Άρθρο, επιστολή, δημόσια ομιλία
Το κείμενο επιχειρηματολογίας των εξετάσεων: δομή, προσφώνηση, τίτλος, ύφος.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τι ζητά η εκφώνηση: είδος κειμένου, δέκτη, περίσταση, θέμα και όριο λέξεων.
- Να γράφεις άρθρο, επιστολή ή δημόσια ομιλία με τα τυπικά μέρη που χρειάζεται το καθένα.
- Να αξιοποιείς στοιχεία από το κείμενο αναφοράς χωρίς να το αντιγράφεις.
- Να ελέγχεις το κείμενό σου με τα τρία κριτήρια της βαθμολόγησης: περιεχόμενο, έκφραση, δομή.
Το 20άρι του πρώτου κειμένου
Στο τέλος του μη λογοτεχνικού κειμένου, στις Πανελλαδικές του ΕΠΑΛ, έρχεται το μεγαλύτερο ζητούμενο: ένα δικό σου κείμενο, συνήθως 200-250 λέξεις, για 20 μονάδες. Το 2026, για παράδειγμα, ζητήθηκε άρθρο για τη σχολική εφημερίδα, με αφορμή τη συνέντευξη που είχαν διαβάσει οι υποψήφιοι.
Η ύλη λέει καθαρά τι περιμένουν οι βαθμολογητές: να γράψεις στο κειμενικό είδος που ζητείται (άρθρο, επιστολή ή δημόσια ομιλία), να το προσαρμόσεις στην περίσταση, και να κρίνεις, να σχολιάσεις ή να αναπτύξεις τεκμηριωμένα τη γνώμη σου, αξιοποιώντας το κείμενο αναφοράς.
Τρία είδη, ένας σκελετός
Και τα τρία είδη έχουν πρόλογο, κύριο μέρος, επίλογο. Αλλάζει το πώς ανοίγουν, πώς κλείνουν και σε ποιον μιλούν.
| Άρθρο | Επιστολή | Δημόσια ομιλία | |
|---|---|---|---|
| Αρχή | τίτλος | τόπος, ημερομηνία, προσφώνηση | προσφώνηση |
| Δέκτης | αναγνώστες ενός μέσου | ένα πρόσωπο ή φορέας | ακροατές μιας εκδήλωσης |
| Πρόσωπο | α΄ ενικό ή α΄ πληθυντικό | α΄ πρόσωπο, β΄ πληθυντικός ευγενείας | α΄ και β΄ πληθυντικό («εμείς», «εσείς») |
| Επίλογος | συμπέρασμα, πρόταση | αίτημα, ευχαριστίες | προτροπή, ευχαριστίες |
| Τέλος | χωρίς υπογραφή | αποφώνηση, υπογραφή | αποφώνηση («Σας ευχαριστώ») |
Λίγα πράγματα για το καθένα:
- Άρθρο. Ο τίτλος μετράει: σύντομος, σχετικός με τη θέση σου. Μπορεί να είναι δηλωτικός («Η πρώτη δουλειά θέλει κανόνες») ή να προκαλεί περιέργεια με ερώτηση ή εικόνα («Πρώτη δουλειά: σχολείο ή παγίδα;»).
- Επιστολή. Ο πρόλογος λέει από την πρώτη πρόταση ποιος γράφει, με ποια ιδιότητα και τι ζητά. Ύφος ευγενικό: «σας παρακαλούμε», όχι «φτιάξτε το».
- Ομιλία. Γράφεται για να ακουστεί: σύντομες περίοδοι, ερωτήσεις προς το κοινό, επανάληψη της βασικής ιδέας στο τέλος. Η προσφώνηση πηγαίνει από το πιο επίσημο πρόσωπο στο ευρύτερο κοινό: «Κύριε Διευθυντή, αγαπητοί καθηγητές, συμμαθητές και συμμαθήτριες».
Το κείμενο αναφοράς
Στις εξετάσεις το δικό σου κείμενο δεν γράφεται στο κενό. Η εκφώνηση λέει «αξιοποιώντας στοιχεία από το κείμενο». Πάρε ένα παράδειγμα:
Το πρώτο μεροκάματο
Κάθε Ιούνιο χιλιάδες μαθητές πιάνουν την πρώτη τους δουλειά: σερβιτόροι σε καφετέριες, βοηθοί σε συνεργεία, πωλητές σε περίπτερα της παραλίας. Πολλοί γονείς το βλέπουν με ανησυχία. Κι όμως, όσοι δούλεψαν ένα καλοκαίρι στα δεκαέξι τους θυμούνται κάτι άλλο: την πρώτη φορά που κάποιος τους εμπιστεύτηκε ένα ταμείο, την πρώτη φορά που αντιμετώπισαν έναν θυμωμένο πελάτη μόνοι τους.
Η πρώτη δουλειά μαθαίνει πράγματα που δεν μπαίνουν σε βιβλίο: συνέπεια στην ώρα, συνεργασία με αγνώστους, την αξία ενός ευρώ που το κέρδισες. Μαθαίνει όμως και κάτι λιγότερο ευχάριστο, όταν η δουλειά είναι «μαύρη», χωρίς ένσημα, με δωδεκάωρα και πληρωμή «όποτε μπορέσω».
Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι αν ένας έφηβος πρέπει να δουλέψει, αλλά πού και πώς. Μια δουλειά με κανόνες είναι σχολείο. Μια δουλειά χωρίς κανόνες είναι το πρώτο μάθημα ότι ο κόσμος ανήκει στους πονηρούς.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Τι κρατάς από εδώ για το δικό σου κείμενο; Ιδέες και στοιχεία, όχι προτάσεις: τα οφέλη (ευθύνη, συνέπεια, αξία του χρήματος), τον κίνδυνο (η «μαύρη» εργασία), και τη διάκριση «δουλειά με κανόνες ή χωρίς». Αν θέλεις να χρησιμοποιήσεις μια φράση του κειμένου, τη βάζεις σε εισαγωγικά και λες ότι είναι του κειμένου («όπως σημειώνει ο αρθρογράφος…»). Ολόκληρες παράγραφοι αντιγραμμένες δεν μετράνε ως δικές σου.
Πώς βαθμολογείται
Η ύλη του 2027 ορίζει τρία πεδία για το κείμενο επιχειρηματολογίας:
| Πεδίο | Τι ελέγχεται |
|---|---|
| Περιεχόμενο | αν απαντάς σε ό,τι ρωτάει το θέμα, αν τεκμηριώνεις με επιχειρήματα, αν έχεις δικές σου ιδέες |
| Έκφραση | σαφήνεια, ακρίβεια, το κατάλληλο ύφος για το είδος, λεξιλόγιο, ορθογραφία, στίξη |
| Δομή | λογική σειρά, ομαλή σύνδεση προτάσεων και παραγράφων, σωστή μορφή του είδους |
Με 200-250 λέξεις χωράνε τέσσερις παράγραφοι: πρόλογος, δύο παράγραφοι κύριου μέρους (ένα επιχείρημα η καθεμία ή «υπέρ» και «κατά»), επίλογος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αξιοποιώντας στοιχεία από το κείμενο «Το πρώτο μεροκάματο», γράψε άρθρο για την εφημερίδα του σχολείου σου με τις απόψεις σου για το αν αξίζει ένας μαθητής να δουλέψει το καλοκαίρι και με ποιους όρους (200-250 λέξεις).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ανάλυση της εκφώνησης. Είδος: άρθρο, άρα τίτλος και όχι υπογραφή. Δέκτης: μαθητές, καθηγητές, γονείς. Θέμα: δύο ερωτήματα, αν αξίζει και με ποιους όρους. Σχέδιο: πρόλογος με θέση, μία παράγραφος για τα οφέλη, μία για τους όρους, επίλογος με προτροπή.
Πρώτη δουλειά: σχολείο ή παγίδα;
Σε λίγες εβδομάδες κλείνουν τα σχολεία, και πολλοί από εμάς θα φορέσουμε την ποδιά του σερβιτόρου ή τη φόρμα του συνεργείου. Αξίζει; Πιστεύω πως ναι, αρκεί να ξέρουμε τι δουλειά δεχόμαστε.
Πρώτα απ' όλα, η δουλειά μάς μαθαίνει όσα δεν διδάσκει η τάξη. Όταν σου αφήνουν το ταμείο, μαθαίνεις τι σημαίνει ευθύνη. Όταν ένας πελάτης φωνάζει, μαθαίνεις να κρατάς την ψυχραιμία σου. Επιπλέον, το πρώτο μεροκάματο αλλάζει τη σχέση μας με τα χρήματα: ένα ευρώ που το κέρδισες με οκτώ ώρες όρθιος δεν το ξοδεύεις εύκολα. Και για όσους από εμάς θα δουλέψουν στην ειδικότητά τους, ένα καλοκαίρι σε πραγματικό συνεργείο ή κουζίνα αξίζει όσο πολλά εργαστήρια.
Ωστόσο, η πρώτη δουλειά δεν είναι πάντα σχολείο. Όπως σημειώνει το κείμενο, πολλοί έφηβοι δουλεύουν «μαύρα», χωρίς ένσημα, με δωδεκάωρα και πληρωμή «όποτε μπορέσω». Ένας δεκαεξάχρονος δύσκολα διαπραγματεύεται, και ο εργοδότης το ξέρει. Γι' αυτό, πριν πιάσει δουλειά, ένας μαθητής χρειάζεται πρώτα να ξέρει τα δικαιώματά του. Το σχολείο θα μπορούσε να βοηθήσει, με μια ενημέρωση για τα εργασιακά δικαιώματα πριν από το καλοκαίρι.
Συνοψίζοντας, η καλοκαιρινή δουλειά μπορεί να είναι η καλύτερη προετοιμασία για τη ζωή, αν έχει κανόνες. Ας μη δεχτούμε λοιπόν κάθε προσφορά. Ας ρωτήσουμε για ωράριο, ασφάλιση και πληρωμή πριν πούμε «ναι». Η πρώτη δουλειά είναι το πρώτο μας μάθημα για τον κόσμο των μεγάλων· ας είναι μάθημα αξιοπρέπειας.
(Περίπου 220 λέξεις.)
Τι κάνει σωστά. Ο τίτλος με ερώτηση προκαλεί περιέργεια. Ο πρόλογος τελειώνει με καθαρή θέση. Κάθε παράγραφος του κύριου μέρους έχει ένα επιχείρημα με παραδείγματα από τη ζωή. Τα στοιχεία του κειμένου μπαίνουν σε εισαγωγικά, με αναφορά («Όπως σημειώνει το κείμενο»). Οι διαρθρωτικές λέξεις (Πρώτα απ' όλα, Επιπλέον, Ωστόσο, Συνοψίζοντας) δείχνουν τη σειρά. Και απαντά και στα δύο ερωτήματα του θέματος.
Παράδειγμα 2
Το ίδιο θέμα, άλλο είδος: ως μέλος του 15μελούς συμβουλίου του σχολείου σου, γράφεις επιστολή στον Πρόεδρο του Εμπορικού Συλλόγου της πόλης, για να ζητήσεις οι μαθητές που δουλεύουν το καλοκαίρι να προσλαμβάνονται με νόμιμους όρους. Τι αλλάζει στη μορφή και στο ύφος;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η αρχή. Πάνω δεξιά τόπος και ημερομηνία («Λάρισα, 10 Μαΐου 2027»). Μετά προσφώνηση: «Αξιότιμε κύριε Πρόεδρε,». Χωρίς τίτλο: η επιστολή δεν «πουλάει» σε αναγνώστες, απευθύνεται σε έναν.
Ο πρόλογος λέει ποιος και τι. «Σας γράφουμε ως μέλη του 15μελούς συμβουλίου του ΕΠΑΛ της πόλης, για να σας ζητήσουμε τη στήριξή σας σε ένα θέμα που αφορά πολλούς συμμαθητές μας: την καλοκαιρινή εργασία.» Σε μία περίοδο ο παραλήπτης ξέρει ποιος γράφει και γιατί.
Ύφος και τέλος. Β΄ πληθυντικός ευγενείας σε όλο το κείμενο («σας», «γνωρίζετε»). Τα επιχειρήματα είναι τα ίδια με του άρθρου, αλλά ο επίλογος γίνεται αίτημα: «Σας παρακαλούμε να ενημερώσετε τα μέλη του Συλλόγου…». Κλείνει με ευχαριστίες, αποφώνηση («Με εκτίμηση,») και υπογραφή με ιδιότητα: «Το 15μελές συμβούλιο του σχολείου».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια δύο στοιχεία γράφεις στην πρώτη γραμμή μιας επίσημης επιστολής, πριν από την προσφώνηση;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τι ζητά η εκφώνηση: είδος κειμένου, δέκτη, περίσταση, θέμα και όριο λέξεων.
- Να γράφεις άρθρο, επιστολή ή δημόσια ομιλία με τα τυπικά μέρη που χρειάζεται το καθένα.
- Να αξιοποιείς στοιχεία από το κείμενο αναφοράς χωρίς να το αντιγράφεις.
- Να ελέγχεις το κείμενό σου με τα τρία κριτήρια της βαθμολόγησης: περιεχόμενο, έκφραση, δομή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.