Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ογκομετρήσεις

Ποσοτική ανάλυση: πόσο ακριβώς περιέχει ένα δείγμα.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τον εξοπλισμό και τα βήματα μιας ογκομέτρησης οξέος με βάση.
  2. Να υπολογίζεις mol από συγκέντρωση και όγκο, με τη σχέση n = c · V.
  3. Να βρίσκεις την άγνωστη συγκέντρωση ενός δείγματος από τον όγκο που καταναλώθηκε στο ισοδύναμο σημείο, και για αναλογία mol διαφορετική από 1:1.
  4. Να διαλέγεις κατάλληλο δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου.

Πόσο ακριβώς περιέχει

Η ετικέτα του ξιδιού γράφει «οξύτητα 6%6\%». Το ελαιόλαδο χαρακτηρίζεται «εξαιρετικό παρθένο» μόνο αν η οξύτητά του δεν ξεπερνά το 0,8%0{,}8\%. Το γάλα που φτάνει στο τυροκομείο ελέγχεται για το αν έχει αρχίσει να ξινίζει. Ένα αποφρακτικό πρέπει να έχει την καυστική σόδα που υπόσχεται.

Σε όλα αυτά η ερώτηση είναι ποσοτική: όχι «έχει οξύ;» αλλά «πόσο οξύ έχει;». Η πιο συνηθισμένη μέθοδος για να το βρεις είναι η ογκομέτρηση.

Η ιδέα είναι απλή. Προσθέτεις σιγά σιγά ένα διάλυμα γνωστής συγκέντρωσης (το πρότυπο διάλυμα) στο δείγμα, μέχρι να αντιδράσει ακριβώς όλη η ουσία που ψάχνεις. Από τον όγκο που χρειάστηκε βρίσκεις πόσα mol υπήρχαν.

Ο εξοπλισμός και τα βήματα

  • Σιφώνιο: μετράει με ακρίβεια τον όγκο του δείγματος, π.χ. 10,0010{,}00 mL, και τον βάζει σε κωνική φιάλη.
  • Δείκτης: δύο-τρεις σταγόνες μέσα στη φιάλη. Αλλάζει χρώμα όταν τελειώσει η αντίδραση.
  • Προχοΐδα: ψηλός βαθμονομημένος σωλήνας με στρόφιγγα, γεμάτος με το πρότυπο διάλυμα. Από αυτόν στάζεις στη φιάλη και διαβάζεις πόσο έριξες.
Χέρι με λευκή ποδιά ανακινεί μια γυάλινη φιάλη με ροζ διάλυμα, ακριβώς κάτω από τη στρόφιγγα μιας προχοΐδας στερεωμένης σε ορθοστάτη.
Ογκομέτρηση στην πράξη: η προχοΐδα στάζει το πρότυπο διάλυμα και η φιάλη ανακινείται συνεχώς. Το ροζ χρώμα είναι η φαινολοφθαλεΐνη, που μόλις άλλαξε: εκεί σταματάς και διαβάζεις τον όγκο.Φωτογραφία: Qwerthero · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Η διαδικασία:

  1. Ξεπλένεις την προχοΐδα με λίγο από το πρότυπο διάλυμα και τη γεμίζεις. Σημειώνεις την αρχική ένδειξη.
  2. Ανοίγεις τη στρόφιγγα και ανακινείς συνεχώς τη φιάλη.
  3. Όταν το χρώμα αρχίζει να αλλάζει τοπικά και να ξαναγυρίζει, πας σταγόνα σταγόνα.
  4. Σταματάς με την πρώτη σταγόνα που αλλάζει μόνιμα το χρώμα. Διαβάζεις την τελική ένδειξη· η διαφορά είναι ο όγκος που καταναλώθηκε.
  5. Επαναλαμβάνεις δύο-τρεις φορές και παίρνεις τον μέσο όρο των τιμών που συμφωνούν.

Το ισοδύναμο σημείο

Ο υπολογισμός στηρίζεται σε μία σχέση: τα mol μιας ουσίας σε διάλυμα είναι συγκέντρωση επί όγκο,

n=c⋅Vn = c \cdot V

με cc σε mol/L και VV σε λίτρα. Π.χ. 2020 mL διαλύματος 0,10{,}1 M περιέχουν 0,1⋅0,020=0,0020{,}1 \cdot 0{,}020 = 0{,}002 mol.

Ισοδύναμο σημείο είναι η στιγμή που τα mol του προτύπου που πρόσθεσες είναι ακριβώς όσα χρειάζεται η αντίδραση για όλο το δείγμα. Για υδροχλωρικό οξύ με καυστική σόδα,

HCl+NaOH→NaCl+H2O\text{HCl} + \text{NaOH} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}

η αναλογία είναι 11 προς 11, άρα στο ισοδύναμο σημείο τα mol του οξέος είναι ίσα με τα mol της βάσης: nHCl=nNaOHn_{\text{HCl}} = n_{\text{NaOH}}.

Η καμπύλη και ο δείκτης

Αν μετράς το pH σε κάθε προσθήκη, παίρνεις την καμπύλη ογκομέτρησης. Είναι σχεδόν επίπεδη για πολλή ώρα, και κοντά στο ισοδύναμο σημείο πηδάει απότομα: μία-δύο σταγόνες ανεβάζουν το pH κατά πολλές μονάδες. Αυτό το άλμα είναι που κάνει τη μέθοδο ακριβή.

Το άλμα του pH

25 mL οξέος 0,1 M ογκομετρούνται με NaOH 0,1 M. Σύρε τον όγκο και δες πόσο απότομα αλλάζει το pH γύρω στα 25 mL. Γύρνα σε ισχυρό οξύ και ξανά σε ασθενές: ο όγκος στο ισοδύναμο σημείο μένει ίδιος, το pH εκεί όχι.

pH τώρα
4,57
Ισοδύναμο σημείο
25 mL
pH στο ισοδύναμο
8,72

Ασθενές οξύ με ισχυρή βάση: στο ισοδύναμο σημείο το διάλυμα είναι ήδη βασικό.

Ο δείκτης αλλάζει χρώμα σε μια περιοχή pH. Η στιγμή που αλλάζει λέγεται τελικό σημείο, και διαλέγεις δείκτη ώστε το τελικό σημείο να πέφτει μέσα στο άλμα, όσο πιο κοντά στο ισοδύναμο.

ΔείκτηςΠεριοχή αλλαγήςΧρώματαΠότε τον διαλέγεις
ηλιανθίνηpH 3,13{,}1–4,44{,}4κόκκινο → κίτρινοισχυρό οξύ με ασθενή βάση
φαινολοφθαλεΐνηpH 8,28{,}2–1010άχρωμο → ροζασθενές οξύ με ισχυρή βάση

Για ισχυρό οξύ με ισχυρή βάση το άλμα είναι τόσο μεγάλο, από το 44 περίπου ως το 1010, που κάνουν και οι δύο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

2020 mL διαλύματος HCl\text{HCl} άγνωστης συγκέντρωσης ογκομετρούνται με NaOH\text{NaOH} 0,10{,}1 M. Στο ισοδύναμο σημείο καταναλώθηκαν 1616 mL. Πόση είναι η συγκέντρωση του οξέος;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σε εργαστήριο ποιοτικού ελέγχου, 1010 mL ξιδιού ογκομετρούνται με NaOH\text{NaOH} 0,50{,}5 M και καταναλώνουν 16,716{,}7 mL. Βρες τη συγκέντρωση του οξικού οξέος και την περιεκτικότητα % w/v. Το οξικό οξύ CH3COOH\text{CH}_3\text{COOH} έχει γραμμομοριακή μάζα 6060 g/mol.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένα δείγμα 1010 mL αραιωμένου υγρού μπαταρίας (H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4) ογκομετρείται με NaOH\text{NaOH} 11 M και καταναλώνει 2525 mL. Πόση είναι η συγκέντρωση του οξέος στο δείγμα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε μια ογκομέτρηση, τι περιέχει η προχοΐδα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Από μια προχοΐδα έπεσαν 2525 mL διαλύματος NaOH\text{NaOH} 0,20{,}2 M. Πόσα mol NaOH\text{NaOH} είναι αυτά;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τον εξοπλισμό και τα βήματα μιας ογκομέτρησης οξέος με βάση.
  • Να υπολογίζεις mol από συγκέντρωση και όγκο, με τη σχέση n = c · V.
  • Να βρίσκεις την άγνωστη συγκέντρωση ενός δείγματος από τον όγκο που καταναλώθηκε στο ισοδύναμο σημείο, και για αναλογία mol διαφορετική από 1:1.
  • Να διαλέγεις κατάλληλο δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;