Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οξέα, βάσεις και pH

Ισχυροί και ασθενείς ηλεκτρολύτες στην πράξη.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις ισχυρούς από ασθενείς ηλεκτρολύτες και να εξηγείς γιατί «ισχυρό» δεν σημαίνει «πυκνό».
  2. Να υπολογίζεις το pH διαλύματος ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης από τη συγκέντρωσή του.
  3. Να χρησιμοποιείς τη σχέση pH + pOH = 14 στους 25 °C.
  4. Να υπολογίζεις τη συγκέντρωση ιόντων υδρονίου σε ασθενές οξύ από τον βαθμό ιοντισμού.

Τι κάνει ένα οξύ μέσα στο νερό

Ένα οξύ, μόλις μπει στο νερό, δίνει ένα ιόν υδρογόνου στο μόριο του νερού. Σχηματίζεται το ιόν υδρονίου, H3O+\text{H}_3\text{O}^+, που είναι αυτό που κάνει ένα διάλυμα όξινο:

HCl+H2O→H3O++Cl−\text{HCl} + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{H}_3\text{O}^+ + \text{Cl}^-

Μια βάση κάνει το αντίθετο: δίνει στο διάλυμα ιόντα υδροξειδίου, OH−\text{OH}^-. Η καυστική σόδα τα έχει έτοιμα στο πλέγμα της και απλώς τα ελευθερώνει. Η αμμωνία τα φτιάχνει, παίρνοντας ένα ιόν υδρογόνου από το νερό:

NH3+H2O⇌NH4++OH−\text{NH}_3 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{NH}_4^+ + \text{OH}^-

Όσο περισσότερα ιόντα υπάρχουν σε ένα διάλυμα, τόσο καλύτερα άγει το ρεύμα. Γι' αυτό οξέα, βάσεις και άλατα λέγονται ηλεκτρολύτες.

Ισχυροί και ασθενείς ηλεκτρολύτες

Βάλε δύο διαλύματα με την ίδια συγκέντρωση, 0,10{,}1 M, σε ένα απλό κύκλωμα με λαμπάκι: ένα υδροχλωρικού οξέος και ένα οξικού (το οξύ του ξιδιού). Με το υδροχλωρικό το λαμπάκι ανάβει δυνατά· με το οξικό, μόλις που φέγγει.

Η διαφορά είναι πόσα μόρια ιοντίζονται:

Ισχυροί ηλεκτρολύτεςΑσθενείς ηλεκτρολύτες
Τι κάνουνιοντίζονται πλήρως, μονόδρομαιοντίζονται λίγο, σε ισορροπία
ΟξέαHCl\text{HCl}, HNO3\text{HNO}_3, H2SO4\text{H}_2\text{SO}_4οξικό CH3COOH\text{CH}_3\text{COOH}, κιτρικό, ανθρακικό
ΒάσειςNaOH\text{NaOH}, KOH\text{KOH}, Ca(OH)2\text{Ca(OH)}_2αμμωνία NH3\text{NH}_3
Παράδειγμακεζάπι, υγρό μπαταρίας, καυστική σόδαξίδι, αφαλατικό με κιτρικό, αμμωνία καθαρισμού

Το πόσο ιοντίζεται ένας ασθενής ηλεκτρολύτης το λέει ο βαθμός ιοντισμού α\alpha: το κλάσμα των μορίων που έγιναν ιόντα. Για το οξικό οξύ 0,10{,}1 M είναι περίπου α=0,013\alpha = 0{,}013, δηλαδή ιοντίζεται κάτι παραπάνω από 11 μόριο στα 100100.

Το pH σε αριθμούς

Οι συγκεντρώσεις των ιόντων H3O+\text{H}_3\text{O}^+ είναι συνήθως πολύ μικροί αριθμοί, όπως 0,0010{,}001 M ή 0,00000010{,}0000001 M. Το pH τους κάνει απλούς:

pH=−log⁡[H3O+]\text{pH} = -\log[\text{H}_3\text{O}^+]

Στην πράξη: αν [H3O+]=10−x[\text{H}_3\text{O}^+] = 10^{-x} M, τότε pH =x= x. Για 0,001=10−30{,}001 = 10^{-3} M το pH είναι 33. Για τιμές που δεν είναι δύναμη του 1010, το βρίσκεις με το κομπιουτεράκι, με το πλήκτρο log.

Το ίδιο ορίζεται και το pOH από τα OH−\text{OH}^-. Στο νερό, στους 2525 °C, ισχύει πάντα

[H3O+]⋅[OH−]=10−14pH+pOH=14[\text{H}_3\text{O}^+] \cdot [\text{OH}^-] = 10^{-14} \qquad \text{pH} + \text{pOH} = 14

Όσο ανεβαίνει το ένα, κατεβαίνει το άλλο. Στο καθαρό νερό είναι και τα δύο 10−710^{-7} M, γι' αυτό το ουδέτερο pH είναι 77.

Για τα ισχυρά ο υπολογισμός είναι άμεσος, γιατί κάθε μόριο δίνει ιόν:

  • ισχυρό οξύ HA\text{HA} με συγκέντρωση cc: [H3O+]=c[\text{H}_3\text{O}^+] = c,
  • ισχυρή βάση MOH\text{MOH} με συγκέντρωση cc: [OH−]=c[\text{OH}^-] = c, βρίσκεις το pOH και μετά pH =14−= 14 - pOH.

Για ένα ασθενές οξύ ιοντίζεται μόνο το κλάσμα α\alpha:

[H3O+]=α⋅c[\text{H}_3\text{O}^+] = \alpha \cdot c

Σύγκρινε στο widget δύο διαλύματα ίδιας συγκέντρωσης, 0,10{,}1 M: το υδροχλωρικό έχει pH 11, το οξικό περίπου 2,92{,}9.

Ίδια συγκέντρωση, άλλη ισχύς

Το πρώτο ρυθμιστικό είναι στο υδροχλωρικό 0,1 M, το δεύτερο στο οξικό 0,1 M. Δες πόσες φορές περισσότερα ιόντα υδρονίου έχει το ισχυρό οξύ. Μετά φέρε το δεύτερο στο 2: τόσο θα ήταν ένα υδροχλωρικό 0,01 M.

pH 1 · όξινοΦορές πιο όξινο από το καθαρό νερό: 1.000.000Εδώ βρίσκονται: υδροχλωρικό 0,1 M

pH 2,9 · όξινοΕδώ βρίσκονται: οξικό οξύ 0,1 MΤο πιο όξινο έχει τόσες φορές περισσότερα ιόντα υδρονίου: 101,9 ≈ 79,4

Το pH στη δουλειά

Το pH δεν το μετράει μόνο ο χημικός:

  • Πισίνες: το νερό κρατιέται περίπου στο 7,27{,}2–7,67{,}6. Πιο χαμηλά ερεθίζει τα μάτια και διαβρώνει τα μεταλλικά μέρη· πιο ψηλά το χλώριο απολυμαίνει πολύ λιγότερο.
  • Υδροπονία και θερμοκήπια: το θρεπτικό διάλυμα θέλει συνήθως pH λίγο κάτω από 66, γιατί αλλιώς κάποια θρεπτικά στοιχεία δεν απορροφώνται.
  • Νοσηλευτική: το pH του αίματος κρατιέται πολύ κοντά στο 7,47{,}4. Μια απόκλιση έστω και 0,20{,}2 μονάδων είναι σοβαρή κατάσταση.
  • Λεβητοστάσια και κλειστά κυκλώματα θέρμανσης: το νερό κρατιέται ελαφρά βασικό, για να μη διαβρώνει τις σωληνώσεις.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα διάλυμα HCl\text{HCl} έχει συγκέντρωση 0,010{,}01 M. Βρες το pH του. Πόσο γίνεται αν το αραιώσεις δέκα φορές;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένα διάλυμα καυστικής σόδας για καθαρισμό σωληνώσεων έχει συγκέντρωση NaOH\text{NaOH} 0,010{,}01 M. Πόσο είναι το pH του στους 2525 °C;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένα διάλυμα οξικού οξέος 0,10{,}1 M έχει βαθμό ιοντισμού α=0,01\alpha = 0{,}01. Βρες το pH του και σύγκρινέ το με διάλυμα HCl\text{HCl} ίδιας συγκέντρωσης.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι σημαίνει ότι το υδροχλωρικό οξύ είναι ισχυρό οξύ;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ένα διάλυμα νιτρικού οξέος HNO3\text{HNO}_3 έχει συγκέντρωση 0,0010{,}001 M. Πόσο είναι το pH του;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις ισχυρούς από ασθενείς ηλεκτρολύτες και να εξηγείς γιατί «ισχυρό» δεν σημαίνει «πυκνό».
  • Να υπολογίζεις το pH διαλύματος ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης από τη συγκέντρωσή του.
  • Να χρησιμοποιείς τη σχέση pH + pOH = 14 στους 25 °C.
  • Να υπολογίζεις τη συγκέντρωση ιόντων υδρονίου σε ασθενές οξύ από τον βαθμό ιοντισμού.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;