Μετάβαση στο περιεχόμενο

Εφαρμογές παραγώγων

Βελτιστοποίηση — το ελάχιστο κόστος και το μέγιστο κέρδος.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής Γ΄ ΕΠΑΛ, §1.4

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας μιας συνάρτησης από το πρόσημο της παραγώγου.
  2. Να εντοπίζεις τοπικά ακρότατα με τον πίνακα μεταβολών.
  3. Να βρίσκεις το μέγιστο και το ελάχιστο σε κλειστό διάστημα, ελέγχοντας και τα άκρα.
  4. Να στήνεις και να λύνεις προβλήματα βελτιστοποίησης: ελάχιστο υλικό, μέγιστο εμβαδό, μέγιστο κέρδος.

Η παράγωγος λέει προς τα πού πας

Η παράγωγος είναι η κλίση της εφαπτομένης. Αν η κλίση είναι θετική, η καμπύλη ανεβαίνει· αν είναι αρνητική, κατεβαίνει. Αυτό γίνεται κανόνας:

  • Αν f′(x)>0f'(x) > 0 σε κάθε εσωτερικό σημείο ενός διαστήματος Δ\Delta, η ff είναι γνησίως αύξουσα στο Δ\Delta.
  • Αν f′(x)<0f'(x) < 0 σε κάθε εσωτερικό σημείο του Δ\Delta, η ff είναι γνησίως φθίνουσα στο Δ\Delta.

Στην προηγούμενη ενότητα η μονοτονία της παραβολής βγήκε από την κορυφή της. Τώρα βγαίνει για οποιαδήποτε παραγωγίσιμη συνάρτηση, αρκεί να ξέρεις πού η f′f' είναι θετική και πού αρνητική.

Πού βρίσκονται τα ακρότατα

Σκέψου την κορυφή ενός λόφου. Λίγο πριν ανεβαίνεις, λίγο μετά κατεβαίνεις, και ακριβώς στην κορυφή το έδαφος είναι οριζόντιο. Αυτό λέει το θεώρημα του Fermat:

Το ποιο είδος ακρότατο είναι το κρίνει η αλλαγή προσήμου της f′f' γύρω από το x0x_0:

Πρόσημο της f′f'αριστερά του x0x_0δεξιά του x0x_0Στο x0x_0
ανεβαίνει, μετά κατεβαίνει++−-τοπικό μέγιστο
κατεβαίνει, μετά ανεβαίνει−-++τοπικό ελάχιστο
δεν αλλάζει++++όχι ακρότατο
Η γραφική παράσταση της f(x) = x³, που ανεβαίνει συνέχεια και στην αρχή των αξόνων ισιώνει για μια στιγμή χωρίς να έχει ακρότατο.xy−3−2−1123−4−3−2−11234OCf

Ο πίνακας μεταβολών

Η μέθοδος είναι πάντα η ίδια:

  1. Πεδίο ορισμού.
  2. Παράγωγος f′(x)f'(x), και παραγοντοποίηση αν γίνεται.
  3. Ρίζες της f′f'.
  4. Πρόσημο της f′f' σε κάθε διάστημα ανάμεσα στις ρίζες — δοκιμάζεις έναν αριθμό από το καθένα.
  5. Βελάκια ↗ ↘ και, όπου αλλάζει η φορά, το ακρότατο με την τιμή του.

Ο πίνακας μεταβολών, δίπλα στη γραφική

Πάνω η f(x) = x³ − 3x² − 9x + 5, κάτω το πρόσημο της f΄(x) = 3x² − 6x − 9 = 3(x + 1)(x − 3). Κάθε στήλη με + είναι ανηφόρα, κάθε στήλη με − κατηφόρα. Στο −1 το + γίνεται −: κορυφή λόφου. Στο 3 το − γίνεται +: πάτος κοιλάδας.

x−3−135
f΄(x)+−+
f(x)↗↘↗
  • (−3, −1) γνησίως αύξουσα
  • (−1, 3) γνησίως φθίνουσα
  • (3, 5) γνησίως αύξουσα
  • x = −1 τοπικό ακρότατο
  • x = 3 τοπικό ακρότατο

Σε κλειστό διάστημα: μην ξεχνάς τα άκρα

Όταν η ff είναι συνεχής σε ένα κλειστό διάστημα [α,β][\alpha, \beta], έχει σίγουρα μέγιστη και ελάχιστη τιμή εκεί. Μπορεί όμως να βρίσκονται στα άκρα, όπου η παράγωγος δεν χρειάζεται να μηδενίζεται.

Η μέθοδος είναι απλή: υπολογίζεις την ff στις ρίζες της f′f' που πέφτουν μέσα στο διάστημα, και στα δύο άκρα. Η μεγαλύτερη από αυτές τις τιμές είναι το μέγιστο, η μικρότερη το ελάχιστο.

Βελτιστοποίηση

Εδώ η παράγωγος γίνεται εργαλείο του συνεργείου και του λογιστηρίου: ποιες διαστάσεις θέλουν το λιγότερο υλικό, ποια ποσότητα δίνει το μεγαλύτερο κέρδος. Κάθε τέτοιο πρόβλημα λύνεται με πέντε βήματα:

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες τη μονοτονία και τα ακρότατα της f(x)=x3−3x2−9x+5f(x) = x^3 - 3x^2 - 9x + 5

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένας κτηνοτρόφος έχει 120120 m συρματόπλεγμα και θέλει να περιφράξει ορθογώνιο μαντρί δίπλα σε έναν πέτρινο τοίχο, που κάνει την τέταρτη πλευρά. Ποιες διαστάσεις δίνουν το μεγαλύτερο εμβαδό;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Από ένα τετράγωνο φύλλο λαμαρίνας πλευράς 3030 cm κόβουμε ίσα τετράγωνα πλευράς xx στις τέσσερις γωνίες και διπλώνουμε τα πτερύγια για να γίνει ανοιχτό κουτί. Ποιο xx δίνει τον μεγαλύτερο όγκο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Για μια παραγωγίσιμη συνάρτηση ισχύει f′(x)>0f'(x) > 0 για κάθε xx στο (1,4)(1, 4). Τι συμπεραίνεις;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Βρες τα διαστήματα μονοτονίας της f(x)=x2−8x+3f(x) = x^2 - 8x + 3 με τη βοήθεια της παραγώγου.

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας μιας συνάρτησης από το πρόσημο της παραγώγου.
  • Να εντοπίζεις τοπικά ακρότατα με τον πίνακα μεταβολών.
  • Να βρίσκεις το μέγιστο και το ελάχιστο σε κλειστό διάστημα, ελέγχοντας και τα άκρα.
  • Να στήνεις και να λύνεις προβλήματα βελτιστοποίησης: ελάχιστο υλικό, μέγιστο εμβαδό, μέγιστο κέρδος.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;