Αφηγηματικές τεχνικές
Αφηγητής, εστίαση, διάλογος, περιγραφή, αναδρομή: τι πετυχαίνει η καθεμιά.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις αν ο αφηγητής είναι πρόσωπο της ιστορίας ή στέκεται έξω από αυτήν, και τι αλλάζει αυτό.
- Να ξεχωρίζεις αφήγηση, περιγραφή, διάλογο και σχόλιο μέσα σε ένα απόσπασμα.
- Να εντοπίζεις την αναδρομή και την ιστορία μέσα στην ιστορία και να εξηγείς τι πετυχαίνουν.
- Να απαντάς σε ερώτηση για τη λειτουργία μιας τεχνικής με εντοπισμό, τεκμήριο και αποτέλεσμα.
Όχι το όνομα, η δουλειά
Η ύλη των εξετάσεων το λέει ρητά: ζητείται να βρίσκεις στο κείμενο αφηγηματικούς τρόπους και τεχνικές και να εξηγείς τη λειτουργία τους, «και όχι να ανακαλείς όρους της θεωρίας της Λογοτεχνίας». Το «εδώ έχουμε διάλογο» δεν παίρνει μονάδες μόνο του. Το «ο διάλογος ζωντανεύει τη σκηνή και μας αφήνει να ακούσουμε τη μάνα με τα δικά της λόγια» παίρνει.
Ποιος μιλάει;
Ο αφηγητής δεν είναι ο συγγραφέας. Είναι η φωνή που λέει την ιστορία.
| Αφηγητής | Πώς τον καταλαβαίνεις | Τι πετυχαίνει |
|---|---|---|
| πρόσωπο της ιστορίας (πρωτοπρόσωπη αφήγηση) | «εγώ», «εμείς»: τα έζησε ο ίδιος | αμεσότητα, οικειότητα, αληθοφάνεια· ξέρει όμως μόνο όσα είδε ή έμαθε |
| έξω από την ιστορία (τριτοπρόσωπη αφήγηση) | «αυτός», «εκείνη»: δεν συμμετέχει | πιο ευρεία ματιά· συχνά ξέρει και τις σκέψεις των ηρώων (παντογνώστης) |
Μετράει και από ποια ματιά βλέπουμε τα γεγονότα. Ένας ενήλικος που θυμάται τα παιδικά του χρόνια μπορεί να μας δείξει τι ένιωθε τότε, ως παιδί, και τι καταλαβαίνει τώρα, ως μεγάλος.
Οι τρόποι και οι τεχνικές
| Τρόπος ή τεχνική | Τι είναι | Τι πετυχαίνει συνήθως |
|---|---|---|
| Αφήγηση | λέει τι έγινε | προχωρά την ιστορία, γρήγορα |
| Περιγραφή | σταματά και δείχνει πρόσωπα, χώρους | εικόνα, ατμόσφαιρα, χαρακτηρισμός |
| Διάλογος | τα πρόσωπα μιλούν με τα δικά τους λόγια | ζωντάνια, θεατρικότητα, αμεσότητα, χαρακτηρισμός από τη γλώσσα τους |
| Σχόλιο | ο αφηγητής κρίνει ή εξηγεί | κατευθύνει τον αναγνώστη, δείχνει τη στάση του αφηγητή |
| Αναδρομή | γυρίζει σε γεγονότα του παρελθόντος | εξηγεί το παρόν, αποκαλύπτει κάτι κρυμμένο |
| Ιστορία μέσα στην ιστορία | ένα πρόσωπο αφηγείται μια δική του ιστορία | αλλάζει φωνή, φέρνει μια εξομολόγηση ή μια μαρτυρία |
«Το αμάρτημα της μητρός μου» του Βιζυηνού
Το διήγημα του Γεωργίου Βιζυηνού (1849–1896) δημοσιεύτηκε το 1883. Αποσπάσματα από τη Βικιθήκη, στην ορθογραφία της έκδοσης.
Ο αφηγητής θυμάται. Η πρώτη φράση μάς βάζει μέσα σε μια οικογένεια:
Ἄλλην ἀδελφὴν δὲν εἴχομεν παρὰ μόνον τὴν Ἀννιὼ. Ἤτον ἡ χαϊδεμμένη τῆς μικρᾶς ἡμῶν οἰκογενείας καὶ τὴν ἠγαπῶμεν ὅλοι. Ἄλλ' ἀπ' ὅλους περισσότερον τὴν ἠγάπα ἡ μήτηρ μας.
Το «εἴχομεν», το «μας»: ο αφηγητής είναι ένας από τους γιους. Τα έζησε. Και δεν μιλά από τη θέση του παιδιού· τα θυμάται χρόνια μετά:
Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη ὁποίαν ἐντύπωσιν ἔκαμεν ἐπὶ τῆς παιδικῆς μου φαντασίας ἡ πρώτη ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ διανυκτέρευσις.
Δύο ματιές σε μία πρόταση: το παιδί που φοβόταν τη νύχτα στην εκκλησία, και ο μεγάλος που το θυμάται («Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη»). Γι' αυτό πιστεύουμε τα συναισθήματα, και γι' αυτό ο αφηγητής δεν ξέρει περισσότερα από όσα ήξερε τότε. Το μυστικό της μάνας το αγνοεί, όπως κι εμείς.
Η μάνα μιλά. Χρόνια αργότερα η μητέρα αποφασίζει να του πει αυτό που ήξεραν μόνο «ὁ Θεὸς καὶ ὁ πνευματικὸς» της. Από εδώ και πέρα αλλάζει η φωνή: μιλά εκείνη, σε πρώτο πρόσωπο, στη γλώσσα του χωριού της, και γυρίζει πολλά χρόνια πίσω, πριν γεννηθεί ο αφηγητής. Είναι μια αναδρομή και μια ιστορία μέσα στην ιστορία:
Μὰ 'κεῖ ποὺ πῆγα νὰ τὸ σηκώσω, τί νὰ διῶ! τὸ παιδὶ δὲν ἐσάλευε!
Ἐξύπνησα τὸν πατέρα σου· τὸ 'ξεφασκιώσαμε, τὸ 'ζεστάναμε, τοῦ ἐτρίψαμε τὸ μυτούδι του, τίποτε! - ἦταν ἀπεθαμένο!
Η πρώτη της κόρη πέθανε στον ύπνο, δίπλα της. Τώρα καταλαβαίνουμε όλα όσα μας φάνηκαν παράξενα στην αρχή: γιατί η Αννιώ ήταν η «χαϊδεμμένη», γιατί η μάνα έφερε στο σπίτι ένα ξένο κορίτσι. Η αναδρομή φωτίζει όλη την ιστορία που διαβάσαμε.
Το τέλος είναι διάλογος. Ο γιος πάει τη μητέρα στον Πατριάρχη, για να συγχωρεθεί. Εκείνη βγαίνει ανακουφισμένη, κι όμως:
― Τί νὰ σὲ 'πῶ, παιδί μου! ἀπήντησε τότε σύννους καθὼς ἦτον, ὁ Πατριάρχης εἶναι σοφὸς καὶ ἅγιος ἄνθρωπος. […] Μά, τί νὰ σὲ 'πῶ! Εἶναι καλόγερος. Δεν ἔκαμε παιδιὰ, γιὰ νὰ 'μπορῇ νὰ γνωρίσῃ, τί πρᾶγμα εἶναι τὸ νὰ σκοτώσῃ κανεὶς τὸ ἴδιο τὸ παιδί του!
Οἱ ὀφθαλμοὶ της ἐπληρώθησαν δακρύων καὶ ἐγὼ ἐσιώπησα.
Ο συγγραφέας αφήνει την τελευταία λέξη στη μάνα, με τα δικά της λόγια, και στον αφηγητή μόνο μια σιωπή. Κανένα σχόλιο δεν θα έλεγε καλύτερα ότι η ενοχή της δεν σβήνει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποιος αφηγείται την ιστορία στο «Αμάρτημα της μητρός μου»; Να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με αυτή την επιλογή.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπίζω. Αφηγείται ένας από τους γιους της οικογένειας, σε πρώτο πρόσωπο: «Ἄλλην ἀδελφὴν δὲν εἴχομεν», «Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη». Είναι πρόσωπο της ιστορίας και τη θυμάται ως ενήλικος.
Τι πετυχαίνει. Πρώτα αμεσότητα και αληθοφάνεια: διαβάζουμε σαν να ακούμε μια οικογενειακή μαρτυρία. Έπειτα αγωνία: ο αφηγητής ήταν παιδί και δεν ήξερε το μυστικό της μάνας, οπότε δεν το ξέρουμε ούτε εμείς ως τη στιγμή της εξομολόγησης. Τέλος, η διπλή ματιά (το παιδί τότε, ο μεγάλος τώρα) μας δίνει και τον παιδικό φόβο και την ενήλικη κατανόηση.
Παράδειγμα 2
Η μητέρα αφηγείται η ίδια, σε πρώτο πρόσωπο, πώς έχασε την πρώτη της κόρη. Ποια είναι η λειτουργία αυτής της αναδρομής στο διήγημα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Εντοπίζω. Η αφήγηση γυρίζει πολλά χρόνια πίσω, πριν γεννηθεί ο αφηγητής, και αλλάζει φωνή: μιλά η μάνα, στη γλώσσα του χωριού της («Μὰ 'κεῖ ποὺ πῆγα νὰ τὸ σηκώσω, τί νὰ διῶ! τὸ παιδὶ δὲν ἐσάλευε!»).
Τι πετυχαίνει. Η αναδρομή αποκαλύπτει το μυστικό του τίτλου και εξηγεί ό,τι ήταν απορία: την υπερβολική αγάπη για την Αννιώ, το ξένο κορίτσι στο σπίτι. Και επειδή μιλά η ίδια, με κοφτές φράσεις και θαυμαστικά, νιώθουμε τον πόνο της από μέσα, χωρίς τον λόγιο λόγο του γιου. Η εξομολόγηση γίνεται το κέντρο βάρους του διηγήματος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ανέφερε τέσσερις αφηγηματικούς τρόπους.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις αν ο αφηγητής είναι πρόσωπο της ιστορίας ή στέκεται έξω από αυτήν, και τι αλλάζει αυτό.
- Να ξεχωρίζεις αφήγηση, περιγραφή, διάλογο και σχόλιο μέσα σε ένα απόσπασμα.
- Να εντοπίζεις την αναδρομή και την ιστορία μέσα στην ιστορία και να εξηγείς τι πετυχαίνουν.
- Να απαντάς σε ερώτηση για τη λειτουργία μιας τεχνικής με εντοπισμό, τεκμήριο και αποτέλεσμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.