Τα γλωσσικά: φωνή, έγκλιση, σύνταξη, ύφος
Γιατί ο συγγραφέας προτίμησε την παθητική, την υποτακτική ή μια λόγια λέξη.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ο πομπός με την ενεργητική ή την παθητική φωνή, με ένα ρηματικό πρόσωπο, χρόνο ή έγκλιση.
- Να σχολιάζεις τη μακροπερίοδο και τον σύντομο λόγο, την παράταξη και την υπόταξη, την αναφορική και την ποιητική λειτουργία, τα σημεία στίξης.
- Να μετασχηματίζεις φράσεις (ενεργητική σε παθητική, ευθύς σε πλάγιο λόγο, συνώνυμα και αντώνυμα) και να λες τι αλλάζει.
- Να χαρακτηρίζεις το ύφος ενός κειμένου με βάση τον σκοπό και τον δέκτη του.
Γιατί έτσι και όχι αλλιώς
Ο ίδιος ισχυρισμός μπορεί να ειπωθεί με πολλούς τρόπους. «Ο δήμος έκλεισε το κέντρο υγείας» και «Το κέντρο υγείας έκλεισε» λένε το ίδιο γεγονός, αλλά το δεύτερο κρύβει ποιος το έκλεισε. Στις εξετάσεις σού ζητούν να εντοπίσεις τέτοιες επιλογές και να πεις τι πετυχαίνουν.
Ο πίνακας των επιλογών
| Επιλογή | Τι πετυχαίνει συνήθως |
|---|---|
| Ενεργητική φωνή | φωτίζει τον δράστη, δίνει ευθύνη: «Η διοίκηση έκοψε τις βάρδιες» |
| Παθητική φωνή | φωτίζει την ενέργεια ή το αποτέλεσμα· δίνει αντικειμενικότητα ή κρύβει τον δράστη: «Οι βάρδιες κόπηκαν» |
| α΄ ενικό | προσωπική μαρτυρία, ειλικρίνεια, αμεσότητα |
| α΄ πληθυντικό | οικειότητα, συμμετοχή του δέκτη, ομάδα |
| β΄ πρόσωπο | άμεση απεύθυνση, ζωντάνια, προτροπή |
| γ΄ πρόσωπο, απρόσωπη σύνταξη | αντικειμενικότητα, απόσταση, κύρος |
| Ενεστώτας | κάτι που ισχύει τώρα ή πάντα· ζωντάνια |
| Αόριστος | γεγονός που ολοκληρώθηκε· αφήγηση |
| Οριστική | το πραγματικό, το βέβαιο |
| Υποτακτική | το επιθυμητό, το πιθανό, μια πρόταση ή προτροπή («να ακουστούμε») |
| Προστακτική | εντολή, προτροπή, έκκληση· ένταση |
| Μακροπερίοδος λόγος, υπόταξη | σύνθετη σκέψη με λογικές σχέσεις (αιτία, όρος, σκοπός)· επίσημο ύφος |
| Σύντομες περίοδοι, παράταξη | σαφήνεια, γρήγορος ρυθμός, ένταση, προφορικότητα |
| Αναφορική λειτουργία (κυριολεξία) | ακρίβεια, ενημέρωση, αντικειμενικότητα |
| Ποιητική λειτουργία (μεταφορά, εικόνα) | συναίσθημα, παραστατικότητα, έμφαση |
| Λόγιες λέξεις, ειδικοί όροι | κύρος, ακρίβεια, επίσημο ύφος |
| Λαϊκές, καθημερινές λέξεις | οικειότητα, αμεσότητα |
Στίξη, με ό,τι πετυχαίνει: το ερωτηματικό σε ρητορική ερώτηση προβληματίζει· το θαυμαστικό δείχνει συναίσθημα ή έμφαση· τα εισαγωγικά κλείνουν αυτούσια λόγια, ειρωνεία ή λέξη με ιδιαίτερη σημασία· η παρένθεση και οι παύλες προσθέτουν επεξήγηση ή σχόλιο· η άνω και κάτω τελεία εισάγει επεξήγηση, απαρίθμηση ή ευθύ λόγο· τα αποσιωπητικά αφήνουν κάτι ανείπωτο, από συγκίνηση ή υπονοούμενο.
Ένα κείμενο για ανάλυση
Επιστολή μιας βοηθού νοσηλεύτριας σε τοπική εφημερίδα.
Κύριε διευθυντά,
(1) Εργάζομαι δώδεκα χρόνια στο Κέντρο Υγείας της πόλης μας. Τον περασμένο μήνα οι νυχτερινές βάρδιες περιορίστηκαν σε μία νοσηλεύτρια για όλο τον όροφο, ενώ οι ανάγκες των ασθενών, που αυξάνονται κάθε καλοκαίρι λόγω των επισκεπτών, απαιτούν τουλάχιστον δύο.
(2) Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Τρέχεις. Τρέχεις από τον θάλαμο στο τηλέφωνο, από το τηλέφωνο στο ασθενοφόρο. Και κάποια στιγμή, στις τέσσερις τα ξημερώματα, το σώμα σού λέει «φτάνει».
(3) Δεν ζητάμε χάρη. Ζητάμε να ακουστούμε. Να έρθει ένας υπεύθυνος μια νύχτα και να δει. Ελάτε, κύριοι της διοίκησης· οι πόρτες μας είναι ανοιχτές όλο το εικοσιτετράωρο.
Με εκτίμηση, Μ. Π., βοηθός νοσηλεύτρια
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
| Σημείο | Επιλογή | Τι πετυχαίνει |
|---|---|---|
| «οι νυχτερινές βάρδιες περιορίστηκαν» | παθητική φωνή, χωρίς ποιητικό αίτιο | φωτίζει το αποτέλεσμα· αφήνει ανώνυμο ποιος το αποφάσισε, ίσως από διακριτικότητα ή για να μη φανεί προσωπική επίθεση |
| §1 ολόκληρη | μακροπερίοδος λόγος, υπόταξη, λόγιες λέξεις («απαιτούν») | σοβαρό, τεκμηριωμένο ύφος: παρουσιάζει το πρόβλημα με λογική σειρά |
| «Τρέχεις. Τρέχεις από τον θάλαμο…» | β΄ πρόσωπο, σύντομες περίοδοι, επανάληψη | ο αναγνώστης μπαίνει στη θέση της· ο ρυθμός μιμείται το τρέξιμο |
| «Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;» | ρητορική ερώτηση | περνά από τα στοιχεία στο βίωμα και κρατά την προσοχή |
| «το σώμα σού λέει «φτάνει»» | ποιητική λειτουργία (προσωποποίηση), εισαγωγικά | παραστατική εικόνα της εξάντλησης |
| «Δεν ζητάμε… Ζητάμε να ακουστούμε.» | α΄ πληθυντικό, υποτακτική | μιλά για όλο το προσωπικό· η υποτακτική δηλώνει το επιθυμητό, το αίτημα |
| «Ελάτε, κύριοι της διοίκησης» | προστακτική, προσφώνηση | άμεση έκκληση, με ένταση αλλά ευγένεια |
Μετασχηματισμοί
Οι εξετάσεις ζητούν συχνά να αλλάξεις κάτι και να πεις τι αλλάζει στο αποτέλεσμα.
- Ενεργητική → παθητική: «Η διοίκηση μείωσε τις βάρδιες» → «Οι βάρδιες μειώθηκαν από τη διοίκηση». Το βάρος πέφτει στις βάρδιες· αν σβήσεις το «από τη διοίκηση», ο υπεύθυνος χάνεται.
- Ευθύς → πλάγιος λόγος: «Το σώμα σού λέει «φτάνει»» → «Το σώμα σού λέει ότι δεν αντέχει άλλο». Ο πλάγιος λόγος χάνει την αμεσότητα και τη ζωντάνια του ευθέος, αλλά γίνεται πιο ουδέτερος.
- Παράταξη → υπόταξη: «Τρέχεις και κουράζεσαι» → «Κουράζεσαι, επειδή τρέχεις». Η υπόταξη δηλώνει ρητά τη σχέση (εδώ αιτία).
- Συνώνυμα, αντώνυμα: «οι ανάγκες αυξάνονται» → αντώνυμο «μειώνονται». Το αντώνυμο αλλάζει το νόημα στο αντίθετο· το συνώνυμο το κρατά, συχνά με άλλο ύφος («απαιτούν» / «θέλουν»).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«Τον περασμένο μήνα οι νυχτερινές βάρδιες περιορίστηκαν σε μία νοσηλεύτρια.» Να μετατρέψεις την περίοδο από την παθητική στην ενεργητική σύνταξη και να σχολιάσεις τη διαφορά στο επικοινωνιακό αποτέλεσμα. (μονάδες 4)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η παθητική δεν έχει ποιητικό αίτιο, άρα στην ενεργητική πρέπει να βάλω εγώ υποκείμενο, από τα συμφραζόμενα: «Τον περασμένο μήνα η διοίκηση περιόρισε τις νυχτερινές βάρδιες σε μία νοσηλεύτρια.»
Σχόλιο: με την ενεργητική ο υπεύθυνος φαίνεται και η φράση γίνεται πιο καταγγελτική. Με την παθητική η έμφαση πέφτει στο αποτέλεσμα (λιγότερο προσωπικό), και ο τόνος μένει πιο ψύχραιμος και αντικειμενικός. Η επιστολογράφος διάλεξε την παθητική, για να μείνει στο πρόβλημα και όχι στα πρόσωπα.
Παράδειγμα 2
Στην §3 της επιστολής χρησιμοποιούνται η οριστική και η υποτακτική έγκλιση. Να εντοπίσεις από ένα παράδειγμα για καθεμία και να ερμηνεύσεις τη λειτουργία της. (μονάδες 4)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οριστική: «Δεν ζητάμε χάρη». Δηλώνει κάτι βέβαιο, μια στάση που ισχύει: η επιστολογράφος ξεκαθαρίζει με σιγουριά τι δεν είναι το αίτημά της.
Υποτακτική: «να ακουστούμε», «Να έρθει ένας υπεύθυνος». Δηλώνει το επιθυμητό, κάτι που δεν έχει γίνει ακόμα και που ζητείται. Η αντίθεση οριστικής και υποτακτικής δείχνει την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που είναι και σε αυτό που θα έπρεπε να γίνει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια έγκλιση είναι το ρήμα στη φράση «Κράτα απόσταση από το μπροστινό όχημα»;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ο πομπός με την ενεργητική ή την παθητική φωνή, με ένα ρηματικό πρόσωπο, χρόνο ή έγκλιση.
- Να σχολιάζεις τη μακροπερίοδο και τον σύντομο λόγο, την παράταξη και την υπόταξη, την αναφορική και την ποιητική λειτουργία, τα σημεία στίξης.
- Να μετασχηματίζεις φράσεις (ενεργητική σε παθητική, ευθύς σε πλάγιο λόγο, συνώνυμα και αντώνυμα) και να λες τι αλλάζει.
- Να χαρακτηρίζεις το ύφος ενός κειμένου με βάση τον σκοπό και τον δέκτη του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.