Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τα σχήματα λόγου από τη λειτουργία τους

Όχι το όνομα του σχήματος, αλλά τι κάνει στο κείμενο.

35 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις τα συνηθισμένα σχήματα λόγου: μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, επανάληψη, ασύνδετο, αντίθεση.
  2. Να εξηγείς τι πετυχαίνει ένα σχήμα λόγου σε συγκεκριμένους στίχους, όχι μόνο πώς λέγεται.
  3. Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία και το σύμβολο και να λες τι σημαίνουν στο ποίημα.
  4. Να απαντάς σε ερώτηση εξετάσεων με εντοπισμό, τεκμήριο και λειτουργία.

Εντοπίζω, και μετά εξηγώ

Στις Πανελλαδικές του ΕΠΑΛ τα σχήματα λόγου έρχονται με δύο μορφές. Η μία είναι εντοπισμός: «Να εντοπίσεις μία μεταφορά, μία επανάληψη και μία προσωποποίηση», όπως το 2026. Η άλλη είναι λειτουργία: «Τι πετυχαίνει ο ποιητής με την παρομοίωση του στίχου…;». Η δεύτερη είναι αυτή που η ύλη θεωρεί στόχο: όχι να θυμάσαι ονόματα, αλλά να καταλαβαίνεις τι κάνει το σχήμα στο κείμενο.

Τα σχήματα και η δουλειά τους

ΣχήμαΠώς το αναγνωρίζειςΤι πετυχαίνει συνήθως
Μεταφοράκάτι λέγεται με λέξη που ανήκει σε άλλο πεδίο, χωρίς «σαν» («η καρδιά μου πέτρα»)πυκνότητα, μια εικόνα που ξαφνιάζει
Παρομοίωσησύγκριση με «σαν», «όπως», «σαν να»κάνει κάτι αφηρημένο ορατό και οικείο
Προσωποποίησηάψυχο ή αφηρημένο παίρνει ανθρώπινη ιδιότηταζωντάνια, συναισθηματική εγγύτητα
Επανάληψη, αναφοράλέξη ή φράση ξανά, συχνά στην αρχή στίχωνέμφαση, ρυθμός, επιμονή μιας σκέψης
Ασύνδετοόροι στη σειρά χωρίς «και»γρηγοράδα, συσσώρευση, ένταση
Αντίθεσηδύο αντίθετα δίπλα δίπλατονίζει και τα δύο, δείχνει σύγκρουση
Ειρωνείαλες κάτι και εννοείς το αντίθετοκριτική με χαμόγελο, πίκρα
Σύμβολοένα συγκεκριμένο πράγμα που σημαίνει κάτι ευρύτερο σε όλο το ποίημαβάθος, πολλές αναγνώσεις

Οι «Δημόσιοι υπάλληλοι» του Καρυωτάκη

Ο Κώστας Καρυωτάκης (1896–1928) δούλεψε ο ίδιος δημόσιος υπάλληλος. Το σονέτο είναι από τη συλλογή «Ελεγεία και Σάτιρες» (1927), από τη Βικιθήκη:

ΔΗΜΟΣΙΟΙ ΥΠΑΛΛΗΛΟΙ

Οἱ ὑπάλληλοι ὅλοι λυόνουν καὶ τελειόνουν
σὰν στῆλες δύο δύο μὲς στὰ γραφεῖα.
(Ἠλεκτρολόγοι θἆναι ἡ Πολιτεία
κι ὁ Θάνατος, ποὺ τοὺς ἀνανεώνουν).

Κάθονται στὶς καρέκλες, μουτζουρόνουν
ἀθῶα λευκὰ χαρτιά, χωρὶς αἰτία.
«Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ
ἔχομεν τὴν τιμὴν» διαβεβαιώνουν.

Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει,
ὅταν ἀνηφορίζουνε τοὺς δρόμους,
τὸ βράδυ στὶς ὀχτώ, σὰν κουρντισμένοι.

Παίρνουν κάστανα, σκέπτονται τοὺς νόμους,
σκέπτονται τὸ συνάλλαγμα, τοὺς ὤμους
σηκώνοντας οἱ ὑπάλληλοι οἱ καϊμένοι.

Οι στήλες εδώ είναι οι ηλεκτρικές στήλες, οι μπαταρίες της εποχής: μία δίπλα στην άλλη, αδειάζουν ώσπου να «τελειώσουν». Από αυτή την εικόνα ξεκινά όλο το ποίημα.

Πρώτη στροφή: άνθρωποι σαν μπαταρίες. Η παρομοίωση «σὰν στῆλες δύο δύο» κάνει τους υπαλλήλους πράγματα που φθείρονται. Η παρένθεση τη συνεχίζει με μεταφορά: η Πολιτεία και ο Θάνατος είναι «ηλεκτρολόγοι» που βγάζουν τις άδειες μπαταρίες και βάζουν καινούργιες. Η δουλειά τρώει τον άνθρωπο, κι όταν τελειώσει, τον αντικαθιστούν. Κανείς δεν είναι αναντικατάστατος.

Δεύτερη στροφή: δουλειά χωρίς νόημα. Τα χαρτιά είναι «ἀθῶα»: μια ανθρώπινη ιδιότητα σε άψυχο (προσωποποίηση). Τα αθώα χαρτιά μουτζουρώνονται χωρίς αιτία, σαν να τα αδικεί μια δουλειά που δεν ξέρει γιατί γίνεται. Και μετά, σε εισαγωγικά, η ίδια η γλώσσα της υπηρεσίας: «Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ ἔχομεν τὴν τιμὴν». Ο ποιητής δεν σχολιάζει· βάζει τη λόγια, τυποποιημένη φράση μέσα στο ποίημα και την αφήνει να ακουστεί κούφια.

Τρίτη και τέταρτη στροφή: η ειρωνεία. «Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει»: η λέξη «τιμή» επαναλαμβάνεται με δύο σημασίες. Στο έγγραφο ήταν τύπος ευγένειας· τώρα είναι η αξιοπρέπεια, το μόνο που τους έμεινε, και μάλιστα ειρωνικά, αφού δεν είναι παρά μια φράση. Γυρίζουν «σὰν κουρντισμένοι», σαν κουρδιστά παιχνίδια (παρομοίωση): κινούνται μηχανικά. Ο τελευταίος στίχος είναι ασύνδετο με επανάληψη («σκέπτονται τοὺς νόμους, σκέπτονται τὸ συνάλλαγμα»): οι ίδιες μικρές έγνοιες, η μία μετά την άλλη, μια ζωή που κάνει κύκλους. Το «οἱ καϊμένοι» κλείνει με συμπόνια μαζί και ειρωνεία.

Ποιο σχήμα, και τι κάνει;

Φράσεις από τους «Δημόσιους υπαλλήλους» του Καρυωτάκη (Βικιθήκη). Διάλεξε μία και το σχήμα που κυριαρχεί. Διάβασε μετά τι πετυχαίνει.

Διάλεξε φράση

Βρήκες 0 από 5

Ποιο σχήμα;

Ποιο σχήμα;

Το σύμβολο: «Τα παράθυρα» του Καβάφη

Ένα σχήμα μένει σε μία φράση. Ένα σύμβολο απλώνεται σε όλο το ποίημα. Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933), όπως δημοσιεύτηκε το ποίημα στο περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη» το 1926 (Βικιθήκη):

ΤΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ

Σ’ αὐτὲς τὲς σκοτεινὲς κάμαρες, ποῦ περνῶ
μέρες βαρειές, ἐπάνω κάτω τριγυρνῶ
γιὰ νἄβρω τὰ παράθυρα. Ὅταν ἀνοίξει
ἕνα παράθυρο θἆναι παρηγορία.
Πλὴν τὰ παράθυρα δὲν βρίσκονται, ἢ δὲν μπορῶ
νὰ τἄβρω. Καὶ καλλίτερα ἴσως νὰ μὴν τὰ βρῶ.
Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία.
Ποιὸς ξέρει τί καινούρια πράγματα θὰ δείξῃ.

Οι «σκοτεινὲς κάμαρες» είναι μια ζωή που πνίγει· τα «παράθυρα» είναι μια διέξοδος, μια αλλαγή, μια αλήθεια. Την αντίθεση σκοτάδι–φως περιμένουμε να λυθεί υπέρ του φωτός, κι όμως ο ποιητής την ανατρέπει: «Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία». Ο άνθρωπος φοβάται και το σκοτάδι και την αλλαγή. Το σύμβολο δεν έχει μία μόνο ερμηνεία, και αυτό είναι η δύναμή του.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στους «Δημόσιους υπαλλήλους» να εντοπίσεις μία παρομοίωση, μία μεταφορά και μία προσωποποίηση και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο ποιητής με την παρομοίωση.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

«Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ / ἔχομεν τὴν τιμὴν» … «Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει». Να ερμηνεύσεις την επανάληψη της λέξης «τιμή» (50-60 λέξεις).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η διαφορά παρομοίωσης και μεταφοράς;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγεται το σχήμα στο οποίο όροι μπαίνουν στη σειρά χωρίς «και» ανάμεσά τους;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις τα συνηθισμένα σχήματα λόγου: μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, επανάληψη, ασύνδετο, αντίθεση.
  • Να εξηγείς τι πετυχαίνει ένα σχήμα λόγου σε συγκεκριμένους στίχους, όχι μόνο πώς λέγεται.
  • Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία και το σύμβολο και να λες τι σημαίνουν στο ποίημα.
  • Να απαντάς σε ερώτηση εξετάσεων με εντοπισμό, τεκμήριο και λειτουργία.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;