Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το χρήμα και το τραπεζικό σύστημα

Οι λειτουργίες του χρήματος, οι τράπεζες και πώς δημιουργούν χρήμα.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχές Οικονομικής Θεωρίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί ο αντιπραγματισμός οδήγησε στο χρήμα και να ορίζεις το χρήμα.
  2. Να περιγράφεις τις τρεις λειτουργίες και τα τέσσερα είδη του χρήματος.
  3. Να ξεχωρίζεις τα είδη καταθέσεων και να εξηγείς τους δύο περιορισμούς στα δάνεια των εμπορικών τραπεζών.
  4. Να υπολογίζεις πόσο χρήμα δημιουργούν οι εμπορικές τράπεζες από μια κατάθεση, με δοσμένο ποσοστό ρευστών διαθεσίμων.

Από τον αντιπραγματισμό στο χρήμα

Από πολύ παλιά οι άνθρωποι αντάλλασσαν τα προϊόντα τους με προϊόντα άλλων. Η ανταλλαγή προϊόντων λέγεται αντιπραγματισμός: πράγμα αντί πράγματος. Είχε δύο μεγάλες δυσκολίες, γιατί απαιτούσε:

  1. να προσφέρει ο ένας ό,τι χρειάζεται ο άλλος, και
  2. να προσφέρει τις ποσότητες που θέλει ο άλλος.

Ο ελαιοπαραγωγός που θέλει να επισκευάσει το τρακτέρ του πρέπει να βρει μηχανικό που να θέλει λάδι, και μάλιστα όσο λάδι αξίζει η επισκευή. Το χρήμα έλυσε το πρόβλημα, γιατί διέσπασε την ανταλλαγή σε πώληση και αγορά: μετέτρεψε τις ανταλλαγές σε συναλλαγές.

Ως χρήμα χρησιμοποιήθηκαν βόδια, πρόβατα, δέρματα, κοχύλια, αλάτι, μέταλλα. Όλα είχαν μειονεκτήματα:

ΜειονέκτημαΤι σημαίνειΠαράδειγμα
Αδιαιρετότηταό,τι εξυπηρετούσε μεγάλες συναλλαγές δεν χωριζόταν για μικρέςένα βόδι
Μεταβολή της αξίαςη αξία άλλαζε και δημιουργούσε αβεβαιότητατα πρόβατα γεννούν ή πεθαίνουν, τα μέταλλα σκουριάζουν
Δυσκολία στη χρήσητο βάρος ή ο όγκος έκαναν δύσκολη τη μεταφοράφορτία αλατιού

Έτσι οι οικονομίες κατέληξαν σε προϊόντα με διαιρετότητα, σταθερή αξία και ευκολία στη χρήση: τον χρυσό και τον άργυρο. Ήδη στην αρχαία Αθήνα το ίδιο το κράτος έκοβε νομίσματα, ώστε κάθε νόμισμα να έχει σταθερή ποσότητα μετάλλου και βέβαιη αξία.

Οι λειτουργίες του χρήματος

α) Μέσο συναλλαγής. Είναι η κύρια λειτουργία. Σε αυτήν οφείλονται ο μεγάλος καταμερισμός των έργων και η ανάπτυξη του εμπορίου.

β) Μονάδα μέτρησης αξίας. Η αξία κάθε προϊόντος εκφράζεται σε χρηματικές μονάδες. Το ευρώ γίνεται μέτρο της απόλυτης αξίας: ένα μολύβι 0,50{,}5 ευρώ, ένα τετράδιο 22 ευρώ. Με το χρήμα βρίσκεις και τη σχετική αξία, την αξία ενός αγαθού σε σχέση με άλλο: ένα τετράδιο αξίζει 44 μολύβια, αφού 4⋅0,5=24 \cdot 0{,}5 = 2.

γ) Μέσο διατήρησης αξιών. Ο σιτοπαραγωγός χωρίς χρήμα θα έπρεπε να αποθηκεύει όλη τη σοδειά και να τη δίνει λίγη λίγη σε ανταλλαγές. Με χρήμα την πουλά ολόκληρη και ξοδεύει τα χρήματα τμηματικά, όποτε τα χρειάζεται.

Τα είδη του χρήματος

ΕίδοςΤι είναι
Κέρματαμεταλλικά νομίσματα μικρής αξίας για μικρές συναλλαγές, όπως ένα εισιτήριο λεωφορείου· πολύ μικρό μέρος της συνολικής ποσότητας χρήματος
Χαρτονομίσματατα εκδίδει η Κεντρική Τράπεζα. Παλιά τα «κάλυπτε» χρυσός στο θησαυροφυλάκιό της· αυτό δεν ισχύει πια. Η ποσότητά τους ορίζεται από τη νομισματική πολιτική
Τραπεζικές επιταγέςέγγραφο με το ποσό, το όνομα του δικαιούχου και την υπογραφή του εκδότη, με την προϋπόθεση ότι το ποσό έχει ήδη κατατεθεί στον λογαριασμό του
Πιστωτικές κάρτεςτο «πλαστικό χρήμα»: ο κάτοχος αγοράζει χωρίς να πληρώσει αμέσως, ο πωλητής εξοφλείται από την τράπεζα, και ο κάτοχος πληρώνει αργότερα την τράπεζά του

Οι εμπορικές τράπεζες

Οι καταθέσεις έρχονται από ιδιώτες, επιχειρήσεις και δημόσιους οργανισμούς, και είναι τριών ειδών:

ΚατάθεσηΠοιος κυρίωςΑνάληψηΕπιτόκιο
Όψεωςεπιχειρήσεις, κινείται συχνά με επιταγέςοποιαδήποτε στιγμήχαμηλότερο
Ταμιευτηρίουη συνηθέστερη μορφήοποιαδήποτε στιγμήχαμηλότερο
Επί προθεσμίαόποιος δεν χρειάζεται τα χρήματα για ορισμένο διάστημαόχι πριν λήξει η προθεσμία, αλλιώς πληρώνει πρόστιμομεγαλύτερο, και όσο μεγαλύτερη η προθεσμία τόσο μεγαλύτερο

Στην προθεσμιακή το επιτόκιο είναι μεγαλύτερο γιατί η τράπεζα ξέρει πόσο καιρό θα έχει τα χρήματα και τα εκμεταλλεύεται καλύτερα και με λιγότερους κινδύνους.

Η τράπεζα χορηγεί δάνεια σε ιδιώτες, επιχειρήσεις και κράτος, με μεγαλύτερο επιτόκιο από των καταθέσεων, για να καλύψει τα έξοδά της (μισθούς, ενοίκια, τόκους καταθέσεων) και να έχει κέρδος. Όπως κάθε επιχείρηση, επιδιώκει τη μεγιστοποίηση του κέρδους, άρα θα ήθελε να δανείζει όσο περισσότερα μπορεί. Έχει όμως δύο περιορισμούς:

  1. Από την Κεντρική Τράπεζα, όπως ο καθορισμός του ποσοστού των ρευστών διαθεσίμων: ένα απόθεμα χρημάτων που η εμπορική τράπεζα οφείλει να κρατά στο ταμείο της. Με ποσοστό 20%20\%, από κάθε 100100 ευρώ κατάθεση κρατά 2020 και μπορεί να δανείσει 8080.
  2. Από την ίδια την τράπεζα, που θέλει να πάρει πίσω τα δάνεια μαζί με τους τόκους. Γι' αυτό ερευνά την οικονομική κατάσταση του δανειολήπτη και το πώς θα χρησιμοποιήσει το δάνειο.

Η ποσότητα του χρήματος ορίζεται ως το σύνολο των νομισματικών μονάδων κάθε είδους, κερμάτων, χαρτονομισμάτων και καταθέσεων, που βρίσκονται στην κατοχή ιδιωτών, επιχειρήσεων και δημόσιων οργανισμών σε μια περίοδο. Είναι εξαιρετικά σημαντικό μέγεθος για τη λειτουργία της οικονομίας και την εξέλιξη των τιμών.

Πώς οι τράπεζες δημιουργούν χρήμα

Στην πράξη η τράπεζα, σε κανονικές συνθήκες, μπορεί να δανείζει το μεγαλύτερο μέρος των καταθέσεων: οι καθημερινές αναλήψεις καλύπτονται από τα ρευστά διαθέσιμα και από τις νέες καταθέσεις άλλων πελατών. Σε γενικό πανικό καμία τράπεζα δεν μπορεί να επιστρέψει σε όλους ολόκληρες τις καταθέσεις, αλλά τέτοιες περιπτώσεις είναι σπάνιες.

Δες τι γίνεται με μια κατάθεση όψεως 20.00020{.}000 ευρώ και ρευστά διαθέσιμα 20%20\%:

ΒήμαΚατάθεσηΡευστά διαθέσιμα 20%20\%Νέο δάνειο 80%80\%
Το άτομο Α καταθέτει20.00020{.}0004.0004{.}00016.00016{.}000 στο Β
Το Β καταθέτει όσα δανείστηκε16.00016{.}0003.2003{.}20012.80012{.}800 στο Γ
Το Γ καταθέτει όσα δανείστηκε12.80012{.}8002.5602{.}56010.24010{.}240 στο Δ

Το Α εξακολουθεί να μπορεί να πληρώνει με επιταγές μέχρι 20.00020{.}000 ευρώ, και ταυτόχρονα το Β έχει 16.00016{.}000 ευρώ αγοραστική δύναμη. Κάθε νέο δάνειο αυξάνει την ποσότητα του χρήματος που κυκλοφορεί. Στα τρία βήματα η τράπεζα δημιούργησε σε ευρώ:

16000+12800+10240=3904016000 + 12800 + 10240 = 39040

Το ίδιο γίνεται και με κατάθεση ταμιευτηρίου, αφού και εκεί ο καταθέτης μπορεί να κάνει αναλήψεις όποτε θέλει. Το ποσοστό των ρευστών διαθεσίμων μπορεί να μεταβληθεί, και μαζί του αλλάζει το πόσο χρήμα δημιουργείται.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ποιες είναι οι λειτουργίες του χρήματος;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Μια επιχείρηση καταθέτει σε λογαριασμό όψεως 50.00050{.}000 ευρώ. Η τράπεζα δανείζει από αυτά στο άτομο Β, που καταθέτει όλο το ποσό σε λογαριασμό ταμιευτηρίου στην ίδια τράπεζα· από αυτή την κατάθεση η τράπεζα δανείζει το άτομο Γ. Το ποσοστό ρευστών διαθεσίμων είναι 25%25\%. (α) Πόσο χρήμα δημιούργησε η τράπεζα; (β) Πόσο θα δημιουργούσε αν η Κεντρική Τράπεζα μείωνε το ποσοστό στο 20%20\%;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια ήταν η μεγάλη δυσκολία του αντιπραγματισμού;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Ποια είναι η κύρια λειτουργία του χρήματος;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί ο αντιπραγματισμός οδήγησε στο χρήμα και να ορίζεις το χρήμα.
  • Να περιγράφεις τις τρεις λειτουργίες και τα τέσσερα είδη του χρήματος.
  • Να ξεχωρίζεις τα είδη καταθέσεων και να εξηγείς τους δύο περιορισμούς στα δάνεια των εμπορικών τραπεζών.
  • Να υπολογίζεις πόσο χρήμα δημιουργούν οι εμπορικές τράπεζες από μια κατάθεση, με δοσμένο ποσοστό ρευστών διαθεσίμων.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;