Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τα όργανα του πεπτικού

Από το στόμα ως το παχύ έντερο, με το ήπαρ, το πάγκρεας και τον σπλήνα.

45 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναφέρεις τα μέρη του γαστρεντερικού σωλήνα με τη σειρά και τους μεγάλους αδένες του πεπτικού.
  2. Να περιγράφεις τη στοματική κοιλότητα, τη γλώσσα, τα δόντια, τους σιαλογόνους αδένες, τον φάρυγγα και τον οισοφάγο.
  3. Να περιγράφεις τη θέση, τα μέρη και τους χιτώνες του στομάχου, και τα τμήματα του λεπτού και του παχέος εντέρου.
  4. Να περιγράφεις το ήπαρ και τις λειτουργίες του, τη χοληδόχο κύστη, τη διαδρομή της χολής, το πάγκρεας και τον σπλήνα.

Ένας σωλήνας και οι αδένες του

Το πεπτικό σύστημα αποτελείται από όργανα και από αδένες.

Το σύνολο των οργάνων λέγεται γαστρεντερικός σωλήνας. Αρχίζει από το στόμα και καταλήγει στον πρωκτό. Χωρίζεται σε έξι μέρη: στοματική κοιλότητα, φάρυγγας, οισοφάγος, στομάχι, λεπτό έντερο, παχύ έντερο.

Οι αδένες βοηθούν στην πέψη και διακρίνονται σε μικρούς και μεγάλους. Οι μικροί βρίσκονται στο τοίχωμα του γαστρεντερικού σωλήνα. Οι μεγάλοι είναι οι παρωτίδες, οι υπογνάθιοι, οι υπογλώσσιοι, το ήπαρ (συκώτι) και το πάγκρεας. Εκβάλλουν με τους εκφορητικούς πόρους τους στον αυλό του σωλήνα.

Τα όργανα του πεπτικού

Διάλεξε ένα όργανο. Ανάβει στον χάρτη και διαβάζεις πού βρίσκεται. Στο τέλος δες όλη τη διαδρομή της τροφής.

Διάλεξε όργανο

Στοματική κοιλότητα

Το προστόμιο μπροστά, η κυρίως στοματική κοιλότητα πίσω από τα δόντια. Πάνω της η υπερώα, στο έδαφός της η γλώσσα.

Όργανο: στοματική κοιλότητα

Η στοματική κοιλότητα

Τα δόντια τη χωρίζουν σε δύο μοίρες. Η έξω, μικρότερη, είναι το προστόμιο. Η έσω, μεγαλύτερη, είναι η κυρίως στοματική κοιλότητα.

Προστόμιο. Το έξω τοίχωμά του το σχηματίζουν τα χείλη και οι παρειές (μάγουλα). Εκεί είναι η στοματική σχισμή, που το ενώνει με τον έξω κόσμο. Το έσω τοίχωμα το σχηματίζουν τα δόντια και τα ούλα.

Κυρίως στοματική κοιλότητα. Μπροστά και στα πλάγια έχει τα δόντια και τα ούλα. Από κάτω έχει το έδαφος του στόματος, με τη γλώσσα. Από πάνω έχει την υπερώα (ουρανίσκο). Από πίσω έχει τον ισθμό του φάρυγγα.

Γλώσσα. Αποτελείται από μύες και είναι πολύ ευκίνητη. Χρησιμεύει στη μάσηση, στην ομιλία και στη γεύση. Έχει δύο επιφάνειες, πάνω και κάτω, και τρία μέρη: βάση ή ρίζα, σώμα, κορυφή. Στην πάνω επιφάνεια έχει τις θηλές:

  • τις τριχοειδείς, που είναι οι περισσότερες,
  • τις μυκητοειδείς, στην κορυφή,
  • τις φυλλοειδείς, πίσω και στα πλάγια,
  • τις περιχαρακωμένες, 8 έως 12, τις μεγαλύτερες. Βρίσκονται πίσω και σχηματίζουν ένα κεφαλαίο λάμδα, το γευστικό λάμδα.

Οι μυκητοειδείς, οι φυλλοειδείς και οι περιχαρακωμένες έχουν γευστικούς κάλυκες, ειδικά κύτταρα για τη γεύση. Δεν είναι ομοιόμορφα μοιρασμένοι. Γι' αυτό το γλυκό το αντιλαμβανόμαστε στην κορυφή, το ξινό και το αλμυρό στα πλάγια και το πικρό στο πίσω μέρος.

Υπερώα. Είναι το πάνω τοίχωμα της κυρίως στοματικής κοιλότητας και τη χωρίζει από τις ρινικές κοιλότητες. Η σκληρή υπερώα, μπροστά, σχηματίζεται από οστά: το υπερώιο οστό και την άνω γνάθο. Η μαλακή υπερώα, πίσω, δεν έχει οστά και καταλήγει στη σταφυλή. Στην κατάποση η σταφυλή ανεβαίνει και κλείνει τον δρόμο προς τη μύτη. Η υπερώα βοηθά και στην ομιλία.

Δόντια. Σκληρά όργανα για τη μάσηση. Βρίσκονται στα οδοντικά φατνία των γνάθων και συνδέονται με αυτά με τη γόμφωση.

  • Τα νεογιλά είναι 20. Βγαίνουν από τους 6 μήνες περίπου ως τα 2 χρόνια.
  • Τα μόνιμα είναι 32, 16 σε κάθε γνάθο: 2 κεντρικοί και 2 πλάγιοι τομείς (κοπτήρες), 2 κυνόδοντες, 4 προγόμφιοι και 6 γομφίοι.

Κάθε δόντι έχει τη μύλη, που φαίνεται στο στόμα, και τη ρίζα, μέσα στο οστό. Οι σκληρές ουσίες του είναι τρεις:

  • η οδοντίνη, το μεγαλύτερο μέρος του δοντιού,
  • η αδαμαντίνη, που την καλύπτει στη μύλη και είναι η πιο σκληρή ουσία του σώματος,
  • η οστεΐνη, που την καλύπτει στη ρίζα.

Στο κέντρο είναι οι μαλακές ουσίες, αγγεία και νεύρα, με μία λέξη ο πολφός.

Σιαλογόνοι αδένες. Παράγουν το σάλιο. Αυτό περιέχει βλέννα, το ένζυμο πτυαλίνη, κάλιο και άλλα ιόντα. Χρησιμεύει στην κατάποση, στον αυτοκαθαρισμό του στόματος, στη γεύση και στην πέψη. Οι μικροί είναι στον βλεννογόνο του στόματος: χειλικοί, παρειακοί, υπερώιοι, γλωσσικοί. Οι μεγάλοι είναι τρία ζεύγη:

  • η παρωτίδα, ο μεγαλύτερος. Βρίσκεται κάτω από το δέρμα, πάνω από την κροταφογναθική διάρθρωση. Εκβάλλει στο προστόμιο, απέναντι από τη μύλη του 2ου άνω γομφίου,
  • ο υπογνάθιος, κάτω από την κάτω γνάθο. Εκβάλλει κάτω από τη γλώσσα,
  • ο υπογλώσσιος, ο μικρότερος. Εκβάλλει κάτω από τη γλώσσα.

Φάρυγγας και οισοφάγος

Φάρυγγας. Ινομυώδης σωλήνας μήκους 15 εκατοστών. Βρίσκεται μπροστά από τη σπονδυλική στήλη και πίσω από τις κοιλότητες της μύτης, του στόματος και του λάρυγγα, με τις οποίες επικοινωνεί. Εξυπηρετεί και το πεπτικό και το αναπνευστικό σύστημα. Είναι και αμυντικό όργανο, γιατί έχει στα τοιχώματά του λεμφικό ιστό, τις αμυγδαλές. Χωρίζεται σε τρεις μοίρες: τη ρινική, τη στοματική και τη λαρυγγική.

Οισοφάγος. Ινομυώδης σωλήνας μήκους 30 εκατοστών περίπου. Συνεχίζει τον φάρυγγα ως το στομάχι. Ξεκινά από το ύψος του 6ου αυχενικού σπονδύλου και φτάνει, κατά περίπτωση, ως τον 10ο έως 12ο θωρακικό. Πορεύεται μπροστά από τη σπονδυλική στήλη. Έχει τέσσερις μοίρες: τραχηλική, θωρακική, διαφραγματική και κοιλιακή. Τα στενότερα σημεία του είναι:

  1. στο όριο με τον φάρυγγα,
  2. στο ύψος του αορτικού τόξου,
  3. στο ύψος του αριστερού βρόγχου,
  4. στο πέρασμά του από το διάφραγμα.

Στομάχι

Το στομάχι είναι η πιο πλατιά μοίρα του γαστρεντερικού σωλήνα. Βρίσκεται στην άνω κοιλία, προς τα αριστερά, κάτω από τον αριστερό θόλο του διαφράγματος. Δεξιά του είναι το ήπαρ, αριστερά ο σπλήνας, πίσω ο αριστερός νεφρός και από κάτω το λεπτό και το παχύ έντερο.

Έχει δύο στόμια: το οισοφαγικό ή καρδιακό και το πυλωρικό, προς το δωδεκαδάκτυλο. Χωρίζεται σε δύο μοίρες:

  • το κυρίως στομάχι: ο θόλος, πάνω από το καρδιακό στόμιο, και το σώμα,
  • την πυλωρική μοίρα: το πυλωρικό άντρο και ο πυλωρικός σωλήνας, που καταλήγει στο πυλωρικό στόμιο.

Η θέση και η μορφή του αλλάζουν με τη στάση του σώματος, την πληρότητα με τροφή, τις κινήσεις του διαφράγματος στην αναπνοή και τον μυϊκό τόνο. Ανάλογα με τον μυϊκό τόνο έχουμε τρεις τύπους: τον ορθοτονικό, σε σχήμα J, τον υπερτονικό, σαν κέρατο βοδιού, και τον υποτονικό, επιμήκη.

Το στηρίζουν ο οισοφάγος, το δωδεκαδάκτυλο, τα γειτονικά όργανα, τα κοιλιακά τοιχώματα και το περιτόναιο. Το περιτόναιο σχηματίζει τους συνδέσμους του: το μικρό και το μεγάλο επίπλουν, τον γαστροσπληνικό και τον γαστροφρενικό σύνδεσμο.

Το τοίχωμά του έχει 4 χιτώνες, από έξω προς τα μέσα: ορογόνος, μυϊκός, υποβλεννογόνιος και βλεννογόνος. Στον βλεννογόνο είναι οι γαστρικοί αδένες, με τέσσερα είδη κυττάρων:

  • τα κύρια κύτταρα: εκκρίνουν το πεψινογόνο, που μέσα στο στομάχι γίνεται πεψίνη και διασπά τις πρωτεΐνες,
  • τα καλυπτήρια ή τοιχωματικά: παράγουν τα γαστρικά οξέα και τον ενδογενή παράγοντα, απαραίτητο για τον σχηματισμό των ερυθρών,
  • τα βλεννώδη: παράγουν βλέννα, που προστατεύει τον βλεννογόνο από τα οξέα και την πεψίνη,
  • τα G-κύτταρα, κυρίως στην πυλωρική μοίρα: παράγουν την ορμόνη γαστρίνη.

Λεπτό και παχύ έντερο

Λεπτό έντερο. Ξεκινά από τον πυλωρό και φτάνει ως το παχύ έντερο, στην ειλεοτυφλική βαλβίδα. Βρίσκεται στην κάτω κοιλία και έχει συνολικό μήκος 6–7 μέτρα. Έχει τρία μέρη:

  • το δωδεκαδάκτυλο, μήκους 25–30 εκατοστών. Ξεκινά από την πυλωρική βαλβίδα και φτάνει στη νηστιδοδωδεκαδακτυλική καμπή. Έχει σχήμα αγκύλης, που περιβάλλει την κεφαλή του παγκρέατος. Σε αυτό εκβάλλουν οι πόροι του ήπατος και του παγκρέατος,
  • τη νήστιδα. Μέσα έχει κυκλοτερείς πτυχές, λάχνες, λεμφοζίδια και πλάκες Peyer. Εδώ γίνονται πέψη και απορρόφηση,
  • τον ειλεό, με το ίδιο εσωτερικό.

Η νήστιδα και ο ειλεός μαζί είναι το ελικώδες έντερο. Είναι ευκίνητο και κρέμεται από το πίσω κοιλιακό τοίχωμα με μια πτυχή του περιτοναίου, το μεσεντέριο.

Παχύ έντερο. Ξεκινά από την ειλεοτυφλική βαλβίδα και φτάνει ως τον πρωκτό. Έχει μήκος 1,5 μέτρο και περιβάλλει σαν στεφάνη το ελικώδες έντερο. Έχει τρία μέρη:

  • το τυφλό, με τη σκωληκοειδή απόφυση,
  • το κόλο, με τέσσερα μέρη: ανιόν, εγκάρσιο, κατιόν και σιγμοειδές,
  • το ορθό ή απευθυσμένο.

Από έξω το ξεχωρίζουμε από το λεπτό από το μεγαλύτερο πλάτος, τις κολικές ταινίες, τα εκκολπώματα και τις επιπλοϊκές αποφύσεις. Μέσα δεν έχει λάχνες και πλάκες Peyer, έχει όμως λεμφοζίδια και βλεννώδεις αδένες. Εδώ απορροφάται νερό, κι έτσι τα υπολείμματα συμπυκνώνονται σε κόπρανα. Απορροφώνται και βιταμίνες και ηλεκτρολύτες. Βοηθούν τα μικρόβια της εντερικής χλωρίδας (κολοβακτηρίδια).

Η σκωληκοειδής απόφυση είναι στο τυφλό, 2–3 εκατοστά από την ειλεοτυφλική βαλβίδα. Έχει μήκος 6–10 εκατοστά και τρία μέρη: βάση, σώμα, κορυφή. Το τοίχωμά της έχει πολύ λεμφικό ιστό. Γι' αυτό είναι αμυντικό όργανο, η «εσωτερική αμυγδαλή».

Ήπαρ, πάγκρεας, σπλήνας

Ήπαρ. Ο μεγαλύτερος αδένας του πεπτικού συστήματος, περίπου 1.500 γραμμάρια. Είναι μαλακό και καστανοκόκκινο. Βρίσκεται στην άνω κοιλία, κάτω από τον δεξιό θόλο του διαφράγματος. Μοιάζει με τρίγωνο. Έχει τρεις επιφάνειες, άνω, κάτω και οπίσθια, και τρία χείλη, μπροστινό, δεξιό και αριστερό.

Η κάτω επιφάνεια χωρίζεται με δύο αύλακες σε τρεις λοβούς: τον δεξιό, τον τετράπλευρο και τον αριστερό. Η δεξιά αύλακα καταλήγει στον κυστικό βόθρο, όπου είναι η χοληδόχος κύστη. Οι δύο αύλακες ενώνονται πίσω από τον τετράπλευρο λοβό στην πύλη του ήπατος. Από εκεί περνούν αιμοφόρα και λεμφικά αγγεία, χοληφόροι πόροι και νεύρα.

Λειτουργίες του ήπατος:

  1. Αιμοποίηση: στο έμβρυο παράγει ερυθρά αιμοσφαίρια.
  2. Παραγωγή χολής, για την πέψη των λιπών.
  3. Μεταβολισμός των πρωτεϊνών: τις συνθέτει από αμινοξέα και διασπά όσες χρησιμοποιήθηκαν, με αποτέλεσμα την ουρία.
  4. Μεταβολισμός των λιπών: συνθέτει και διασπά λιπαρά οξέα.
  5. Μεταβολισμός των υδατανθράκων: συνθέτει και αποθηκεύει γλυκογόνο.
  6. Αδρανοποίηση χημικών ουσιών, π.χ. φαρμάκων και τοξικών ουσιών.
  7. Φαγοκυττάρωση και ανοσία, με τα κύτταρα Kupffer.
  8. Πήξη του αίματος: συνθέτει τους περισσότερους παράγοντες πήξης, όπως το ινωδογόνο και την προθρομβίνη.

Χοληδόχος κύστη. Μήκος 8–10 εκατοστά, σχήμα αχλαδιού, χωρητικότητα 30–50 κυβικά εκατοστά. Έχει τρία μέρη: πυθμένα, σώμα και αυχένα, που συνεχίζει ως κυστικός πόρος. Αποθηκεύει τη χολή και τη συμπυκνώνει με απορρόφηση νερού. Η χολή περιέχει βλέννα, χολικά οξέα, χολοχρωστικές (κυρίως χολερυθρίνη), χοληστερόλη, φωσφολιπίδια και ηλεκτρολύτες.

Πάγκρεας. Μήκος 10–15 εκατοστά, βάρος 80 γραμμάρια, σχήμα σαν σφύρα. Βρίσκεται στην άνω κοιλία. Έχει τρία μέρη: την κεφαλή, μέσα στην αγκύλη του δωδεκαδακτύλου, το σώμα και την ουρά, που φτάνει ως τον σπλήνα. Έχει εξωκρινή και ενδοκρινή μοίρα.

  • Η εξωκρινής παράγει το παγκρεατικό υγρό, με ένζυμα για την πέψη πρωτεϊνών, λιπών και υδατανθράκων. Φτάνει στο δωδεκαδάκτυλο με δύο πόρους, τον μεγάλο και τον μικρό εκφορητικό. Αυτοί εκβάλλουν είτε μαζί στο φύμα του Vater είτε χωριστά. Συνήθως ο μεγάλος εκβάλλει μαζί με τον χοληδόχο στο φύμα του Vater και ο μικρός στο φύμα του Santorini.
  • Η ενδοκρινής παράγει την ινσουλίνη και τη γλυκαγόνη, που ρυθμίζουν τους υδατάνθρακες στον οργανισμό. Τις παράγουν τα νησίδια του Langerhans, που βρίσκονται σε όλο το πάγκρεας και κυρίως στην ουρά.

Σπλήνας. Ανήκει στο λεμφικό σύστημα. Περιγράφεται εδώ γιατί γειτονεύει με τα όργανα του πεπτικού. Ζυγίζει 150–200 γραμμάρια και μοιάζει με το 1/4 πορτοκαλιού. Βρίσκεται στην άνω κοιλία, στο βάθος του αριστερού υποχονδρίου, στο ύψος της 9ης, 10ης και 11ης πλευράς.

Έχει δύο επιφάνειες:

  • την έξω ή διαφραγματική, κυρτή, που ακουμπά στο διάφραγμα,
  • την έσω ή σπλαγχνική, με την πύλη του σπλήνα. Από εκεί περνούν η σπληνική αρτηρία, η σπληνική φλέβα, λεμφαγγεία και νεύρα.

Τον περιβάλλει ινώδης συνδετικός ιστός. Μέσα του είναι ο σπληνικός πολφός, λευκός και ερυθρός. Οι λειτουργίες του:

  • παράγει ερυθρά στην εμβρυική ζωή,
  • παράγει λεμφοκύτταρα, στον λευκό πολφό,
  • καταστρέφει τα γερασμένα ερυθρά και αιμοπετάλια,
  • βοηθά στην άμυνα, με καταστροφή μικροβίων και παραγωγή αντισωμάτων,
  • είναι δεξαμενή αίματος: μαζεύει μεγάλο όγκο αίματος και έτσι ρυθμίζει την κυκλοφορία.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σωστό ή Λάθος: α) Η σκληρή υπερώα σχηματίζεται από την κάτω γνάθο. β) Το μεγαλύτερο μέρος του δοντιού είναι οδοντίνη. γ) Οι τριχοειδείς θηλές έχουν γευστικούς κάλυκες.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ποια είναι τα στενότερα σημεία του οισοφάγου;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Αντιστοίχισε κάθε όργανο με τη θέση του: 1. ήπαρ, 2. στομάχι, 3. σπλήνας, 4. φάρυγγας — α. κάτω από τον αριστερό θόλο του διαφράγματος, β. κάτω από τον δεξιό θόλο του διαφράγματος, γ. πίσω από τις κοιλότητες μύτης, στόματος και λάρυγγα, δ. στο βάθος του αριστερού υποχονδρίου, στο ύψος της 9ης–11ης πλευράς.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Η χολή φτιάχνεται στο ήπαρ, αποθηκεύεται στη χοληδόχο κύστη και μετά φτάνει στο δωδεκαδάκτυλο. Από ποιους πόρους περνά από την κύστη ως το δωδεκαδάκτυλο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Να αναφέρετε τη θέση του σπλήνα, τις επιφάνειές του και τις λειτουργίες του.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι μέρος του γαστρεντερικού σωλήνα αλλά μεγάλος αδένας του πεπτικού;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ονόμασε τα τρία ζεύγη μεγάλων σιαλογόνων αδένων.

Τα κατάφερες;

  • Να αναφέρεις τα μέρη του γαστρεντερικού σωλήνα με τη σειρά και τους μεγάλους αδένες του πεπτικού.
  • Να περιγράφεις τη στοματική κοιλότητα, τη γλώσσα, τα δόντια, τους σιαλογόνους αδένες, τον φάρυγγα και τον οισοφάγο.
  • Να περιγράφεις τη θέση, τα μέρη και τους χιτώνες του στομάχου, και τα τμήματα του λεπτού και του παχέος εντέρου.
  • Να περιγράφεις το ήπαρ και τις λειτουργίες του, τη χοληδόχο κύστη, τη διαδρομή της χολής, το πάγκρεας και τον σπλήνα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;