Η παράγωγος
Ρυθμός μεταβολής: ταχύτητα, κόστος, απόδοση.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §1.2, 1.3
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις μέσο ρυθμό μεταβολής και να τον ξεχωρίζεις από τον στιγμιαίο.
- Να βρίσκεις την παράγωγο σε ένα σημείο από τον ορισμό.
- Να παραγωγίζεις με τους βασικούς κανόνες: δύναμη, άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο.
- Να γράφεις την εξίσωση της εφαπτομένης και να ερμηνεύεις την παράγωγο ως ταχύτητα ή οριακό κόστος.
Πόσο γρήγορα αλλάζει κάτι
Ένα κλαρκ ξεκινά από στάση σε έναν διάδρομο αποθήκης. Η απόστασή του από την αφετηρία, σε μέτρα, μετά από δευτερόλεπτα είναι
Από το ως το πήγε από τα στα μέτρα. Η μέση ταχύτητα σε αυτό το διάστημα είναι
Αυτό είναι ένας μέσος ρυθμός μεταβολής: πόσο άλλαξε η τιμή διά πόσο άλλαξε η μεταβλητή. Για κάθε συνάρτηση στο διάστημα :
Γεωμετρικά είναι η κλίση της ευθείας που ενώνει τα δύο σημεία της γραφικής παράστασης — της τέμνουσας.
Όμως το ταχύμετρο του κλαρκ δεν δείχνει μέσο όρο. Δείχνει την ταχύτητα τώρα, σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Πώς βγαίνει αυτή;
Από τον μέσο στον στιγμιαίο ρυθμό
Παίρνεις διάστημα όλο και μικρότερο γύρω από τη στιγμή που σε ενδιαφέρει. Για τη στιγμή και ένα μικρό :
Όσο το μικραίνει, η μέση ταχύτητα πλησιάζει το . Η ταχύτητα τη στιγμή είναι m/s.
Αυτό το όριο λέγεται παράγωγος της στο :
αν υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός. Τότε η λέγεται παραγωγίσιμη στο .
Οι κανόνες
Το όριο του ορισμού το υπολογίζεις μία φορά για κάθε βασική συνάρτηση. Από εκεί και πέρα δουλεύεις με κανόνες. Αν κάνεις τον υπολογισμό σε τυχαίο αντί για το , παίρνεις μια νέα συνάρτηση, την παράγωγο .
| Συνάρτηση | Παράγωγος |
|---|---|
| (σταθερά) | |
| , για | |
Και τέσσερις κανόνες για να τις συνδυάζεις:
Οι δύο πρώτοι κάνουν τα πολυώνυμα εύκολα: παραγωγίζεις όρο-όρο. Για είναι . Το χάνεται, γιατί μια σταθερά δεν μεταβάλλεται.
Η εξίσωση της εφαπτομένης
Η εφαπτομένη στο περνάει από το σημείο και έχει κλίση . Σημείο και κλίση δίνουν την ευθεία:
Πριν τη γράψεις χρειάζεσαι δύο αριθμούς: την τιμή και την παράγωγο . Ξεχνώντας τον έναν, βγαίνει λάθος ευθεία.
Αν , η εφαπτομένη είναι οριζόντια: εκεί η συνάρτηση, στιγμιαία, ούτε ανεβαίνει ούτε κατεβαίνει. Αυτά τα σημεία θα τα ψάξεις στην επόμενη ενότητα, γιατί εκεί βρίσκονται τα μέγιστα και τα ελάχιστα.
Οριακό κόστος
Αν είναι το κόστος για τεμάχια, η παράγωγος λέγεται οριακό κόστος. Είναι, πολύ κοντά, το κόστος ενός ακόμα τεμαχίου όταν ήδη φτιάχνεις :
Ο λογιστής το χρησιμοποιεί για να αποφασίσει αν συμφέρει μια επιπλέον παραγγελία: αν το οριακό κόστος είναι μικρότερο από την τιμή πώλησης, το επόμενο τεμάχιο αφήνει κέρδος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες από τον ορισμό την για την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η τιμή: .
Ο λόγος μεταβολής:
Αναπτύσσω τον αριθμητή: .
Έλεγχος με κανόνες: , άρα . Ίδιο αποτέλεσμα.
Παράδειγμα 2
Βρες την εξίσωση της εφαπτομένης της στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η τιμή: . Σημείο επαφής το .
Η παράγωγος, όρο-όρο: , οπότε .
Η ευθεία: , δηλαδή
Έλεγχος: για η ευθεία δίνει , όσο και η συνάρτηση.
Παράδειγμα 3
Το κόστος παραγωγής μεταλλικών στηριγμάτων είναι €. Βρες το οριακό κόστος στα τεμάχια και σύγκρινέ το με το πραγματικό κόστος του ου
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράγωγος: . Το (σταθερά έξοδα) χάνεται: δεν εξαρτάται από το πόσα φτιάχνεις.
Στα τεμάχια: € ανά τεμάχιο.
Το πραγματικό κόστος του ου:
δηλαδή €.
Σύγκριση: διαφορά λεπτά του ευρώ. Το οριακό κόστος είναι μια πολύ καλή εκτίμηση, και βγαίνει με μία πράξη.
Στην πράξη: αν ένας πελάτης ζητήσει μερικά ακόμα στηρίγματα στα € το ένα, η παραγγελία αφήνει κέρδος γύρω στα € ανά τεμάχιο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες την παράγωγο της .
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις μέσο ρυθμό μεταβολής και να τον ξεχωρίζεις από τον στιγμιαίο.
- Να βρίσκεις την παράγωγο σε ένα σημείο από τον ορισμό.
- Να παραγωγίζεις με τους βασικούς κανόνες: δύναμη, άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο.
- Να γράφεις την εξίσωση της εφαπτομένης και να ερμηνεύεις την παράγωγο ως ταχύτητα ή οριακό κόστος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.