπει , δηλαδή , άρα και .
Πεδίο ορισμού: .
Η έχει ρίζα. Πρέπει , δηλαδή .
Πεδίο ορισμού: .
Έλεγχος: , ορίζεται. , δεν ορίζεται στους πραγματικούς. Το άκρο μπαίνει στο διάστημα, γιατί η ανισότητα είναι .
Παράδειγμα 2
Για την βρες τα σημεία τομής με τους άξονες, τη μονοτονία και το ακρότατο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άξονας : , άρα το σημείο .
Άξονας : . Η διακρίνουσα είναι , οπότε , δηλαδή ή . Σημεία και .
Κορυφή: και .
Μονοτονία: , η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω. Γνησίως φθίνουσα στο , γνησίως αύξουσα στο .
Ακρότατο: ελάχιστο στο , με τιμή .
Έλεγχος: η κορυφή είναι στη μέση των δύο ριζών, . Πάντα έτσι, γιατί η παραβολή είναι συμμετρική.
Παράδειγμα 3
Ένα ξυλουργείο φτιάχνει καρέκλες. Το ημερήσιο κέρδος, σε ευρώ, όταν φτιάχνει καρέκλες, είναι , με . Πόσες καρέκλες τη μέρα δίνουν το μεγαλύτερο κέρδος, πόσο είναι αυτό, και πότε το εργαστήριο δεν μπαίνει μέσα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κορυφή: , άρα η παραβολή έχει μέγιστο:
Το ανήκει στο , άρα είναι αποδεκτό.
Η τιμή: €.
Το νεκρό σημείο: , δηλαδή (διαιρώντας με ) . Η διακρίνουσα είναι , οπότε : ή .
Ερμηνεία: κάτω από καρέκλες τα σταθερά έξοδα δεν καλύπτονται. Πάνω από το κόστος (υπερωρίες, φθορές) ξεπερνά τα έσοδα. Ανάμεσα έχει κέρδος, με κορυφή € στις καρέκλες.
Στην πράξη: η καλύτερη παραγωγή δεν είναι η μεγαλύτερη. Από τις καρέκλες και πάνω, κάθε επιπλέον καρέκλα μειώνει το κέρδος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένας υδραυλικός χρεώνει € την επίσκεψη και € την ώρα, δηλαδή . Πόσο κοστίζει μια δουλειά ωρών;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού μιας συνάρτησης από τον τύπο της και από το πρόβλημα που περιγράφει.
- Να υπολογίζεις τιμές και σημεία τομής με τους άξονες.
- Να αναγνωρίζεις σε ποια διαστήματα μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα ή γνησίως φθίνουσα.
- Να βρίσκεις το μέγιστο ή το ελάχιστο μιας τετραγωνικής συνάρτησης και να το ερμηνεύεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.