Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ηλεκτροχημεία και διάβρωση

Μπαταρίες, επιμεταλλώσεις και η σκουριά.

45 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις σε μια αντίδραση ποια ουσία οξειδώνεται και ποια ανάγεται, με βάση τα ηλεκτρόνια.
  2. Να εξηγείς πώς ένα γαλβανικό στοιχείο, όπως η μπαταρία, βγάζει ρεύμα από μια αυθόρμητη αντίδραση, και ποιο ηλεκτρόδιο είναι ο θετικός πόλος.
  3. Να υπολογίζεις με τον νόμο του Faraday τη μάζα μετάλλου που αποτίθεται σε επιμετάλλωση ή τον χρόνο που χρειάζεται.
  4. Να προβλέπεις ποιο μέταλλο διαβρώνεται όταν δύο μέταλλα ακουμπούν σε υγρό περιβάλλον, και να διαλέγεις τρόπο προστασίας.

Ηλεκτρόνια που αλλάζουν χέρια

Ρίξε ένα σιδερένιο καρφί σε γαλάζιο διάλυμα θειικού χαλκού, τη γαλαζόπετρα των ψεκασμών. Σε λίγα λεπτά το καρφί σκεπάζεται με κοκκινωπό χαλκό και το διάλυμα αρχίζει να ξεθωριάζει:

Fe+Cu2+→Fe2++Cu\text{Fe} + \text{Cu}^{2+} \rightarrow \text{Fe}^{2+} + \text{Cu}

Τι έγινε: κάθε άτομο σιδήρου έδωσε δύο ηλεκτρόνια σε ένα ιόν χαλκού. Ο σίδηρος έγινε ιόν και πέρασε στο διάλυμα· ο χαλκός έγινε μέταλλο και κάθισε στο καρφί.

  • Οξείδωση είναι η αποβολή ηλεκτρονίων: Fe→Fe2++2e−\text{Fe} \rightarrow \text{Fe}^{2+} + 2e^-.
  • Αναγωγή είναι η πρόσληψη ηλεκτρονίων: Cu2++2e−→Cu\text{Cu}^{2+} + 2e^- \rightarrow \text{Cu}.

Οι δύο γίνονται πάντα μαζί: όσα ηλεκτρόνια δίνει το ένα, τόσα παίρνει το άλλο. Γι' αυτό τέτοιες αντιδράσεις λέγονται οξειδοαναγωγικές. Η ουσία που οξειδώνεται (εδώ ο σίδηρος) λέγεται αναγωγικό, γιατί προκαλεί την αναγωγή της άλλης· αυτή που ανάγεται (εδώ τα ιόντα χαλκού) λέγεται οξειδωτικό.

Ποιο μέταλλο δίνει ηλεκτρόνια σε ποιο το λέει η σειρά δραστικότητας που είδες στην Α΄ τάξη. Όσο πιο αριστερά, τόσο πιο εύκολα οξειδώνεται:

Mg>Al>Zn>Fe>Ni>Sn>Pb>H>Cu>Ag>Au\begin{aligned} &\text{Mg} > \text{Al} > \text{Zn} > \text{Fe} > \text{Ni} > \text{Sn} \\ &> \text{Pb} > \text{H} > \text{Cu} > \text{Ag} > \text{Au} \end{aligned}

Γαλβανικό στοιχείο: η μπαταρία

Στο καρφί, τα ηλεκτρόνια περνούν απευθείας από το ένα άτομο στο άλλο και χάνονται ως θερμότητα. Αν χωρίσεις τις δύο μισές αντιδράσεις και τις ενώσεις με ένα καλώδιο, τα ηλεκτρόνια αναγκάζονται να περάσουν από το καλώδιο. Αυτό είναι ηλεκτρικό ρεύμα.

Το κλασικό παράδειγμα είναι το στοιχείο Daniell: ένα έλασμα ψευδαργύρου σε διάλυμα θειικού ψευδαργύρου, ένα έλασμα χαλκού σε διάλυμα θειικού χαλκού, και ανάμεσα μια γέφυρα άλατος που κλείνει το κύκλωμα με ιόντα.

ΨευδάργυροςΧαλκός
Τι γίνεταιZn→Zn2++2e−\text{Zn} \rightarrow \text{Zn}^{2+} + 2e^-Cu2++2e−→Cu\text{Cu}^{2+} + 2e^- \rightarrow \text{Cu}
Δράσηοξείδωσηαναγωγή
Όνομα ηλεκτροδίουάνοδοςκάθοδος
Πόλοςαρνητικός (−-)θετικός (++)
Τι παθαίνειλεπταίνειπαχαίνει

Τα ηλεκτρόνια κινούνται στο καλώδιο από τον ψευδάργυρο προς τον χαλκό. Το στοιχείο Daniell δίνει τάση περίπου 1,11{,}1 V. Όσο πιο μακριά στη σειρά δραστικότητας είναι τα δύο μέταλλα, τόσο μεγαλύτερη η τάση.

Κάθε μπαταρία είναι ένα ή περισσότερα τέτοια στοιχεία:

  • Αλκαλική μπαταρία (ψευδάργυρος και διοξείδιο του μαγγανίου): 1,51{,}5 V.
  • Συσσωρευτής μολύβδου αυτοκινήτου: έξι στοιχεία των 22 V περίπου σε σειρά, άρα 1212 V. Ο ηλεκτρολύτης είναι θειικό οξύ, που καταναλώνεται όσο η μπαταρία εκφορτίζεται — γι' αυτό η πυκνότητα του υγρού δείχνει πόσο φορτισμένη είναι.
  • Μπαταρία ιόντων λιθίου κινητών και εργαλείων: περίπου 3,63{,}6–3,73{,}7 V ανά στοιχείο. Ο συσσωρευτής του δραπανοκατσάβιδου των 1818 V έχει πέντε στοιχεία σε σειρά.

Η φόρτιση ενός συσσωρευτή είναι η ίδια αντίδραση ανάποδα: ο φορτιστής σπρώχνει τα ηλεκτρόνια στην αντίθετη κατεύθυνση.

Ηλεκτρόλυση και επιμεταλλώσεις

Στο γαλβανικό στοιχείο η αντίδραση γίνεται μόνη της και βγάζει ρεύμα. Στην ηλεκτρόλυση κάνεις το αντίθετο: δίνεις ρεύμα από μια πηγή και αναγκάζεις να γίνει μια αντίδραση που μόνη της δεν θα γινόταν.

Στην επιμετάλλωση (επιχρωμίωση, επινικέλωση, επαργύρωση) θέλεις ένα λεπτό στρώμα μετάλλου πάνω σε ένα αντικείμενο:

  • το αντικείμενο συνδέεται στον αρνητικό πόλο της πηγής και γίνεται κάθοδος: εκεί τα ιόντα του μετάλλου παίρνουν ηλεκτρόνια και κάθονται πάνω του, π.χ. Ni2++2e−→Ni\text{Ni}^{2+} + 2e^- \rightarrow \text{Ni},
  • στον θετικό πόλο, την άνοδο, μπαίνει συνήθως μια πλάκα από το ίδιο μέταλλο, που οξειδώνεται και αναπληρώνει τα ιόντα του λουτρού.

Πόσο μέταλλο: ο νόμος του Faraday

Κάθε ιόν που αποτίθεται χρειάζεται συγκεκριμένο αριθμό ηλεκτρονίων. Άρα η μάζα που αποτίθεται εξαρτάται από το φορτίο που πέρασε, Q=I⋅tQ = I \cdot t. Ένα mol ηλεκτρονίων έχει φορτίο F=96500F = 96500 C, τη σταθερά του Faraday. Έτσι:

m=I⋅tz⋅F⋅Mm = \frac{I \cdot t}{z \cdot F} \cdot M

με II σε A, tt σε s, zz το φορτίο του ιόντος (π.χ. 22 για το Ni2+\text{Ni}^{2+}) και MM τη γραμμομοριακή μάζα του μετάλλου σε g/mol.

Ο νόμος κάνει το κόστος μετρήσιμο: διπλάσιο ρεύμα ή διπλάσιος χρόνος σημαίνει διπλάσιο πάχος επικάλυψης, και διπλάσια κατανάλωση μετάλλου και ενέργειας.

Η σκουριά είναι κι αυτή γαλβανικό στοιχείο

Ο σίδηρος σκουριάζει μόνο όταν έχει και νερό και οξυγόνο. Σε μια σταγόνα νερού πάνω σε λαμαρίνα στήνεται ένα μικρό γαλβανικό στοιχείο:

  • σε ένα σημείο ο σίδηρος οξειδώνεται: Fe→Fe2++2e−\text{Fe} \rightarrow \text{Fe}^{2+} + 2e^-,
  • σε άλλο σημείο το οξυγόνο ανάγεται: O2+2H2O+4e−→4OH−\text{O}_2 + 2\text{H}_2\text{O} + 4e^- \rightarrow 4\text{OH}^-,
  • τα ιόντα σιδήρου και υδροξειδίου ενώνονται και, με περισσότερο οξυγόνο, γίνονται η καστανή σκουριά, ένυδρο οξείδιο του σιδήρου.

Το αλάτι επιταχύνει πολύ τη σκουριά, γιατί κάνει το νερό καλύτερο αγωγό: γι' αυτό τα αυτοκίνητα σαπίζουν πιο γρήγορα κοντά στη θάλασσα ή όπου ρίχνουν αλάτι στους δρόμους τον χειμώνα.

Το ίδιο συμβαίνει όταν δύο διαφορετικά μέταλλα ακουμπούν σε υγρό περιβάλλον: φτιάχνουν γαλβανικό στοιχείο, και το δραστικότερο γίνεται άνοδος και διαβρώνεται γρηγορότερα (γαλβανική διάβρωση). Αυτό το χρησιμοποιείς και ανάποδα: βάζεις επίτηδες ένα δραστικότερο μέταλλο να «θυσιαστεί» για τον σίδηρο.

Ποιο μέταλλο θα φαγωθεί;

Σε κάθε περίπτωση δύο μέταλλα ακουμπούν μεταξύ τους σε υγρό περιβάλλον. Βάλε την περίπτωση στη σωστή ομάδα, με βάση τη σειρά δραστικότητας.

Ποιο διαβρώνεται;

Χαλύβδινη βίδα σε χάλκινη υδρορροή

0 από 7
Θερμαντικό στοιχείο θερμοσίφωνα με φλάντζα: δύο μεταλλικοί σωλήνες σε σχήμα U, σκεπασμένοι με λευκές και κιτρινωπές κρούστες, και ανάμεσά τους μια ράβδος φαγωμένη και τραχιά σαν σφουγγάρι.
Το ανόδιο μαγνησίου ενός θερμοσίφωνα, φαγωμένο μετά από χρόνια λειτουργίας. Ήταν η άνοδος ενός γαλβανικού στοιχείου με το χαλύβδινο δοχείο για κάθοδο: οξειδώθηκε αυτό, για να μην οξειδωθεί το δοχείο.Φωτογραφία: Zbigniew Czernik · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Οι τρόποι προστασίας από τη διάβρωση, με τη σειρά που τους συναντάς:

  • Φράγμα: βαφή, λάδι, γράσο, πλαστική επικάλυψη. Δουλεύει όσο είναι άθικτο.
  • Γαλβάνισμα: επικάλυψη με ψευδάργυρο. Προστατεύει και ως φράγμα και ως μέταλλο θυσίας, άρα αντέχει και τις γρατζουνιές.
  • Ανόδιο θυσίας: ένα κομμάτι μαγνησίου, ψευδαργύρου ή αλουμινίου συνδέεται με την κατασκευή και διαβρώνεται αντί για αυτήν. Θερμοσίφωνες, σκάφη, θαμμένοι αγωγοί.
  • Καθοδική προστασία με ρεύμα: σε μεγάλους αγωγούς και δεξαμενές, μια πηγή συνεχούς ρεύματος κρατά τον χάλυβα αρνητικό, δηλαδή κάθοδο, για να μην οξειδώνεται.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα έλασμα ψευδαργύρου βυθίζεται σε διάλυμα νιτρικού αργύρου και καλύπτεται με γκρίζο άργυρο. Γράψε τις δύο μισές αντιδράσεις και πες ποιο είναι το αναγωγικό.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σε ένα συνεργείο επινικέλωσης, ένα εξάρτημα μένει 3030 λεπτά σε λουτρό νικελίου (Ni2+\text{Ni}^{2+}) με ρεύμα 22 A. Πόσο νικέλιο αποτίθεται; Δίνονται MNi=58,7M_{\text{Ni}} = 58{,}7 g/mol και F=96500F = 96500 C/mol.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε μια μάντρα υπάρχουν δύο ίδια φύλλα λαμαρίνας με την ίδια γρατζουνιά: ένα γαλβανισμένο και ένα επικασσιτερωμένο. Ποιο θα σκουριάσει στη γρατζουνιά και γιατί;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είναι η οξείδωση ενός μετάλλου, με βάση τα ηλεκτρόνια;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ένας συσσωρευτής μολύβδου αυτοκινήτου έχει έξι στοιχεία των 22 V συνδεδεμένα σε σειρά. Πόση είναι η τάση του;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις σε μια αντίδραση ποια ουσία οξειδώνεται και ποια ανάγεται, με βάση τα ηλεκτρόνια.
  • Να εξηγείς πώς ένα γαλβανικό στοιχείο, όπως η μπαταρία, βγάζει ρεύμα από μια αυθόρμητη αντίδραση, και ποιο ηλεκτρόδιο είναι ο θετικός πόλος.
  • Να υπολογίζεις με τον νόμο του Faraday τη μάζα μετάλλου που αποτίθεται σε επιμετάλλωση ή τον χρόνο που χρειάζεται.
  • Να προβλέπεις ποιο μέταλλο διαβρώνεται όταν δύο μέταλλα ακουμπούν σε υγρό περιβάλλον, και να διαλέγεις τρόπο προστασίας.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;