Μετάβαση στο περιεχόμενο

Χημική ισορροπία

Πώς μετατοπίζεται μια ισορροπία και γιατί μας συμφέρει.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις μια αμφίδρομη αντίδραση και να εξηγείς γιατί η χημική ισορροπία είναι δυναμική.
  2. Να προβλέπεις με την αρχή Le Chatelier πού μετατοπίζεται μια ισορροπία όταν αλλάζει συγκέντρωση, πίεση ή θερμοκρασία.
  3. Να γράφεις την έκφραση της σταθεράς ισορροπίας Kc και να υπολογίζεις την τιμή της ή μια άγνωστη συγκέντρωση.
  4. Να εξηγείς γιατί η βιομηχανία διαλέγει συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης, θερμοκρασίας και καταλύτη.

Αντιδράσεις που γυρίζουν πίσω

Ανοίγεις ένα μπουκάλι αναψυκτικό και βγαίνουν φυσαλίδες. Το κλείνεις, και μετά από λίγο σταματούν. Το αέριο δεν τελείωσε· απλώς, μέσα στο κλειστό μπουκάλι, το διοξείδιο του άνθρακα διαλύεται στο υγρό και ξεφεύγει από αυτό με τον ίδιο ρυθμό:

CO2(g)⇌CO2(aq)\text{CO}_2(g) \rightleftharpoons \text{CO}_2(aq)

Το διπλό βέλος σημαίνει αμφίδρομη αντίδραση: γίνεται και προς τα δεξιά (ευθεία) και προς τα αριστερά (αντίστροφη). Πολλές αντιδράσεις της βιομηχανίας είναι έτσι — η σύνθεση της αμμωνίας για τα λιπάσματα, η παραγωγή του θειικού οξέος, το ψήσιμο του ασβέστη.

Σε μια αμφίδρομη αντίδραση σε κλειστό δοχείο συμβαίνει το εξής:

  • στην αρχή υπάρχουν μόνο αντιδρώντα, και η ευθεία τρέχει γρήγορα,
  • όσο σχηματίζονται προϊόντα, ξεκινά και η αντίστροφη,
  • κάποια στιγμή οι δύο ταχύτητες γίνονται ίσες. Από εκεί και πέρα οι ποσότητες δεν αλλάζουν πια.

Αυτή η κατάσταση λέγεται χημική ισορροπία.

Η σταθερά ισορροπίας

Για μια αντίδραση

aA+bB⇌cC+dDa\text{A} + b\text{B} \rightleftharpoons c\text{C} + d\text{D}

οι συγκεντρώσεις στην ισορροπία δίνουν πάντα τον ίδιο αριθμό, τη σταθερά ισορροπίας:

Kc=[C]c [D]d[A]a [B]bK_c = \frac{[\text{C}]^c \, [\text{D}]^d}{[\text{A}]^a \, [\text{B}]^b}

Οι αγκύλες σημαίνουν συγκέντρωση σε mol/L, στην ισορροπία. Προϊόντα πάνω, αντιδρώντα κάτω, και κάθε συγκέντρωση υψωμένη στον συντελεστή της. Τα στερεά και το νερό ως διαλύτης δεν γράφονται: η «συγκέντρωσή» τους δεν αλλάζει.

Τι σου λέει η τιμή:

  • KcK_c πολύ μεγάλο: στην ισορροπία κυριαρχούν τα προϊόντα — η αντίδραση πάει σχεδόν μέχρι τέλους,
  • KcK_c πολύ μικρό: κυριαρχούν τα αντιδρώντα — λίγο προϊόν,
  • το KcK_c αλλάζει μόνο με τη θερμοκρασία. Ούτε η πίεση, ούτε οι ποσότητες, ούτε ο καταλύτης το επηρεάζουν. Σε εξώθερμη αντίδραση η θέρμανση μικραίνει το KcK_c· σε ενδόθερμη το μεγαλώνει.

Η αρχή Le Chatelier

Τι γίνεται αν «πειράξεις» μια ισορροπία — προσθέσεις ουσία, θερμάνεις, συμπιέσεις; Την απάντηση δίνει η αρχή Le Chatelier:

Όταν μεταβάλλεται ένας παράγοντας μιας ισορροπίας, το σύστημα μετατοπίζεται προς την κατεύθυνση που αντισταθμίζει τη μεταβολή.

ΜεταβολήΤο σύστημαΜετατόπιση
προσθέτεις αντιδρώνκαταναλώνει ό,τι πρόσθεσεςπρος τα προϊόντα
αφαιρείς προϊόναναπληρώνει ό,τι πήρεςπρος τα προϊόντα
αυξάνεις την πίεση (αέρια)μειώνει τα mol αερίωνπρος τη μεριά με τα λιγότερα mol αερίων
θερμαίνειςαπορροφά θερμότηταπρος την ενδόθερμη κατεύθυνση
ψύχειςελευθερώνει θερμότηταπρος την εξώθερμη κατεύθυνση
προσθέτεις καταλύτηεπιταχύνει και τις δύο εξίσουκαμία μετατόπιση

Δοκίμασέ το στην αντίδραση που δίνει το θειικό οξύ, το πιο πολυχρησιμοποιημένο χημικό της βιομηχανίας:

Η οξείδωση του διοξειδίου του θείου

Εξώθερμη αντίδραση, με 3 mol αερίων αριστερά και 2 δεξιά. Δοκίμασε κάθε μεταβολή και διάβασε τον λόγο. Πρόσεξε ότι η ψύξη και η αύξηση της πίεσης δίνουν περισσότερο SO₃, ενώ ο καταλύτης δεν δίνει τίποτα παραπάνω.

2SO₂(g) + O₂(g) ⇌ 2SO₃(g) — εξώθερμη

mol αερίων: 3 / 2

Διάλεξε μεταβολή

Μετατόπιση

Προς τα δεξιά

Το σύστημα καταναλώνει το επιπλέον οξυγόνο, άρα παράγει κι άλλο SO₃. Γι' αυτό στη βιομηχανία μπαίνει αέρας σε περίσσεια.

Γιατί μας συμφέρει: η ισορροπία στη βιομηχανία

Ένα εργοστάσιο δεν θέλει μόνο πολύ προϊόν· το θέλει και γρήγορα. Και εκεί η ισορροπία και η ταχύτητα συχνά τραβάνε σε αντίθετες μεριές.

Πάρε τη σύνθεση της αμμωνίας, τη βάση των αζωτούχων λιπασμάτων:

N2(g)+3H2(g)⇌2NH3(g)\text{N}_2(g) + 3\text{H}_2(g) \rightleftharpoons 2\text{NH}_3(g)

Η ευθεία είναι εξώθερμη.

  • Πίεση: αριστερά 44 mol αερίων, δεξιά 22. Η υψηλή πίεση δίνει περισσότερη αμμωνία, γι' αυτό η μέθοδος Haber δουλεύει σε εκατοντάδες ατμόσφαιρες. Πιο πάνω όμως ο εξοπλισμός γίνεται πανάκριβος και επικίνδυνος.
  • Θερμοκρασία: επειδή η αντίδραση είναι εξώθερμη, η χαμηλή θερμοκρασία δίνει περισσότερη αμμωνία — αλλά τόσο αργά που δεν συμφέρει. Η λύση είναι ένας συμβιβασμός γύρω στους 400400–450450 °C.
  • Καταλύτης: σίδηρος. Δεν δίνει περισσότερη αμμωνία, αλλά επιτρέπει να φτάσεις γρήγορα στην ισορροπία σε αυτή τη θερμοκρασία.
  • Αφαίρεση προϊόντος: η αμμωνία υγροποιείται με ψύξη και απομακρύνεται, ενώ το άζωτο και το υδρογόνο που δεν αντέδρασαν ξαναμπαίνουν στον αντιδραστήρα.
Ένας ψηλός, σκουριασμένος χαλύβδινος κύλινδρος με χοντρές φλάντζες και μπουλόνια, όρθιος σε γρασίδι μπροστά από κτίριο.
Αντιδραστήρας υψηλής πίεσης για τη σύνθεση της αμμωνίας, κατασκευασμένος το 1921 και σήμερα μνημείο στην Καρλσρούη. Τα χοντρά τοιχώματα υπάρχουν επειδή η υψηλή πίεση μετατοπίζει την ισορροπία προς την αμμωνία — και ο χάλυβας πρέπει να την αντέξει.Φωτογραφία: Dietmar Rabich · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στην ισορροπία H2(g)+I2(g)⇌2HI(g)\text{H}_2(g) + \text{I}_2(g) \rightleftharpoons 2\text{HI}(g) μετρήθηκαν [H2]=0,1[\text{H}_2] = 0{,}1 M, [I2]=0,1[\text{I}_2] = 0{,}1 M και [HI]=0,7[\text{HI}] = 0{,}7 M. Υπολόγισε το KcK_c.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Το καφέ αέριο NO2\text{NO}_2 βρίσκεται σε ισορροπία με το άχρωμο N2O4\text{N}_2\text{O}_4: N2O4(g)⇌2NO2(g)\text{N}_2\text{O}_4(g) \rightleftharpoons 2\text{NO}_2(g), με την ευθεία ενδόθερμη. Τι γίνεται το χρώμα αν θερμάνεις τη φιάλη; Κι αν αυξήσεις την πίεση;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Γιατί ένα ζεστό αναψυκτικό ξεθυμαίνει πιο γρήγορα από ένα παγωμένο, όταν το ανοίξεις; Η διάλυση του CO2\text{CO}_2 στο νερό είναι εξώθερμη.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι ισχύει σε μια χημική ισορροπία;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Σε μια ισορροπία που έχει ήδη αποκατασταθεί προσθέτεις καταλύτη. Προς τα πού μετατοπίζεται;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις μια αμφίδρομη αντίδραση και να εξηγείς γιατί η χημική ισορροπία είναι δυναμική.
  • Να προβλέπεις με την αρχή Le Chatelier πού μετατοπίζεται μια ισορροπία όταν αλλάζει συγκέντρωση, πίεση ή θερμοκρασία.
  • Να γράφεις την έκφραση της σταθεράς ισορροπίας Kc και να υπολογίζεις την τιμή της ή μια άγνωστη συγκέντρωση.
  • Να εξηγείς γιατί η βιομηχανία διαλέγει συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης, θερμοκρασίας και καταλύτη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;