Ογκομετρήσεις
Ποσοτική ανάλυση: πόσο ακριβώς περιέχει ένα δείγμα.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τον εξοπλισμό και τα βήματα μιας ογκομέτρησης οξέος με βάση.
- Να υπολογίζεις mol από συγκέντρωση και όγκο, με τη σχέση n = c · V.
- Να βρίσκεις την άγνωστη συγκέντρωση ενός δείγματος από τον όγκο που καταναλώθηκε στο ισοδύναμο σημείο, και για αναλογία mol διαφορετική από 1:1.
- Να διαλέγεις κατάλληλο δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου.
Πόσο ακριβώς περιέχει
Η ετικέτα του ξιδιού γράφει «οξύτητα ». Το ελαιόλαδο χαρακτηρίζεται «εξαιρετικό παρθένο» μόνο αν η οξύτητά του δεν ξεπερνά το . Το γάλα που φτάνει στο τυροκομείο ελέγχεται για το αν έχει αρχίσει να ξινίζει. Ένα αποφρακτικό πρέπει να έχει την καυστική σόδα που υπόσχεται.
Σε όλα αυτά η ερώτηση είναι ποσοτική: όχι «έχει οξύ;» αλλά «πόσο οξύ έχει;». Η πιο συνηθισμένη μέθοδος για να το βρεις είναι η ογκομέτρηση.
Η ιδέα είναι απλή. Προσθέτεις σιγά σιγά ένα διάλυμα γνωστής συγκέντρωσης (το πρότυπο διάλυμα) στο δείγμα, μέχρι να αντιδράσει ακριβώς όλη η ουσία που ψάχνεις. Από τον όγκο που χρειάστηκε βρίσκεις πόσα mol υπήρχαν.
Ο εξοπλισμός και τα βήματα
- Σιφώνιο: μετράει με ακρίβεια τον όγκο του δείγματος, π.χ. mL, και τον βάζει σε κωνική φιάλη.
- Δείκτης: δύο-τρεις σταγόνες μέσα στη φιάλη. Αλλάζει χρώμα όταν τελειώσει η αντίδραση.
- Προχοΐδα: ψηλός βαθμονομημένος σωλήνας με στρόφιγγα, γεμάτος με το πρότυπο διάλυμα. Από αυτόν στάζεις στη φιάλη και διαβάζεις πόσο έριξες.

Η διαδικασία:
- Ξεπλένεις την προχοΐδα με λίγο από το πρότυπο διάλυμα και τη γεμίζεις. Σημειώνεις την αρχική ένδειξη.
- Ανοίγεις τη στρόφιγγα και ανακινείς συνεχώς τη φιάλη.
- Όταν το χρώμα αρχίζει να αλλάζει τοπικά και να ξαναγυρίζει, πας σταγόνα σταγόνα.
- Σταματάς με την πρώτη σταγόνα που αλλάζει μόνιμα το χρώμα. Διαβάζεις την τελική ένδειξη· η διαφορά είναι ο όγκος που καταναλώθηκε.
- Επαναλαμβάνεις δύο-τρεις φορές και παίρνεις τον μέσο όρο των τιμών που συμφωνούν.
Το ισοδύναμο σημείο
Ο υπολογισμός στηρίζεται σε μία σχέση: τα mol μιας ουσίας σε διάλυμα είναι συγκέντρωση επί όγκο,
με σε mol/L και σε λίτρα. Π.χ. mL διαλύματος M περιέχουν mol.
Ισοδύναμο σημείο είναι η στιγμή που τα mol του προτύπου που πρόσθεσες είναι ακριβώς όσα χρειάζεται η αντίδραση για όλο το δείγμα. Για υδροχλωρικό οξύ με καυστική σόδα,
η αναλογία είναι προς , άρα στο ισοδύναμο σημείο τα mol του οξέος είναι ίσα με τα mol της βάσης: .
Η καμπύλη και ο δείκτης
Αν μετράς το pH σε κάθε προσθήκη, παίρνεις την καμπύλη ογκομέτρησης. Είναι σχεδόν επίπεδη για πολλή ώρα, και κοντά στο ισοδύναμο σημείο πηδάει απότομα: μία-δύο σταγόνες ανεβάζουν το pH κατά πολλές μονάδες. Αυτό το άλμα είναι που κάνει τη μέθοδο ακριβή.
Ο δείκτης αλλάζει χρώμα σε μια περιοχή pH. Η στιγμή που αλλάζει λέγεται τελικό σημείο, και διαλέγεις δείκτη ώστε το τελικό σημείο να πέφτει μέσα στο άλμα, όσο πιο κοντά στο ισοδύναμο.
| Δείκτης | Περιοχή αλλαγής | Χρώματα | Πότε τον διαλέγεις |
|---|---|---|---|
| ηλιανθίνη | pH – | κόκκινο → κίτρινο | ισχυρό οξύ με ασθενή βάση |
| φαινολοφθαλεΐνη | pH – | άχρωμο → ροζ | ασθενές οξύ με ισχυρή βάση |
Για ισχυρό οξύ με ισχυρή βάση το άλμα είναι τόσο μεγάλο, από το περίπου ως το , που κάνουν και οι δύο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
mL διαλύματος άγνωστης συγκέντρωσης ογκομετρούνται με M. Στο ισοδύναμο σημείο καταναλώθηκαν mL. Πόση είναι η συγκέντρωση του οξέος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Mol της βάσης που καταναλώθηκε:
mol
Η αναλογία είναι , άρα στο δείγμα υπήρχαν mol .
Συγκέντρωση: mol διά όγκο του δείγματος,
M
Έλεγχος με τη σύντομη σχέση. , άρα M ✓. Χρειάστηκε λιγότερη βάση από όσο ήταν το δείγμα, άρα το οξύ είναι πιο αραιό από M — λογικό.
Παράδειγμα 2
Σε εργαστήριο ποιοτικού ελέγχου, mL ξιδιού ογκομετρούνται με M και καταναλώνουν mL. Βρες τη συγκέντρωση του οξικού οξέος και την περιεκτικότητα % w/v. Το οξικό οξύ έχει γραμμομοριακή μάζα g/mol.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
mol
Η αντίδραση είναι , άρα και mol οξικού.
M
Σε mL ξιδιού υπάρχουν mol, δηλαδή
g οξικού οξέος
Περιεκτικότητα περίπου w/v. Δείκτης: φαινολοφθαλεΐνη, γιατί το οξικό είναι ασθενές οξύ.
Παράδειγμα 3
Ένα δείγμα mL αραιωμένου υγρού μπαταρίας () ογκομετρείται με M και καταναλώνει mL. Πόση είναι η συγκέντρωση του οξέος στο δείγμα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
mol
Από την , κάθε mol οξέος θέλει mol βάσης:
mol
M
Η παγίδα: με τη σχέση θα έβγαζες M, διπλάσιο από το σωστό. Η σύντομη σχέση ισχύει μόνο για αναλογία .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Από μια προχοΐδα έπεσαν mL διαλύματος M. Πόσα mol είναι αυτά;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τον εξοπλισμό και τα βήματα μιας ογκομέτρησης οξέος με βάση.
- Να υπολογίζεις mol από συγκέντρωση και όγκο, με τη σχέση n = c · V.
- Να βρίσκεις την άγνωστη συγκέντρωση ενός δείγματος από τον όγκο που καταναλώθηκε στο ισοδύναμο σημείο, και για αναλογία mol διαφορετική από 1:1.
- Να διαλέγεις κατάλληλο δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.