Χημική κινητική
Ταχύτητα αντίδρασης, καταλύτες και θερμοκρασία.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις τη μέση ταχύτητα μιας αντίδρασης από μεταβολή συγκέντρωσης ή όγκου αερίου.
- Να συνδέεις τους ρυθμούς των ουσιών μιας αντίδρασης μέσω των συντελεστών της.
- Να εξηγείς με τη θεωρία των συγκρούσεων πώς δρουν η συγκέντρωση, η επιφάνεια επαφής, η θερμοκρασία και ο καταλύτης.
- Να εκτιμάς πόσο αλλάζει ο χρόνος μιας αντίδρασης με τη θερμοκρασία, με τον εμπειρικό κανόνα των 10 °C.
Πόσο γρήγορα γίνεται μια αντίδραση
Ο σίδηρος σκουριάζει σε μήνες. Το ίδιο σίδερο σε μορφή ρινισμάτων καίγεται σε δευτερόλεπτα μέσα σε φλόγα. Η εποξική κόλλα πήζει σε μισή ώρα το καλοκαίρι και σε δύο ώρες τον χειμώνα. Το γάλα κρατάει μέρες στο ψυγείο και ξινίζει σε λίγες ώρες στον πάγκο.
Η χημική κινητική μελετά ακριβώς αυτό: πόσο γρήγορα γίνεται μια αντίδραση, και τι μπορείς να κάνεις για να την επιταχύνεις ή να την καθυστερήσεις. Δεν ρωτάει αν θα γίνει ή πόση ενέργεια θα βγάλει· ρωτάει πόσο χρόνο θα πάρει.
Στη δουλειά αυτό έχει τιμή: ο χρόνος πήξης ενός κονιάματος, η διάρκεια ζωής ενός τροφίμου, ο χρόνος που αντέχει ένα φάρμακο, η ταχύτητα με την οποία ένας αντιδραστήρας βγάζει προϊόν.
Η ταχύτητα σε αριθμούς
Για να μετρήσεις ταχύτητα, χρειάζεσαι κάτι που αλλάζει με τον χρόνο. Στα διαλύματα αυτό είναι η συγκέντρωση , σε mol/L (γράφεται και M): πόσα mol ουσίας υπάρχουν σε κάθε λίτρο.
Η μέση ταχύτητα μιας αντίδρασης είναι η μεταβολή της συγκέντρωσης σε ένα χρονικό διάστημα, διαιρεμένη με το διάστημα:
σε M/s ή M/min. Για ένα αντιδρών, η συγκέντρωση μειώνεται και το βγαίνει αρνητικό· παίρνουμε την απόλυτη τιμή, ώστε η ταχύτητα να είναι πάντα θετικός αριθμός.
Όταν βγαίνει αέριο, συχνά είναι πιο εύκολο να μετρήσεις όγκο: πόσα mL αερίου μάζεψε η σύριγγα ή ο ογκομετρικός σωλήνας σε κάθε δευτερόλεπτο. Τότε η ταχύτητα βγαίνει σε mL/s.
Η ταχύτητα δεν μένει σταθερή. Στην αρχή τα αντιδρώντα είναι πολλά και η αντίδραση τρέχει· όσο καταναλώνονται, επιβραδύνεται. Γι' αυτό μια σύριγγα που μαζεύει αέριο γεμίζει γρήγορα στα πρώτα δευτερόλεπτα και μετά όλο και πιο αργά.
Γιατί κάποιες συγκρούσεις «πιάνουν»
Για να αντιδράσουν δύο σωματίδια πρέπει να συγκρουστούν. Δεν φτάνει όμως αυτό. Μια σύγκρουση είναι αποτελεσματική, δηλαδή δίνει προϊόν, μόνο αν:
- τα σωματίδια έχουν αρκετή κινητική ενέργεια, τουλάχιστον όση η ενέργεια ενεργοποίησης — το «φράγμα» που πρέπει να ξεπεραστεί για να σπάσουν οι παλιοί δεσμοί,
- συγκρούονται με τον σωστό προσανατολισμό, ώστε να πλησιάσουν τα άτομα που πρέπει να ενωθούν.
Αυτή είναι η θεωρία των συγκρούσεων. Κάθε τρόπος να αλλάξεις την ταχύτητα κάνει ένα από δύο πράγματα: αυξάνει τις συγκρούσεις στο δευτερόλεπτο, ή αυξάνει το ποσοστό τους που πετυχαίνει.
Οι παράγοντες που αλλάζουν την ταχύτητα
| Παράγοντας | Τι κάνει | Στην πράξη |
|---|---|---|
| Συγκέντρωση (ή πίεση στα αέρια) | περισσότερα σωματίδια στον ίδιο όγκο, περισσότερες συγκρούσεις | το πυκνό αφαλατικό δουλεύει γρηγορότερα από το αραιό |
| Επιφάνεια επαφής | ένα στερεό αντιδρά μόνο στην επιφάνειά του· τρίμμα ή σκόνη εκθέτει πολύ περισσότερη | η σκόνη αλευριού σε σιλό μπορεί να εκραγεί |
| Θερμοκρασία | πιο γρήγορα σωματίδια, και πολύ περισσότερα πάνω από το φράγμα | ψυγείο για τα τρόφιμα, θερμή σκλήρυνση για τις βαφές φούρνου |
| Καταλύτης | χαμηλότερο φράγμα, άρα περισσότερες συγκρούσεις πετυχαίνουν | καταλυτικός μετατροπέας αυτοκινήτου, ένζυμα |
Το ψυγείο, η κατάψυξη, η αποθήκευση φαρμάκων «σε δροσερό μέρος» είναι όλα εφαρμογές του ίδιου πράγματος: σε χαμηλή θερμοκρασία οι αντιδράσεις που χαλάνε ένα προϊόν γίνονται πιο αργά. Αντίστροφα, ο αποστειρωτής (autoclave) του οδοντιατρείου δουλεύει στους °C και όχι στους °C ακριβώς για να καταστρέφει τους μικροοργανισμούς πολύ γρηγορότερα.
Ο καταλύτης
Καταλύτης είναι ουσία που αυξάνει την ταχύτητα μιας αντίδρασης και βγαίνει στο τέλος αμετάβλητη. Δεν καταναλώνεται· γι' αυτό λίγος καταλύτης δουλεύει για πολύ καιρό.
Το κάνει ανοίγοντας άλλο δρόμο για την αντίδραση, με χαμηλότερη ενέργεια ενεργοποίησης. Δες το στο διάγραμμα:
Καταλύτες βρίσκεις παντού:
- Καταλυτικός μετατροπέας αυτοκινήτου: λεπτό στρώμα πλατίνας, παλλαδίου και ροδίου πάνω σε κεραμική κηρήθρα μετατρέπει το σε και τα οξείδια του αζώτου σε . Ο μόλυβδος της παλιάς βενζίνης κάθεται πάνω στο μέταλλο και τον «δηλητηριάζει», γι' αυτό τα αυτοκίνητα με καταλύτη θέλουν αμόλυβδη.
- Ένζυμα: οι καταλύτες των οργανισμών. Η ζύμη της μαγιάς, τα ένζυμα στα απορρυπαντικά που διασπούν λεκέδες από πρωτεΐνες, η πυτιά που πήζει το γάλα στο τυροκομείο.
- Βιομηχανία: σίδηρος για την αμμωνία των λιπασμάτων, νικέλιο για τη σκλήρυνση των φυτικών λιπών, οξείδιο του βαναδίου για το θειικό οξύ.
Υπάρχουν και ουσίες που κάνουν το αντίθετο, οι επιβραδυντές (αναστολείς): τα αντιοξειδωτικά στα τρόφιμα και στα λάδια μηχανής, οι αναστολείς διάβρωσης στο αντιψυκτικό του ψυγείου. Δεν σταματούν την αντίδραση· την κάνουν τόσο αργή που δεν σε ενοχλεί για όσο ζει το προϊόν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα διάλυμα οξυζενέ, η συγκέντρωση του πέφτει από M σε M μέσα σε s. Βρες τη μέση ταχύτητα κατανάλωσης του και τη μέση ταχύτητα παραγωγής του .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μεταβολή της συγκέντρωσης είναι M. Το μείον λέει απλώς ότι είναι αντιδρών· κρατάμε M.
M/s
Από την εξίσωση : για κάθε mol βγαίνει mol . Το οξυγόνο παράγεται με τον μισό ρυθμό:
M/s
Έλεγχος. Αν διαιρέσεις κάθε ρυθμό με τον συντελεστή του, παίρνεις τον ίδιο αριθμό: ✓
Παράδειγμα 2
Μια εποξική κόλλα δαπέδων έχει χρόνο εργασίας λεπτά στους °C. Πόσο χρόνο περίπου έχει ο τεχνίτης στους °C, και πόσο στους °C;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο χρόνος εργασίας είναι ο χρόνος μέχρι να πήξει τόσο που δεν απλώνεται. Όσο πιο γρήγορη η αντίδραση πήξης, τόσο λιγότερος ο χρόνος.
Από σε °C: βαθμοί πάνω, η ταχύτητα περίπου διπλασιάζεται, άρα ο χρόνος περίπου μισός:
λεπτά
Από σε °C: βαθμοί κάτω, η ταχύτητα περίπου μισή, ο χρόνος περίπου διπλάσιος:
λεπτά
Στην πράξη: το καλοκαίρι ανακατεύεις μικρότερες ποσότητες κάθε φορά. Τον χειμώνα η κόλλα θα αργήσει και να σκληρύνει, γι' αυτό ο κατασκευαστής δίνει και ελάχιστη θερμοκρασία εφαρμογής.
Παράδειγμα 3
Ένας κύβος από σίδηρο με ακμή cm κόβεται σε κυβάκια με ακμή mm. Πόσες φορές μεγαλώνει η επιφάνεια που μπορεί να αντιδράσει με το οξυγόνο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πριν. Ο κύβος έχει έδρες, η καθεμιά cm². Επιφάνεια cm².
Πόσα κυβάκια. Σε κάθε ακμή χωράνε κυβάκια του mm, άρα κυβάκια.
Μετά. Κάθε κυβάκι έχει έδρα cm² και έδρες:
cm²
Η επιφάνεια έγινε φορές μεγαλύτερη, με την ίδια μάζα σιδήρου. Αν τα κόψεις ακόμα πιο λεπτά, σε σκόνη, η επιφάνεια πολλαπλασιάζεται ξανά.
Γι' αυτό τα ρινίσματα από τον τροχό σπιθίζουν και καίγονται στον αέρα, ενώ η λαμαρίνα απλώς σκουριάζει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ψευδάργυρος αντιδρά με υδροχλωρικό οξύ και μια σύριγγα μαζεύει mL υδρογόνου στα πρώτα s. Πόση είναι η μέση ταχύτητα παραγωγής του αερίου;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις τη μέση ταχύτητα μιας αντίδρασης από μεταβολή συγκέντρωσης ή όγκου αερίου.
- Να συνδέεις τους ρυθμούς των ουσιών μιας αντίδρασης μέσω των συντελεστών της.
- Να εξηγείς με τη θεωρία των συγκρούσεων πώς δρουν η συγκέντρωση, η επιφάνεια επαφής, η θερμοκρασία και ο καταλύτης.
- Να εκτιμάς πόσο αλλάζει ο χρόνος μιας αντίδρασης με τη θερμοκρασία, με τον εμπειρικό κανόνα των 10 °C.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.