Πλοκή και χαρακτήρες
Τι γίνεται, σε ποιον, και τι αποκαλύπτουν οι πράξεις και τα λόγια του.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εντοπίζεις τα στοιχεία της πλοκής: πρόσωπα, χώρο, χρόνο, κοινωνικό πλαίσιο, γεγονότα που κινούν τη δράση.
- Να ξεχωρίζεις τη σειρά των γεγονότων από τη σειρά με την οποία τα αφηγείται το κείμενο.
- Να χαρακτηρίζεις ένα πρόσωπο από τις πράξεις, τα λόγια και τις σκέψεις του, με τεκμήριο από το κείμενο.
- Να γράφεις σύντομο ενιαίο κείμενο 50-60 λέξεων για έναν ήρωα, όπως ζητείται στις εξετάσεις.
Τι συμβαίνει, σε ποιον, και γιατί
Στο λογοτεχνικό κείμενο των εξετάσεων η πρώτη ερώτηση είναι συχνά απλή στη διατύπωση: «Πώς αντιδρά ο ήρωας;», «Ποια γεγονότα τον οδηγούν εκεί;», «Να παρουσιάσεις τον χαρακτήρα του». Για να απαντήσεις, χρειάζεσαι δύο εργαλεία: την πλοκή και τον χαρακτηρισμό.
Πλοκή είναι τα γεγονότα μιας ιστορίας δεμένα με αιτία και αποτέλεσμα. Όχι «έγινε αυτό, μετά εκείνο», αλλά «έγινε αυτό, γι' αυτό έγινε εκείνο». Τα στοιχεία της πλοκής που ζητά η ύλη:
| Στοιχείο | Τι ρωτάς |
|---|---|
| Πρόσωπα | ποιος είναι ο κεντρικός ήρωας, ποιοι τον βοηθούν, ποιοι του αντιστέκονται; |
| Χώρος | πού γίνεται η ιστορία, και τι λέει ο χώρος για τους ανθρώπους; |
| Χρόνος | πότε (εποχή, μέρα, ώρα), και πόσο κρατάει; |
| Κοινωνικό πλαίσιο | φτώχεια ή πλούτος, χωριό ή πόλη, τι θεωρείται ντροπή; |
| Τα αίτια της δράσης | τι θέλει ο ήρωας, τι τον εμποδίζει, τι τον σπρώχνει να δράσει; |
Μια κλασική πλοκή περνά από τέσσερα στάδια: αρχική κατάσταση (πώς ήταν τα πράγματα), επιπλοκή (τι χαλάει), κορύφωση (η πιο κρίσιμη στιγμή), λύση (πώς τελειώνει).
«Η Σταχομαζώχτρα» του Παπαδιαμάντη
Το χριστουγεννιάτικο διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1851–1911) δημοσιεύτηκε το 1889. Τα αποσπάσματα είναι από τη Βικιθήκη, στην ορθογραφία της έκδοσης.
Η αρχή. Η ιστορία ανοίγει με μια απορία:
Μεγάλην ἐξέφρασεν ἔκπληξιν ἡ γειτόνισσα τὸ Ζερμπινιώ, ἰδοῦσα τῇ ἡμέρᾳ τῶν Χριστουγέννων τοῦ ἔτους 187… τὴν θεια-Ἀχτίτσα φοροῦσαν καινουργῆ μανδήλαν, καὶ τὸν Γέρο καὶ τὴν Πατρώνα μὲ καθαρὰ ὑποκαμισάκια καὶ μὲ νέα πέδιλα.
Γιατί έκπληξη; Γιατί όλο το χωριό ξέρει τη ζωή της θεια-Αχτίτσας: χήρα, έχασε δύο γιους σε ναυάγιο, ο τρίτος ξενιτεύτηκε και χάθηκε, η κόρη της πέθανε στη γέννα και της άφησε δύο ορφανά εγγόνια. Για να τα ζήσει δουλεύει ό,τι βρει:
Κατὰ τὰς διαφόρους ὥρας τοῦ ἔτους, ἐβοτάνιζε, ἀργολογοῦσε, ἐμάζωνε ἐλιές, ἐξενοδούλευε. Ἐμάζωνε κούμαρα καὶ τὰ ἔβγαζε ρακί.
Κάθε Ιούνιο περνά στην Εύβοια και μαζεύει τα στάχυα που πέφτουν από τους θεριστές. Οι χωρικοί την κοροϊδεύουν· εκείνη δεν απαντά:
Ἀλλ’ αὕτη ἔκυπτεν ὑπομονητική, σιωπηλή, συνέλεγε τὰ ψιχία ἐκεῖνα τῆς πλουσίας συγκομιδῆς τοῦ τόπου
Η επιπλοκή. Εκείνη τη χρονιά έρχεται «ἀφορία πανταχοῦ» και βαρύς χειμώνας. Παραμονή Χριστουγέννων τα παιδιά πεινούν, η φωτιά είναι σβηστή, ο μικρός Γέρος γλείφει τα παγάκια από τη στέγη. Η γιαγιά φέρνει ένα κομμάτι ψωμί, «τίς οἶδεν ἀντὶ ποίων ἐξευτελισμῶν».
Η ανατροπή. Το πρωί ο παπάς φέρνει γράμμα από τον γιο της στην Αμερική, με μια συναλλαγματική. Η Αχτίτσα την πηγαίνει στον κυρ Μαργαρίτη, τον μπακάλη και τοκογλύφο του χωριού, για να την εξαργυρώσει. Εκείνος της δίνει να καταλάβει ότι το χαρτί αξίζει λίγο, και αρχίζει να αφαιρεί παλιά χρέη:
― Ὁ συχωρεμένος ὁ Μιχαλιὸς κάτι ἔκανε νὰ μοῦ δίνῃ, δὲν θυμοῦμαι τώρα…
Ο αφηγητής όμως μας λέει τι κρύβεται πίσω από το «δεν θυμούμαι»:
Τοὐναντίον, δὲν εἶχε ξεχάσει· ἀπ’ ἀρχῆς τῆς συνεντεύξεως αὐτὸ ἐσκέπτετο.
Η λύση. Μπαίνει ένας έμπορος από τη Σύρο, διαβάζει το χαρτί, λέει δυνατά ότι είναι «διὰ δέκα ἀγγλικὰς λίρας» και πληρώνει ο ίδιος στη γριά εννιά λίρες. Και το διήγημα κλείνει γυρίζοντας στην αρχή:
Καὶ ἰδοὺ διατί ἡ πτωχὴ γραῖα ἐφόρει τῇ ἡμέρᾳ τῶν Χριστουγέννων καινουργῆ «ἄδολην» μανδήλαν
Πρόσεξε τη διαφορά: η ιστορία ξεκινά από τις απώλειες, το κείμενο ξεκινά από τα Χριστούγεννα και γυρίζει πίσω. Ο συγγραφέας μάς δίνει πρώτα το αποτέλεσμα, για να θέλουμε να μάθουμε την αιτία.
Οι χαρακτήρες: γνώρισμα και τεκμήριο
| Πρόσωπο | Γνώρισμα | Τεκμήριο | Μέσο |
|---|---|---|---|
| θεια-Αχτίτσα | εργατική, πολυμήχανη | «ἐβοτάνιζε, ἀργολογοῦσε, ἐμάζωνε ἐλιές» | πράξεις |
| υπομονετική, αξιοπρεπής | «ἔκυπτεν ὑπομονητική, σιωπηλή» | πράξεις, άμεσος | |
| αυστηρή αλλά στοργική | «ἥμερο μάτι δὲν τοὺς ἔδιδε», όμως φέρνει ψωμί για τα παιδιά | λόγια του αφηγητή, πράξεις | |
| κυρ Μαργαρίτης | πονηρός, άπληστος | «δὲν εἶχε ξεχάσει· ἀπ’ ἀρχῆς… αὐτὸ ἐσκέπτετο» | σκέψεις |
| υποκριτής | «σὲ λυποῦμαι, ποὺ εἶσαι καλὴ γυναίκα», ενώ της κόβει χρήματα | λόγια σε αντίθεση με πράξεις | |
| Συριανός έμπορος | τίμιος, αποφασιστικός | λέει «καθαρᾷ τῇ φωνῇ» το ποσό και πληρώνει αμέσως | λόγια, πράξεις |
Και το κοινωνικό πλαίσιο: ένα φτωχό νησιωτικό χωριό του 19ου αιώνα, όπου μια γυναίκα που ταξιδεύει μόνη λέγεται «καραβωμένη», όπου κανείς δεν ξέρει να διαβάσει μια ξένη επιταγή, και όπου ο μόνος που έχει χρήματα τα δανείζει με τόκο. Αυτό το πλαίσιο εξηγεί τη δράση: η Αχτίτσα είναι ανυπεράσπιστη επειδή είναι φτωχή, γυναίκα και αγράμματη.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πώς επιβιώνει η θεια-Αχτίτσα με τα δύο ορφανά εγγόνια της; Να αναπτύξεις την απάντησή σου σε ένα ενιαίο κείμενο (50-60 λέξεις), αντλώντας στοιχεία από το απόσπασμα «Κατὰ τὰς διαφόρους ὥρας τοῦ ἔτους… σιωπηλή».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι ζητά. «Πώς επιβιώνει»: όχι απλώς λίστα δουλειών, αλλά τι δείχνουν για εκείνη. «Ενιαίο κείμενο»: μία παράγραφος, όχι κουκκίδες. Τεκμήρια από τις φράσεις που δίνονται.
Απάντηση. Η θεια-Αχτίτσα επιβιώνει κάνοντας κάθε δουλειά της εποχής: «ἐβοτάνιζε, ἀργολογοῦσε, ἐμάζωνε ἐλιές», έβγαζε ρακί από κούμαρα. Το καλοκαίρι μάζευε στάχυα στην Εύβοια, αδιαφορώντας για τις κοροϊδίες των χωρικών. Έσκυβε «ὑπομονητική, σιωπηλή», γιατί το ψωμί των εγγονιών της μετρούσε περισσότερο από την περηφάνια της. Είναι μια γυναίκα εργατική, πολυμήχανη και αξιοπρεπής, που ζει όλη της τη ζωή για τα ορφανά.
(59 λέξεις.)
Παράδειγμα 2
Να χαρακτηρίσεις τον κυρ Μαργαρίτη με δύο γνωρίσματα, τεκμηριώνοντας το καθένα με στοιχείο από το κείμενο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πρώτο γνώρισμα: πονηρός, άπληστος. Ενώ λέει στη γριά «δὲν θυμοῦμαι τώρα» για το χρέος του άντρα της, ο αφηγητής αποκαλύπτει τη σκέψη του: «δὲν εἶχε ξεχάσει· ἀπ’ ἀρχῆς τῆς συνεντεύξεως αὐτὸ ἐσκέπτετο». Το «ξέχασμα» είναι θέατρο· από την αρχή σχεδίαζε πώς να κρατήσει χρήματα από μια χήρα που πεινά.
Δεύτερο γνώρισμα: υποκριτής. Τα λόγια του δείχνουν συμπόνια («σὲ λυποῦμαι, ποὺ εἶσαι καλὴ γυναίκα, κ’ ἔχεις κ’ ἐκεῖνα τὰ ὀρφανά»), οι πράξεις του το αντίθετο: υποτιμά το χαρτί και αφαιρεί παλιά χρέη. Η αντίθεση λόγων και πράξεων είναι ο έμμεσος χαρακτηρισμός του.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ανέφερε με τη σειρά τα τέσσερα στάδια μιας κλασικής πλοκής.
Τα κατάφερες;
- Να εντοπίζεις τα στοιχεία της πλοκής: πρόσωπα, χώρο, χρόνο, κοινωνικό πλαίσιο, γεγονότα που κινούν τη δράση.
- Να ξεχωρίζεις τη σειρά των γεγονότων από τη σειρά με την οποία τα αφηγείται το κείμενο.
- Να χαρακτηρίζεις ένα πρόσωπο από τις πράξεις, τα λόγια και τις σκέψεις του, με τεκμήριο από το κείμενο.
- Να γράφεις σύντομο ενιαίο κείμενο 50-60 λέξεων για έναν ήρωα, όπως ζητείται στις εξετάσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.