Τα δημόσια οικονομικά
Ο προϋπολογισμός, οι φόροι, άμεσοι και έμμεσοι, και το έλλειμμα.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Οικονομικής Θεωρίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις τέσσερις οικονομικές λειτουργίες του κράτους και να εξηγείς τι είναι τα δημόσια αγαθά.
- Να ξεχωρίζεις τις δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες από τις μεταβιβαστικές πληρωμές.
- Να κατατάσσεις τους φόρους με βάση τη φορολογική βάση και την αναλογικότητα, και να υπολογίζεις φόρο με κλιμάκια.
- Να ορίζεις τον κρατικό προϋπολογισμό και να εξηγείς πότε πρέπει να είναι ελλειμματικός ή πλεονασματικός.
Τι κάνει το κράτος στην οικονομία
Κύρια επιδίωξη του κράτους είναι η οικονομική ευημερία και η κοινωνική ισορροπία. Η οικονομική πλευρά των λειτουργιών του, και των μέσων με τα οποία τις εκτελεί, είναι το περιεχόμενο των δημόσιων οικονομικών.
Οι βασικές οικονομικές λειτουργίες του κράτους είναι τέσσερις:
(i) Θεσμικό πλαίσιο. Οι συναλλαγές γίνονται με κανόνες συμπεριφοράς που επιβάλλει και διατηρεί το κράτος: η αναγνώριση της ιδιοκτησίας, το νόμισμα (το ευρώ ως μέσο ανταλλαγής και μέτρησης αξιών), το κιλό ως μονάδα βάρους, το ωράριο των καταστημάτων. Η παραβίασή τους φέρνει κυρώσεις, και οι κανόνες αλλάζουν όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες.
(ii) Σταθερότητα και ανάπτυξη. Σε ύφεση, σε πληθωρισμό ή σε άλλα σοβαρά προβλήματα, το κράτος παίρνει μέτρα για να σταθεροποιήσει την οικονομία. Εκτελεί επίσης δημόσια έργα (εθνικές οδούς, λιμάνια, εγγειοβελτιωτικά, αντιπλημμυρικά), που αυξάνουν το κεφάλαιο και την παραγωγικότητα της οικονομίας.
(iii) Αναδιανομή του εισοδήματος. Το οικονομικό σύστημα τείνει να δημιουργεί ανισότητες, και η συνύπαρξη πλούτου και φτώχειας απειλεί την κοινωνική αρμονία. Με μέτρα όπως τα επιδόματα ανεργίας, η δωρεάν περίθαλψη των απόρων, η απαλλαγή των χαμηλών εισοδημάτων από τον φόρο και η δωρεάν παιδεία, μέρος του εισοδήματος μεταφέρεται από τους πλουσιότερους στους φτωχότερους. Σκοπός είναι μια κοινωνικά πιο αποδεκτή διανομή και η εξάλειψη της μεγάλης φτώχειας.
(iv) Δημόσια αγαθά.
Ο φάρος δείχνει τον δρόμο σε κάθε καΐκι που περνά, είτε πλήρωσε είτε όχι. Κανείς ιδιώτης δεν θα έχτιζε φάρο για να τον πληρώνουν μόνο όσοι θέλουν.
Τα δημόσια οικονομικά
Οι δημόσιες δαπάνες και οι φόροι έχουν τρεις βασικές επιδράσεις:
- Αλλάζουν την κατανομή των παραγωγικών συντελεστών: δαπάνες για τη γεωργία αυξάνουν τη γεωργική παραγωγή, βαρύς φόρος στα πολυτελή μειώνει τη ζήτηση και την παραγωγή τους.
- Αλλάζουν το επίπεδο του εισοδήματος: περισσότερες δαπάνες και λιγότεροι φόροι το αυξάνουν, το αντίθετο το μειώνει.
- Αλλάζουν το μέγεθος των επενδύσεων, του κεφαλαίου και τελικά τον ρυθμό ανάπτυξης.
Τα δημόσια έξοδα
| Κατηγορία | Τι περιλαμβάνει | Δημιουργεί παραγωγή; |
|---|---|---|
| Δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες | μισθοί υπαλλήλων, αγορά υλικού, ενοίκια, έργα· άλλες καταναλωτικές (γραφική ύλη, μισθοί) και άλλες επενδύσεις | ναι, καταλήγουν αμοιβή κάποιου συντελεστή |
| Μεταβιβαστικές πληρωμές | επιδόματα ανεργίας, υποτροφίες, συντάξεις | όχι, είναι εισόδημα για όποιον τις παίρνει αλλά μεταβίβαση ανάμεσα σε άτομα, όχι μέρος του εθνικού εισοδήματος |
Μια άλλη διάκριση γίνεται με κριτήριο τον σκοπό. Οι δαπάνες για την παιδεία, π.χ., περιλαμβάνουν σχολικά κτίρια (επένδυση), μισθούς καθηγητών (υπηρεσία) και υποτροφίες (μεταβιβαστική πληρωμή). Ιστορικά οι δημόσιες δαπάνες αυξάνονται, κυρίως επειδή μεγαλώνει ο ρόλος του κράτους.
Τα έσοδα: οι φόροι
Τα έσοδα προέρχονται από φόρους, δανεισμό, τέλη, επιχειρηματική δραστηριότητα. Οι κυριότερες πηγές είναι οι φόροι και ο δανεισμός.
Με κριτήριο τη φορολογική βάση:
| Φόρος | Υπολογίζεται πάνω σε | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Εισοδήματος (άμεσος) | το εισόδημα φυσικού ή νομικού προσώπου | ο φόρος στον μισθό σου ή στα κέρδη μιας εταιρείας |
| Περιουσίας | την καθαρή αξία της περιουσίας και τις μεταβιβάσεις της | φόρος κληρονομιάς ή δωρεάς |
| Δαπάνης (έμμεσος) | την αγορά του προϊόντος, που ακριβαίνει | ο φόρος στη βενζίνη, οι δασμοί στα εισαγόμενα |
Με κριτήριο την αναλογικότητα:
- Αναλογικός: ο συντελεστής είναι ίδιος όποια κι αν είναι η βάση. Με , εισοδήματα , , πληρώνουν , , .
- Προοδευτικός: ο συντελεστής αυξάνεται καθώς αυξάνεται η βάση. Ο φόρος γίνεται όλο μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματος.
- Αντίστροφα προοδευτικός: ο συντελεστής μειώνεται καθώς αυξάνεται η βάση. Δεν είναι συνηθισμένος ως φόρος εισοδήματος.
Ο προοδευτικός φόρος εισοδήματος δουλεύει με κλιμάκια: κάθε κομμάτι του εισοδήματος φορολογείται με τον δικό του συντελεστή. Δοκίμασέ το:
Ο δημόσιος δανεισμός
Το Δημόσιο δεν μπορεί να δανείζεται πολύ συχνά: τα δάνεια εξοφλούνται μαζί με τους τόκους, και όσο αυξάνονται σήμερα τόσο περισσότερα έσοδα θα χρειάζονται αύριο. Ένα δάνειο για επενδυτικό έργο που αυξάνει την παραγωγικότητα, όπως ένα φράγμα, μπορεί όμως να έχει θετικό τελικό αποτέλεσμα.
- Εξωτερικό δάνειο: από άλλες χώρες, σε συνάλλαγμα. Με αυτό πληρώνονται συνήθως εισαγωγές κεφαλαιουχικών αγαθών· το μειονέκτημα είναι ότι εξοφλείται επίσης σε συνάλλαγμα.
- Εσωτερικό δάνειο, από τρεις πηγές: την Κεντρική Τράπεζα (που εκδίδει νέο χρήμα), τις αποταμιεύσεις του κοινού (με ομολογιακό δάνειο) και τις εμπορικές τράπεζες.
- Βραχυχρόνια δάνεια για άμεσες ανάγκες (ένα, δύο έτη), μακροχρόνια για επενδύσεις (δέκα, είκοσι έτη).
Ο κρατικός προϋπολογισμός
Δείχνει λεπτομερώς πού πάνε οι δαπάνες και από πού έρχονται τα έσοδα, και είναι μια σύντομη έκφραση της οικονομικής πολιτικής της κυβέρνησης. Τον συντάσσει το Υπουργείο Οικονομικών, τον ψηφίζει η Βουλή, και μετά τον υλοποιούν υπουργεία και φορείς.
| Προϋπολογισμός | Σχέση εσόδων και δαπανών | Πότε ταιριάζει |
|---|---|---|
| Ελλειμματικός | δαπάνες έσοδα | σε ύφεση με αυξημένη ανεργία: η δαπάνη του κράτους αντισταθμίζει τη διαρροή που φέρνουν οι φόροι, ώστε να αυξηθεί το εισόδημα |
| Πλεονασματικός | έσοδα δαπάνες | σε μεγάλη απασχόληση και ανερχόμενες τιμές, για να μειωθούν οι πληθωριστικές τάσεις· αν οι δαπάνες δεν μειώνονται εύκολα, το πλεόνασμα έρχεται από αύξηση εσόδων |
| Ισοσκελισμένος | έσοδα δαπάνες | είναι δυνατός, αλλά δεν είναι υποχρεωτικός |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πρέπει ο κρατικός προϋπολογισμός να είναι πάντα ισοσκελισμένος; Να αιτιολογήσεις.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Όχι. Η γενική εντύπωση ότι τα έσοδα πρέπει να είναι ίσα με τις δαπάνες σε κάθε περίοδο είναι εσφαλμένη· καμία οικονομική λογική δεν το υπαγορεύει.
Οι τρεις μορφές: ο προϋπολογισμός μπορεί να είναι πλεονασματικός (έσοδα μεγαλύτερα από τις δαπάνες), ελλειμματικός (δαπάνες μεγαλύτερες από τα έσοδα) ή ισοσκελισμένος.
Σε ύφεση με αυξημένη ανεργία πρέπει να είναι ελλειμματικός. Οι φόροι είναι διαρροή δαπάνης που τείνει να μειώσει το εθνικό εισόδημα· πρέπει να αντισταθμιστεί με μεγαλύτερες δημόσιες δαπάνες, π.χ. για επενδύσεις, ώστε το εισόδημα να αυξηθεί και να αποφευχθεί η ύφεση.
Σε μεγάλη απασχόληση με ανερχόμενες τιμές πρέπει να είναι πλεονασματικός, για να μειωθούν οι πληθωριστικές τάσεις. Αν οι δαπάνες δεν μειώνονται εύκολα, όπως για παιδεία ή άμυνα, το πλεόνασμα πρέπει να έρθει από αύξηση των εσόδων.
Συμπέρασμα: η κατάσταση του προϋπολογισμού εξαρτάται από τη συγκυρία και την οικονομική πολιτική.
Παράδειγμα 2
Ο φόρος εισοδήματος είναι για τα πρώτα ευρώ, για τα επόμενα και για τα επόμενα . (α) Πόσο φόρο πληρώνουν εισοδήματα , και ευρώ; (β) Τι ποσοστό του εισοδήματος είναι ο φόρος για καθένα; (γ) Τι είδους φόρος είναι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) ευρώ: όλο στο πρώτο κλιμάκιο, ευρώ.
ευρώ: για τα πρώτα , συν για τα επόμενα. Σύνολο ευρώ.
ευρώ: για τα πρώτα , συν για τα τελευταία . Σύνολο ευρώ.
Το πέφτει μόνο στα πάνω από τις , όχι σε όλο το εισόδημα.
(β) · ·
(γ) Προοδευτικός. Ο φορολογικός συντελεστής αυξάνεται καθώς αυξάνεται η φορολογική βάση, και ο φόρος γίνεται όλο μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματος: , , .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια τρία στοιχεία αποτελούν τη φορολογική βάση κατά το βιβλίο;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις τέσσερις οικονομικές λειτουργίες του κράτους και να εξηγείς τι είναι τα δημόσια αγαθά.
- Να ξεχωρίζεις τις δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες από τις μεταβιβαστικές πληρωμές.
- Να κατατάσσεις τους φόρους με βάση τη φορολογική βάση και την αναλογικότητα, και να υπολογίζεις φόρο με κλιμάκια.
- Να ορίζεις τον κρατικό προϋπολογισμό και να εξηγείς πότε πρέπει να είναι ελλειμματικός ή πλεονασματικός.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.