Χημική ισορροπία
Πώς μετατοπίζεται μια ισορροπία και γιατί μας συμφέρει.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις μια αμφίδρομη αντίδραση και να εξηγείς γιατί η χημική ισορροπία είναι δυναμική.
- Να προβλέπεις με την αρχή Le Chatelier πού μετατοπίζεται μια ισορροπία όταν αλλάζει συγκέντρωση, πίεση ή θερμοκρασία.
- Να γράφεις την έκφραση της σταθεράς ισορροπίας Kc και να υπολογίζεις την τιμή της ή μια άγνωστη συγκέντρωση.
- Να εξηγείς γιατί η βιομηχανία διαλέγει συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης, θερμοκρασίας και καταλύτη.
Αντιδράσεις που γυρίζουν πίσω
Ανοίγεις ένα μπουκάλι αναψυκτικό και βγαίνουν φυσαλίδες. Το κλείνεις, και μετά από λίγο σταματούν. Το αέριο δεν τελείωσε· απλώς, μέσα στο κλειστό μπουκάλι, το διοξείδιο του άνθρακα διαλύεται στο υγρό και ξεφεύγει από αυτό με τον ίδιο ρυθμό:
Το διπλό βέλος σημαίνει αμφίδρομη αντίδραση: γίνεται και προς τα δεξιά (ευθεία) και προς τα αριστερά (αντίστροφη). Πολλές αντιδράσεις της βιομηχανίας είναι έτσι — η σύνθεση της αμμωνίας για τα λιπάσματα, η παραγωγή του θειικού οξέος, το ψήσιμο του ασβέστη.
Σε μια αμφίδρομη αντίδραση σε κλειστό δοχείο συμβαίνει το εξής:
- στην αρχή υπάρχουν μόνο αντιδρώντα, και η ευθεία τρέχει γρήγορα,
- όσο σχηματίζονται προϊόντα, ξεκινά και η αντίστροφη,
- κάποια στιγμή οι δύο ταχύτητες γίνονται ίσες. Από εκεί και πέρα οι ποσότητες δεν αλλάζουν πια.
Αυτή η κατάσταση λέγεται χημική ισορροπία.
Η σταθερά ισορροπίας
Για μια αντίδραση
οι συγκεντρώσεις στην ισορροπία δίνουν πάντα τον ίδιο αριθμό, τη σταθερά ισορροπίας:
Οι αγκύλες σημαίνουν συγκέντρωση σε mol/L, στην ισορροπία. Προϊόντα πάνω, αντιδρώντα κάτω, και κάθε συγκέντρωση υψωμένη στον συντελεστή της. Τα στερεά και το νερό ως διαλύτης δεν γράφονται: η «συγκέντρωσή» τους δεν αλλάζει.
Τι σου λέει η τιμή:
- πολύ μεγάλο: στην ισορροπία κυριαρχούν τα προϊόντα — η αντίδραση πάει σχεδόν μέχρι τέλους,
- πολύ μικρό: κυριαρχούν τα αντιδρώντα — λίγο προϊόν,
- το αλλάζει μόνο με τη θερμοκρασία. Ούτε η πίεση, ούτε οι ποσότητες, ούτε ο καταλύτης το επηρεάζουν. Σε εξώθερμη αντίδραση η θέρμανση μικραίνει το · σε ενδόθερμη το μεγαλώνει.
Η αρχή Le Chatelier
Τι γίνεται αν «πειράξεις» μια ισορροπία — προσθέσεις ουσία, θερμάνεις, συμπιέσεις; Την απάντηση δίνει η αρχή Le Chatelier:
Όταν μεταβάλλεται ένας παράγοντας μιας ισορροπίας, το σύστημα μετατοπίζεται προς την κατεύθυνση που αντισταθμίζει τη μεταβολή.
| Μεταβολή | Το σύστημα | Μετατόπιση |
|---|---|---|
| προσθέτεις αντιδρών | καταναλώνει ό,τι πρόσθεσες | προς τα προϊόντα |
| αφαιρείς προϊόν | αναπληρώνει ό,τι πήρες | προς τα προϊόντα |
| αυξάνεις την πίεση (αέρια) | μειώνει τα mol αερίων | προς τη μεριά με τα λιγότερα mol αερίων |
| θερμαίνεις | απορροφά θερμότητα | προς την ενδόθερμη κατεύθυνση |
| ψύχεις | ελευθερώνει θερμότητα | προς την εξώθερμη κατεύθυνση |
| προσθέτεις καταλύτη | επιταχύνει και τις δύο εξίσου | καμία μετατόπιση |
Δοκίμασέ το στην αντίδραση που δίνει το θειικό οξύ, το πιο πολυχρησιμοποιημένο χημικό της βιομηχανίας:
Γιατί μας συμφέρει: η ισορροπία στη βιομηχανία
Ένα εργοστάσιο δεν θέλει μόνο πολύ προϊόν· το θέλει και γρήγορα. Και εκεί η ισορροπία και η ταχύτητα συχνά τραβάνε σε αντίθετες μεριές.
Πάρε τη σύνθεση της αμμωνίας, τη βάση των αζωτούχων λιπασμάτων:
Η ευθεία είναι εξώθερμη.
- Πίεση: αριστερά mol αερίων, δεξιά . Η υψηλή πίεση δίνει περισσότερη αμμωνία, γι' αυτό η μέθοδος Haber δουλεύει σε εκατοντάδες ατμόσφαιρες. Πιο πάνω όμως ο εξοπλισμός γίνεται πανάκριβος και επικίνδυνος.
- Θερμοκρασία: επειδή η αντίδραση είναι εξώθερμη, η χαμηλή θερμοκρασία δίνει περισσότερη αμμωνία — αλλά τόσο αργά που δεν συμφέρει. Η λύση είναι ένας συμβιβασμός γύρω στους – °C.
- Καταλύτης: σίδηρος. Δεν δίνει περισσότερη αμμωνία, αλλά επιτρέπει να φτάσεις γρήγορα στην ισορροπία σε αυτή τη θερμοκρασία.
- Αφαίρεση προϊόντος: η αμμωνία υγροποιείται με ψύξη και απομακρύνεται, ενώ το άζωτο και το υδρογόνο που δεν αντέδρασαν ξαναμπαίνουν στον αντιδραστήρα.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στην ισορροπία μετρήθηκαν M, M και M. Υπολόγισε το .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Προϊόν πάνω, με εκθέτη τον συντελεστή του, αντιδρώντα κάτω:
Η τιμή είναι αρκετά μεγαλύτερη από : στην ισορροπία επικρατεί το προϊόν. Το εδώ δεν έχει μονάδες, γιατί τα mol αερίων είναι ίσα στις δύο μεριές.
Παράδειγμα 2
Το καφέ αέριο βρίσκεται σε ισορροπία με το άχρωμο : , με την ευθεία ενδόθερμη. Τι γίνεται το χρώμα αν θερμάνεις τη φιάλη; Κι αν αυξήσεις την πίεση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θέρμανση. Ευνοείται η ενδόθερμη κατεύθυνση, που εδώ είναι η ευθεία. Σχηματίζεται περισσότερο , και το αέριο σκουραίνει.
Πίεση. Αριστερά mol αερίου, δεξιά . Η αύξηση της πίεσης ευνοεί τη μεριά με τα λιγότερα mol, δηλαδή το .
Η ισορροπία μετατοπίζεται αριστερά: λιγότερο από όσο θα υπήρχε χωρίς τη μετατόπιση, και το χρώμα ανοίγει.
Το είναι το καφέ αέριο που βλέπεις πάνω από τις πόλεις με κίνηση: βγαίνει από τις μηχανές εσωτερικής καύσης.
Παράδειγμα 3
Γιατί ένα ζεστό αναψυκτικό ξεθυμαίνει πιο γρήγορα από ένα παγωμένο, όταν το ανοίξεις; Η διάλυση του στο νερό είναι εξώθερμη.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ισορροπία είναι , με την ευθεία, τη διάλυση, εξώθερμη.
Ανοίγεις το μπουκάλι: η πίεση του πάνω από το υγρό πέφτει. Το σύστημα αναπληρώνει το αέριο που έφυγε, και η ισορροπία πάει αριστερά: το διαλυμένο βγαίνει ως φυσαλίδες.
Ζεστό υγρό: η θέρμανση ευνοεί την ενδόθερμη κατεύθυνση, που εδώ είναι η αντίστροφη. Στο ζεστό αναψυκτικό λιγότερο μένει διαλυμένο, και φεύγει πιο ορμητικά.
Γι' αυτό τα εμφιαλωτήρια γεμίζουν τα ανθρακούχα κρύα και υπό πίεση: και οι δύο συνθήκες κρατούν περισσότερο αέριο στο υγρό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε μια ισορροπία που έχει ήδη αποκατασταθεί προσθέτεις καταλύτη. Προς τα πού μετατοπίζεται;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις μια αμφίδρομη αντίδραση και να εξηγείς γιατί η χημική ισορροπία είναι δυναμική.
- Να προβλέπεις με την αρχή Le Chatelier πού μετατοπίζεται μια ισορροπία όταν αλλάζει συγκέντρωση, πίεση ή θερμοκρασία.
- Να γράφεις την έκφραση της σταθεράς ισορροπίας Kc και να υπολογίζεις την τιμή της ή μια άγνωστη συγκέντρωση.
- Να εξηγείς γιατί η βιομηχανία διαλέγει συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης, θερμοκρασίας και καταλύτη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.