Εφαρμογές παραγώγων
Βελτιστοποίηση — το ελάχιστο κόστος και το μέγιστο κέρδος.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §1.4
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας μιας συνάρτησης από το πρόσημο της παραγώγου.
- Να εντοπίζεις τοπικά ακρότατα με τον πίνακα μεταβολών.
- Να βρίσκεις το μέγιστο και το ελάχιστο σε κλειστό διάστημα, ελέγχοντας και τα άκρα.
- Να στήνεις και να λύνεις προβλήματα βελτιστοποίησης: ελάχιστο υλικό, μέγιστο εμβαδό, μέγιστο κέρδος.
Η παράγωγος λέει προς τα πού πας
Η παράγωγος είναι η κλίση της εφαπτομένης. Αν η κλίση είναι θετική, η καμπύλη ανεβαίνει· αν είναι αρνητική, κατεβαίνει. Αυτό γίνεται κανόνας:
- Αν σε κάθε εσωτερικό σημείο ενός διαστήματος , η είναι γνησίως αύξουσα στο .
- Αν σε κάθε εσωτερικό σημείο του , η είναι γνησίως φθίνουσα στο .
Στην προηγούμενη ενότητα η μονοτονία της παραβολής βγήκε από την κορυφή της. Τώρα βγαίνει για οποιαδήποτε παραγωγίσιμη συνάρτηση, αρκεί να ξέρεις πού η είναι θετική και πού αρνητική.
Πού βρίσκονται τα ακρότατα
Σκέψου την κορυφή ενός λόφου. Λίγο πριν ανεβαίνεις, λίγο μετά κατεβαίνεις, και ακριβώς στην κορυφή το έδαφος είναι οριζόντιο. Αυτό λέει το θεώρημα του Fermat:
Το ποιο είδος ακρότατο είναι το κρίνει η αλλαγή προσήμου της γύρω από το :
| Πρόσημο της | αριστερά του | δεξιά του | Στο |
|---|---|---|---|
| ανεβαίνει, μετά κατεβαίνει | τοπικό μέγιστο | ||
| κατεβαίνει, μετά ανεβαίνει | τοπικό ελάχιστο | ||
| δεν αλλάζει | όχι ακρότατο |
Ο πίνακας μεταβολών
Η μέθοδος είναι πάντα η ίδια:
- Πεδίο ορισμού.
- Παράγωγος , και παραγοντοποίηση αν γίνεται.
- Ρίζες της .
- Πρόσημο της σε κάθε διάστημα ανάμεσα στις ρίζες — δοκιμάζεις έναν αριθμό από το καθένα.
- Βελάκια ↗ ↘ και, όπου αλλάζει η φορά, το ακρότατο με την τιμή του.
Σε κλειστό διάστημα: μην ξεχνάς τα άκρα
Όταν η είναι συνεχής σε ένα κλειστό διάστημα , έχει σίγουρα μέγιστη και ελάχιστη τιμή εκεί. Μπορεί όμως να βρίσκονται στα άκρα, όπου η παράγωγος δεν χρειάζεται να μηδενίζεται.
Η μέθοδος είναι απλή: υπολογίζεις την στις ρίζες της που πέφτουν μέσα στο διάστημα, και στα δύο άκρα. Η μεγαλύτερη από αυτές τις τιμές είναι το μέγιστο, η μικρότερη το ελάχιστο.
Βελτιστοποίηση
Εδώ η παράγωγος γίνεται εργαλείο του συνεργείου και του λογιστηρίου: ποιες διαστάσεις θέλουν το λιγότερο υλικό, ποια ποσότητα δίνει το μεγαλύτερο κέρδος. Κάθε τέτοιο πρόβλημα λύνεται με πέντε βήματα:
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τη μονοτονία και τα ακρότατα της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο ορισμού: , πολυώνυμο.
Παράγωγος: .
Ρίζες: και .
Πρόσημο: δοκιμάζω : . Δοκιμάζω : . Δοκιμάζω : .
Πίνακας:
ως ως ως ↗ ↘ ↗ Γνησίως αύξουσα στο και στο , γνησίως φθίνουσα στο .
Ακρότατα: τοπικό μέγιστο στο , με . Τοπικό ελάχιστο στο , με .
Είναι τοπικά: για μεγάλα η ξεπερνά το , για πολύ αρνητικά πέφτει κάτω από το .
Παράδειγμα 2
Ένας κτηνοτρόφος έχει m συρματόπλεγμα και θέλει να περιφράξει ορθογώνιο μαντρί δίπλα σε έναν πέτρινο τοίχο, που κάνει την τέταρτη πλευρά. Ποιες διαστάσεις δίνουν το μεγαλύτερο εμβαδό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άγνωστος: οι δύο πλευρές κάθετες στον τοίχο. Η πλευρά απέναντι από τον τοίχο παίρνει ό,τι περισσεύει: .
Συνάρτηση: .
Πεδίο: πρέπει και , άρα .
Παράγωγος: , μηδενίζεται στο . Πριν το είναι θετική, μετά αρνητική: μέγιστο.
Απάντηση: κάθετες πλευρές m, πλευρά παράλληλη στον τοίχο m. Εμβαδό τετραγωνικά μέτρα.
Παρατήρηση: η παράλληλη πλευρά βγαίνει διπλάσια από τις κάθετες. Ο τοίχος «δουλεύει» για σένα, οπότε αξίζει να τον εκμεταλλευτείς όσο γίνεται.
Παράδειγμα 3
Από ένα τετράγωνο φύλλο λαμαρίνας πλευράς cm κόβουμε ίσα τετράγωνα πλευράς στις τέσσερις γωνίες και διπλώνουμε τα πτερύγια για να γίνει ανοιχτό κουτί. Ποιο δίνει τον μεγαλύτερο όγκο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διαστάσεις του κουτιού: η βάση είναι τετράγωνο πλευράς (κόβεις από κάθε μεριά), το ύψος είναι .
Όγκος:
Πεδίο: .
Παράγωγος:
Ρίζες και . Το είναι εκτός πεδίου (το κουτί δεν θα είχε βάση).
Πρόσημο στο : για , . Για , . Από σε στο : μέγιστο.
Απάντηση: κόβεις τετράγωνα cm. Το κουτί έχει βάση cm, ύψος cm, και όγκο κυβικά εκατοστά, δηλαδή λίτρα.
Έλεγχος λογικής: με ο όγκος είναι , με είναι . Και οι δύο μικρότεροι από .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες τα διαστήματα μονοτονίας της με τη βοήθεια της παραγώγου.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας μιας συνάρτησης από το πρόσημο της παραγώγου.
- Να εντοπίζεις τοπικά ακρότατα με τον πίνακα μεταβολών.
- Να βρίσκεις το μέγιστο και το ελάχιστο σε κλειστό διάστημα, ελέγχοντας και τα άκρα.
- Να στήνεις και να λύνεις προβλήματα βελτιστοποίησης: ελάχιστο υλικό, μέγιστο εμβαδό, μέγιστο κέρδος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.