Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τα γλωσσικά: φωνή, έγκλιση, σύνταξη, ύφος

Γιατί ο συγγραφέας προτίμησε την παθητική, την υποτακτική ή μια λόγια λέξη.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι πετυχαίνει ο πομπός με την ενεργητική ή την παθητική φωνή, με ένα ρηματικό πρόσωπο, χρόνο ή έγκλιση.
  2. Να σχολιάζεις τη μακροπερίοδο και τον σύντομο λόγο, την παράταξη και την υπόταξη, την αναφορική και την ποιητική λειτουργία, τα σημεία στίξης.
  3. Να μετασχηματίζεις φράσεις (ενεργητική σε παθητική, ευθύς σε πλάγιο λόγο, συνώνυμα και αντώνυμα) και να λες τι αλλάζει.
  4. Να χαρακτηρίζεις το ύφος ενός κειμένου με βάση τον σκοπό και τον δέκτη του.

Γιατί έτσι και όχι αλλιώς

Ο ίδιος ισχυρισμός μπορεί να ειπωθεί με πολλούς τρόπους. «Ο δήμος έκλεισε το κέντρο υγείας» και «Το κέντρο υγείας έκλεισε» λένε το ίδιο γεγονός, αλλά το δεύτερο κρύβει ποιος το έκλεισε. Στις εξετάσεις σού ζητούν να εντοπίσεις τέτοιες επιλογές και να πεις τι πετυχαίνουν.

Ο πίνακας των επιλογών

ΕπιλογήΤι πετυχαίνει συνήθως
Ενεργητική φωνήφωτίζει τον δράστη, δίνει ευθύνη: «Η διοίκηση έκοψε τις βάρδιες»
Παθητική φωνήφωτίζει την ενέργεια ή το αποτέλεσμα· δίνει αντικειμενικότητα ή κρύβει τον δράστη: «Οι βάρδιες κόπηκαν»
α΄ ενικόπροσωπική μαρτυρία, ειλικρίνεια, αμεσότητα
α΄ πληθυντικόοικειότητα, συμμετοχή του δέκτη, ομάδα
β΄ πρόσωποάμεση απεύθυνση, ζωντάνια, προτροπή
γ΄ πρόσωπο, απρόσωπη σύνταξηαντικειμενικότητα, απόσταση, κύρος
Ενεστώταςκάτι που ισχύει τώρα ή πάντα· ζωντάνια
Αόριστοςγεγονός που ολοκληρώθηκε· αφήγηση
Οριστικήτο πραγματικό, το βέβαιο
Υποτακτικήτο επιθυμητό, το πιθανό, μια πρόταση ή προτροπή («να ακουστούμε»)
Προστακτικήεντολή, προτροπή, έκκληση· ένταση
Μακροπερίοδος λόγος, υπόταξησύνθετη σκέψη με λογικές σχέσεις (αιτία, όρος, σκοπός)· επίσημο ύφος
Σύντομες περίοδοι, παράταξησαφήνεια, γρήγορος ρυθμός, ένταση, προφορικότητα
Αναφορική λειτουργία (κυριολεξία)ακρίβεια, ενημέρωση, αντικειμενικότητα
Ποιητική λειτουργία (μεταφορά, εικόνα)συναίσθημα, παραστατικότητα, έμφαση
Λόγιες λέξεις, ειδικοί όροικύρος, ακρίβεια, επίσημο ύφος
Λαϊκές, καθημερινές λέξειςοικειότητα, αμεσότητα

Στίξη, με ό,τι πετυχαίνει: το ερωτηματικό σε ρητορική ερώτηση προβληματίζει· το θαυμαστικό δείχνει συναίσθημα ή έμφαση· τα εισαγωγικά κλείνουν αυτούσια λόγια, ειρωνεία ή λέξη με ιδιαίτερη σημασία· η παρένθεση και οι παύλες προσθέτουν επεξήγηση ή σχόλιο· η άνω και κάτω τελεία εισάγει επεξήγηση, απαρίθμηση ή ευθύ λόγο· τα αποσιωπητικά αφήνουν κάτι ανείπωτο, από συγκίνηση ή υπονοούμενο.

Ένα κείμενο για ανάλυση

Επιστολή μιας βοηθού νοσηλεύτριας σε τοπική εφημερίδα.

Κύριε διευθυντά,

(1) Εργάζομαι δώδεκα χρόνια στο Κέντρο Υγείας της πόλης μας. Τον περασμένο μήνα οι νυχτερινές βάρδιες περιορίστηκαν σε μία νοσηλεύτρια για όλο τον όροφο, ενώ οι ανάγκες των ασθενών, που αυξάνονται κάθε καλοκαίρι λόγω των επισκεπτών, απαιτούν τουλάχιστον δύο.

(2) Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Τρέχεις. Τρέχεις από τον θάλαμο στο τηλέφωνο, από το τηλέφωνο στο ασθενοφόρο. Και κάποια στιγμή, στις τέσσερις τα ξημερώματα, το σώμα σού λέει «φτάνει».

(3) Δεν ζητάμε χάρη. Ζητάμε να ακουστούμε. Να έρθει ένας υπεύθυνος μια νύχτα και να δει. Ελάτε, κύριοι της διοίκησης· οι πόρτες μας είναι ανοιχτές όλο το εικοσιτετράωρο.

Με εκτίμηση, Μ. Π., βοηθός νοσηλεύτρια

Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.

ΣημείοΕπιλογήΤι πετυχαίνει
«οι νυχτερινές βάρδιες περιορίστηκαν»παθητική φωνή, χωρίς ποιητικό αίτιοφωτίζει το αποτέλεσμα· αφήνει ανώνυμο ποιος το αποφάσισε, ίσως από διακριτικότητα ή για να μη φανεί προσωπική επίθεση
§1 ολόκληρημακροπερίοδος λόγος, υπόταξη, λόγιες λέξεις («απαιτούν»)σοβαρό, τεκμηριωμένο ύφος: παρουσιάζει το πρόβλημα με λογική σειρά
«Τρέχεις. Τρέχεις από τον θάλαμο…»β΄ πρόσωπο, σύντομες περίοδοι, επανάληψηο αναγνώστης μπαίνει στη θέση της· ο ρυθμός μιμείται το τρέξιμο
«Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;»ρητορική ερώτησηπερνά από τα στοιχεία στο βίωμα και κρατά την προσοχή
«το σώμα σού λέει «φτάνει»»ποιητική λειτουργία (προσωποποίηση), εισαγωγικάπαραστατική εικόνα της εξάντλησης
«Δεν ζητάμε… Ζητάμε να ακουστούμε.»α΄ πληθυντικό, υποτακτικήμιλά για όλο το προσωπικό· η υποτακτική δηλώνει το επιθυμητό, το αίτημα
«Ελάτε, κύριοι της διοίκησης»προστακτική, προσφώνησηάμεση έκκληση, με ένταση αλλά ευγένεια

Ποια έγκλιση;

Φράσεις από την επιστολή και μερικές ακόμα, με ένα ρήμα η καθεμία. Σε ποια έγκλιση είναι;

Σε ποια έγκλιση είναι;

«Ελάτε, κύριοι της διοίκησης.»

0 από 7

Μετασχηματισμοί

Οι εξετάσεις ζητούν συχνά να αλλάξεις κάτι και να πεις τι αλλάζει στο αποτέλεσμα.

  • Ενεργητική → παθητική: «Η διοίκηση μείωσε τις βάρδιες» → «Οι βάρδιες μειώθηκαν από τη διοίκηση». Το βάρος πέφτει στις βάρδιες· αν σβήσεις το «από τη διοίκηση», ο υπεύθυνος χάνεται.
  • Ευθύς → πλάγιος λόγος: «Το σώμα σού λέει «φτάνει»» → «Το σώμα σού λέει ότι δεν αντέχει άλλο». Ο πλάγιος λόγος χάνει την αμεσότητα και τη ζωντάνια του ευθέος, αλλά γίνεται πιο ουδέτερος.
  • Παράταξη → υπόταξη: «Τρέχεις και κουράζεσαι» → «Κουράζεσαι, επειδή τρέχεις». Η υπόταξη δηλώνει ρητά τη σχέση (εδώ αιτία).
  • Συνώνυμα, αντώνυμα: «οι ανάγκες αυξάνονται» → αντώνυμο «μειώνονται». Το αντώνυμο αλλάζει το νόημα στο αντίθετο· το συνώνυμο το κρατά, συχνά με άλλο ύφος («απαιτούν» / «θέλουν»).

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

«Τον περασμένο μήνα οι νυχτερινές βάρδιες περιορίστηκαν σε μία νοσηλεύτρια.» Να μετατρέψεις την περίοδο από την παθητική στην ενεργητική σύνταξη και να σχολιάσεις τη διαφορά στο επικοινωνιακό αποτέλεσμα. (μονάδες 4)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στην §3 της επιστολής χρησιμοποιούνται η οριστική και η υποτακτική έγκλιση. Να εντοπίσεις από ένα παράδειγμα για καθεμία και να ερμηνεύσεις τη λειτουργία της. (μονάδες 4)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
«Τα δέντρα της πλατείας κόπηκαν χθες το πρωί.» Τι πετυχαίνει κυρίως η παθητική σύνταξη χωρίς ποιητικό αίτιο;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Σε ποια έγκλιση είναι το ρήμα στη φράση «Κράτα απόσταση από το μπροστινό όχημα»;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι πετυχαίνει ο πομπός με την ενεργητική ή την παθητική φωνή, με ένα ρηματικό πρόσωπο, χρόνο ή έγκλιση.
  • Να σχολιάζεις τη μακροπερίοδο και τον σύντομο λόγο, την παράταξη και την υπόταξη, την αναφορική και την ποιητική λειτουργία, τα σημεία στίξης.
  • Να μετασχηματίζεις φράσεις (ενεργητική σε παθητική, ευθύς σε πλάγιο λόγο, συνώνυμα και αντώνυμα) και να λες τι αλλάζει.
  • Να χαρακτηρίζεις το ύφος ενός κειμένου με βάση τον σκοπό και τον δέκτη του.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;