Μετάβαση στο περιεχόμενο

Συναρτήσεις — βασικές έννοιες

Πεδίο ορισμού, μονοτονία, ακρότατα.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §1.1

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού μιας συνάρτησης από τον τύπο της και από το πρόβλημα που περιγράφει.
  2. Να υπολογίζεις τιμές και σημεία τομής με τους άξονες.
  3. Να αναγνωρίζεις σε ποια διαστήματα μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα ή γνησίως φθίνουσα.
  4. Να βρίσκεις το μέγιστο ή το ελάχιστο μιας τετραγωνικής συνάρτησης και να το ερμηνεύεις.

Ένας κανόνας, μία απάντηση

Ένας ηλεκτρολόγος χρεώνει 3030 € για να έρθει και 2525 € για κάθε ώρα δουλειάς. Αν δουλέψει xx ώρες, το κόστος είναι

K(x)=30+25xK(x) = 30 + 25x

Για 22 ώρες πληρώνεις K(2)=30+50=80K(2) = 30 + 50 = 80 €. Για τρεισήμισι ώρες, K(3,5)=30+87,5=117,5K(3{,}5) = 30 + 87{,}5 = 117{,}5 €. Δίνεις έναν αριθμό, παίρνεις έναν αριθμό.

Αυτό είναι μια συνάρτηση: ένας κανόνας που σε κάθε xx ενός συνόλου AA αντιστοιχίζει ακριβώς ένα y=f(x)y = f(x). Το σύνολο AA λέγεται πεδίο ορισμού. Το xx είναι η ανεξάρτητη μεταβλητή, το f(x)f(x) η τιμή της συνάρτησης στο xx.

Το «ακριβώς ένα» είναι η ουσία. Αν το ίδιο τιμολόγιο μπορούσε να βγάλει δύο διαφορετικά ποσά για τις ίδιες ώρες, δεν θα ήταν κανόνας χρέωσης — θα ήταν παζάρι.

Το πεδίο ορισμού

Το πεδίο ορισμού είναι τα xx για τα οποία ο τύπος έχει νόημα. Από τον τύπο, δύο περιορισμοί εμφανίζονται σχεδόν πάντα:

Ο τύπος έχειΠεριορισμόςΠαράδειγμα
παρονομαστήο παρονομαστής ≠0\neq 0f(x)=x+1x−2f(x) = \dfrac{x+1}{x-2}: x≠2x \neq 2
τετραγωνική ρίζατο υπόρριζο ≥0\geq 0g(x)=6−2xg(x) = \sqrt{6 - 2x}: x≤3x \leq 3

Υπάρχει όμως και τρίτος περιορισμός, που δεν φαίνεται στον τύπο: το ίδιο το πρόβλημα. Στο K(x)=30+25xK(x) = 30 + 25x ο τύπος δέχεται και x=−4x = -4, αλλά ώρες δουλειάς αρνητικές δεν υπάρχουν. Αν ο ηλεκτρολόγος δεν δουλεύει πάνω από 1010 ώρες τη μέρα, το πεδίο ορισμού είναι το [0,10][0, 10].

Η γραφική παράσταση

Κάθε ζευγάρι (x,f(x))(x, f(x)) είναι ένα σημείο στο επίπεδο. Όλα μαζί σχηματίζουν τη γραφική παράσταση CfC_f. Από αυτήν διαβάζεις αμέσως δύο πράγματα:

  • Τομή με τον άξονα y′yy'y: βάζεις x=0x = 0 και βρίσκεις το f(0)f(0), αν το 00 ανήκει στο πεδίο ορισμού.
  • Τομές με τον άξονα x′xx'x: λύνεις την εξίσωση f(x)=0f(x) = 0. Οι λύσεις λέγονται ρίζες της ff.

Στα προβλήματα οι ρίζες έχουν συνήθως όνομα: το νεκρό σημείο μιας επιχείρησης (κέρδος μηδέν), η στιγμή που αδειάζει μια δεξαμενή, το σημείο όπου ένα καλώδιο ακουμπά το έδαφος.

Μονοτονία: ανεβαίνει ή κατεβαίνει;

Μια συνάρτηση λέγεται γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα Δ\Delta όταν για κάθε x1,x2x_1, x_2 του Δ\Delta με x1<x2x_1 < x_2 ισχύει f(x1)<f(x2)f(x_1) < f(x_2). Μεγαλώνει το xx, μεγαλώνει και η τιμή. Η γραφική παράσταση, διαβασμένη από αριστερά προς τα δεξιά, ανηφορίζει.

Γνησίως φθίνουσα είναι όταν x1<x2x_1 < x_2 δίνει f(x1)>f(x2)f(x_1) > f(x_2): η γραφική παράσταση κατηφορίζει.

Η γραμμική f(x)=αx+βf(x) = \alpha x + \beta είναι η πιο απλή περίπτωση. Με α>0\alpha > 0 είναι γνησίως αύξουσα σε όλο το R\mathbb{R}, με α<0\alpha < 0 γνησίως φθίνουσα. Το κόστος K(x)=30+25xK(x) = 30 + 25x αυξάνεται με κάθε ώρα, γιατί 25>025 > 0.

Ακρότατα: το ψηλότερο και το χαμηλότερο σημείο

Η ff έχει μέγιστο στο x0x_0 όταν f(x)≤f(x0)f(x) \leq f(x_0) για κάθε xx του πεδίου ορισμού, και ελάχιστο όταν f(x)≥f(x0)f(x) \geq f(x_0). Το x0x_0 είναι η θέση του ακροτάτου, το f(x0)f(x_0) η τιμή του. Αν η ανισότητα ισχύει μόνο κοντά στο x0x_0, μιλάμε για τοπικό μέγιστο ή ελάχιστο.

Στην τετραγωνική f(x)=αx2+βx+γf(x) = \alpha x^2 + \beta x + \gamma με α≠0\alpha \neq 0 το ακρότατο είναι η κορυφή της παραβολής:

x0=−β2αx_0 = -\frac{\beta}{2\alpha}
  • Με α>0\alpha > 0 η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω: γνησίως φθίνουσα ως την κορυφή, γνησίως αύξουσα μετά, ελάχιστο στο x0x_0.
  • Με α<0\alpha < 0 ανοίγει προς τα κάτω: αύξουσα ως την κορυφή, φθίνουσα μετά, μέγιστο στο x0x_0.

Πού γυρίζει η παραβολή

Άλλαξε τους τρεις συντελεστές. Η κορυφή είναι πάντα εκεί που η καμπύλη αλλάζει από ανηφόρα σε κατηφόρα ή το αντίστροφο. Κάνε το α αρνητικό και η κορυφή γίνεται μέγιστο· θετικό, και γίνεται ελάχιστο. Το γ μετακινεί την καμπύλη πάνω-κάτω χωρίς να αλλάζει τη θέση της κορυφής.

Ζωντανή ενημέρωση
Θέση κορυφής x₀ = −β/(2α)
2
Τιμή στην κορυφή
5
Ρίζα
−0,236; 4,236
  • y = αx² + βx + γ

Δοκίμασε

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες το πεδίο ορισμού των f(x)=3xx2−9f(x) = \dfrac{3x}{x^2 - 9} και g(x)=x−4g(x) = \sqrt{x - 4}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Για την f(x)=x2−6x+5f(x) = x^2 - 6x + 5 βρες τα σημεία τομής με τους άξονες, τη μονοτονία και το ακρότατο

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένα ξυλουργείο φτιάχνει καρέκλες. Το ημερήσιο κέρδος, σε ευρώ, όταν φτιάχνει xx καρέκλες, είναι P(x)=−2x2+80x−600P(x) = -2x^2 + 80x - 600, με 0≤x≤350 \leq x \leq 35. Πόσες καρέκλες τη μέρα δίνουν το μεγαλύτερο κέρδος, πόσο είναι αυτό, και πότε το εργαστήριο δεν μπαίνει μέσα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο είναι το πεδίο ορισμού της f(x)=5x−4f(x) = \dfrac{5}{x - 4};

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ένας υδραυλικός χρεώνει 4040 € την επίσκεψη και 1818 € την ώρα, δηλαδή K(x)=40+18xK(x) = 40 + 18x. Πόσο κοστίζει μια δουλειά 55 ωρών;

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού μιας συνάρτησης από τον τύπο της και από το πρόβλημα που περιγράφει.
  • Να υπολογίζεις τιμές και σημεία τομής με τους άξονες.
  • Να αναγνωρίζεις σε ποια διαστήματα μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα ή γνησίως φθίνουσα.
  • Να βρίσκεις το μέγιστο ή το ελάχιστο μιας τετραγωνικής συνάρτησης και να το ερμηνεύεις.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;