Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η παράγωγος

Ρυθμός μεταβολής: ταχύτητα, κόστος, απόδοση.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §1.2, 1.3

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις μέσο ρυθμό μεταβολής και να τον ξεχωρίζεις από τον στιγμιαίο.
  2. Να βρίσκεις την παράγωγο σε ένα σημείο από τον ορισμό.
  3. Να παραγωγίζεις με τους βασικούς κανόνες: δύναμη, άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο.
  4. Να γράφεις την εξίσωση της εφαπτομένης και να ερμηνεύεις την παράγωγο ως ταχύτητα ή οριακό κόστος.

Πόσο γρήγορα αλλάζει κάτι

Ένα κλαρκ ξεκινά από στάση σε έναν διάδρομο αποθήκης. Η απόστασή του από την αφετηρία, σε μέτρα, μετά από tt δευτερόλεπτα είναι

s(t)=2t2s(t) = 2t^2

Από το t=1t = 1 ως το t=3t = 3 πήγε από τα 22 στα 1818 μέτρα. Η μέση ταχύτητα σε αυτό το διάστημα είναι

s(3)−s(1)3−1=18−22=8 m/s\frac{s(3) - s(1)}{3 - 1} = \frac{18 - 2}{2} = 8 \text{ m/s}

Αυτό είναι ένας μέσος ρυθμός μεταβολής: πόσο άλλαξε η τιμή διά πόσο άλλαξε η μεταβλητή. Για κάθε συνάρτηση ff στο διάστημα [x1,x2][x_1, x_2]:

f(x2)−f(x1)x2−x1\frac{f(x_2) - f(x_1)}{x_2 - x_1}

Γεωμετρικά είναι η κλίση της ευθείας που ενώνει τα δύο σημεία της γραφικής παράστασης — της τέμνουσας.

Όμως το ταχύμετρο του κλαρκ δεν δείχνει μέσο όρο. Δείχνει την ταχύτητα τώρα, σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Πώς βγαίνει αυτή;

Από τον μέσο στον στιγμιαίο ρυθμό

Παίρνεις διάστημα όλο και μικρότερο γύρω από τη στιγμή που σε ενδιαφέρει. Για τη στιγμή t=2t = 2 και ένα μικρό hh:

s(2+h)−s(2)h=2(4+4h+h2)−8h=8h+2h2h=8+2h\begin{aligned} \frac{s(2 + h) - s(2)}{h} &= \frac{2(4 + 4h + h^2) - 8}{h} \\ &= \frac{8h + 2h^2}{h} = 8 + 2h \end{aligned}

Όσο το hh μικραίνει, η μέση ταχύτητα πλησιάζει το 88. Η ταχύτητα τη στιγμή t=2t = 2 είναι 88 m/s.

Αυτό το όριο λέγεται παράγωγος της ff στο x0x_0:

f′(x0)=lim⁡h→0f(x0+h)−f(x0)hf'(x_0) = \lim_{h \to 0} \frac{f(x_0 + h) - f(x_0)}{h}

αν υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός. Τότε η ff λέγεται παραγωγίσιμη στο x0x_0.

Η τέμνουσα που γίνεται εφαπτομένη

Η θέση του κλαρκ s(t) = 2t² και η στιγμή t = 2. Η κλίση της μπλε τέμνουσας είναι η μέση ταχύτητα από το 2 ως το 2 + h. Μίκραινε το h: η τέμνουσα γέρνει προς την πράσινη εφαπτομένη, και η κλίση της πλησιάζει το 8 — την ταχύτητα που θα έδειχνε το ταχύμετρο.

Δεύτερο σημείο
4
Μέση ταχύτητα (τέμνουσα)(s(2+h) − s(2)) / h
12
Στιγμιαία ταχύτητα (εφαπτομένη)
8

Το h μικραίνει αλλά δεν γίνεται ποτέ μηδέν· η εφαπτομένη είναι το όριο.

Οι κανόνες

Το όριο του ορισμού το υπολογίζεις μία φορά για κάθε βασική συνάρτηση. Από εκεί και πέρα δουλεύεις με κανόνες. Αν κάνεις τον υπολογισμό σε τυχαίο xx αντί για το 22, παίρνεις μια νέα συνάρτηση, την παράγωγο f′(x)f'(x).

ΣυνάρτησηΠαράγωγος
cc (σταθερά)00
xx11
xνx^\nuνxν−1\nu x^{\nu - 1}
x\sqrt{x}12x\dfrac{1}{2\sqrt{x}}, για x>0x > 0
1x\dfrac{1}{x}−1x2-\dfrac{1}{x^2}
exe^xexe^x
ln⁡x\ln x1x\dfrac{1}{x}
ημx\eta\mu xσυνx\sigma\upsilon\nu x
συνx\sigma\upsilon\nu x−ημx-\eta\mu x

Και τέσσερις κανόνες για να τις συνδυάζεις:

(c⋅f)′=c⋅f′(f+g)′=f′+g′(c \cdot f)' = c \cdot f' \qquad (f + g)' = f' + g'
(f⋅g)′=f′g+fg′(fg)′=f′g−fg′g2(f \cdot g)' = f' g + f g' \qquad \left(\frac{f}{g}\right)' = \frac{f' g - f g'}{g^2}

Οι δύο πρώτοι κάνουν τα πολυώνυμα εύκολα: παραγωγίζεις όρο-όρο. Για f(x)=4x3−2x+7f(x) = 4x^3 - 2x + 7 είναι f′(x)=12x2−2f'(x) = 12x^2 - 2. Το 77 χάνεται, γιατί μια σταθερά δεν μεταβάλλεται.

Η εξίσωση της εφαπτομένης

Η εφαπτομένη στο x0x_0 περνάει από το σημείο (x0,f(x0))(x_0, f(x_0)) και έχει κλίση f′(x0)f'(x_0). Σημείο και κλίση δίνουν την ευθεία:

y−f(x0)=f′(x0)(x−x0)y - f(x_0) = f'(x_0)(x - x_0)

Πριν τη γράψεις χρειάζεσαι δύο αριθμούς: την τιμή f(x0)f(x_0) και την παράγωγο f′(x0)f'(x_0). Ξεχνώντας τον έναν, βγαίνει λάθος ευθεία.

Αν f′(x0)=0f'(x_0) = 0, η εφαπτομένη είναι οριζόντια: εκεί η συνάρτηση, στιγμιαία, ούτε ανεβαίνει ούτε κατεβαίνει. Αυτά τα σημεία θα τα ψάξεις στην επόμενη ενότητα, γιατί εκεί βρίσκονται τα μέγιστα και τα ελάχιστα.

Οριακό κόστος

Αν K(x)K(x) είναι το κόστος για xx τεμάχια, η παράγωγος K′(x)K'(x) λέγεται οριακό κόστος. Είναι, πολύ κοντά, το κόστος ενός ακόμα τεμαχίου όταν ήδη φτιάχνεις xx:

K(x+1)−K(x)≈K′(x)K(x + 1) - K(x) \approx K'(x)

Ο λογιστής το χρησιμοποιεί για να αποφασίσει αν συμφέρει μια επιπλέον παραγγελία: αν το οριακό κόστος είναι μικρότερο από την τιμή πώλησης, το επόμενο τεμάχιο αφήνει κέρδος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες από τον ορισμό την f′(1)f'(1) για την f(x)=x2+3xf(x) = x^2 + 3x

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Βρες την εξίσωση της εφαπτομένης της f(x)=x3−4x+1f(x) = x^3 - 4x + 1 στο x0=2x_0 = 2

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Το κόστος παραγωγής xx μεταλλικών στηριγμάτων είναι K(x)=0,02x2+5x+400K(x) = 0{,}02x^2 + 5x + 400 €. Βρες το οριακό κόστος στα 100100 τεμάχια και σύγκρινέ το με το πραγματικό κόστος του 101101ου

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιος είναι ο μέσος ρυθμός μεταβολής της f(x)=x2f(x) = x^2 στο διάστημα [1,4][1, 4];

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Βρες την παράγωγο της f(x)=4x3−5x2+x−9f(x) = 4x^3 - 5x^2 + x - 9.

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις μέσο ρυθμό μεταβολής και να τον ξεχωρίζεις από τον στιγμιαίο.
  • Να βρίσκεις την παράγωγο σε ένα σημείο από τον ορισμό.
  • Να παραγωγίζεις με τους βασικούς κανόνες: δύναμη, άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο.
  • Να γράφεις την εξίσωση της εφαπτομένης και να ερμηνεύεις την παράγωγο ως ταχύτητα ή οριακό κόστος.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;