Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το αίμα, η ανοσία και οι ομάδες αίματος

Τι περιέχει το αίμα, ενεργητική και παθητική ανοσία, ABO και Rhesus.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τη σύσταση του αίματος, το πλάσμα και τα έμμορφα στοιχεία, και τις λειτουργίες του.
  2. Να ξεχωρίζεις τη φυσική από την επίκτητη ανοσία, τη χυμική από την κυτταρική και την πρωτογενή από τη δευτερογενή απάντηση.
  3. Να διακρίνεις την ενεργητική από την παθητική ανοσία, φυσική και τεχνητή, με ένα παράδειγμα για την καθεμία.
  4. Να εξηγείς τις ομάδες αίματος ΑΒΟ και τον παράγοντα Rhesus με βάση τα συγκολλητινογόνα και τις συγκολλητίνες.

Τι είναι το αίμα

Το αίμα κυκλοφορεί μέσα στην καρδιά και στα αγγεία. Έχει όγκο περίπου 5 λίτρα και αποτελείται από δύο μέρη:

  • το πλάσμα, περίπου το 55%,
  • τα έμμορφα στοιχεία, περίπου το 45%.

Το πλάσμα είναι νερό. Μέσα του βρίσκονται διαλυμένες πρωτεΐνες, ορμόνες, άλατα και άλλες θρεπτικές ουσίες. Όταν το αίμα πήξει, το υγρό που μένει λέγεται ορός.

Τα έμμορφα στοιχεία είναι τρία:

  • τα ερυθρά αιμοσφαίρια,
  • τα λευκά αιμοσφαίρια,
  • τα αιμοπετάλια.
Ασπρόμαυρη εικόνα ηλεκτρονικού μικροσκοπίου: λείοι δίσκοι βαθουλωμένοι στη μέση, ένα μικρό ακανόνιστο κομμάτι και μια μεγαλύτερη σφαίρα με ανάγλυφη επιφάνεια.
Έμμορφα στοιχεία του αίματος στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Οι λείοι δίσκοι είναι ερυθρά αιμοσφαίρια, η σφαίρα με τις προεξοχές λευκό αιμοσφαίριο, το μικρό ακανόνιστο κομμάτι αιμοπετάλιο.Φωτογραφία: Bruce Wetzel, Harry Schaefer (National Cancer Institute) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Οι λειτουργίες του αίματος είναι τρεις:

  • μεταφορά: του οξυγόνου, του διοξειδίου του άνθρακα, των θρεπτικών ουσιών και των άχρηστων προϊόντων του μεταβολισμού,
  • άμυνα του οργανισμού, με τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αντισώματα,
  • αιμόσταση, με τα αιμοπετάλια.

Ανοσία

Ανοσία είναι η ικανότητα του οργανισμού να προστατεύεται από τη δράση των μικροβίων και των τοξικών προϊόντων τους. Διακρίνεται σε φυσική και επίκτητη.

Φυσική ανοσία. Είναι οι αμυντικοί μηχανισμοί που λειτουργούν σε όλες τις περιπτώσεις, χωρίς να είναι ειδικοί για κάποιο μικρόβιο. Αυτοί είναι:

  • το δέρμα και οι βλεννογόνοι,
  • η φαγοκυττάρωση,
  • η παραγωγή αντιμικροβιακών ουσιών, όπως η λυσοζύμη και το συμπλήρωμα,
  • η έκκριση γαστρικού υγρού στο στομάχι, που καταστρέφει τα μικρόβια.

Επίκτητη ανοσία. Είναι το ειδικό σύστημα παραγωγής αντισωμάτων και ευαισθητοποιημένων λεμφοκυττάρων. Είναι ειδική για κάθε μικροοργανισμό. Διακρίνεται με δύο τρόπους.

Ανάλογα με την προέλευση των αντισωμάτων:

  • ενεργητική: ο ίδιος ο οργανισμός αναπτύσσει αντισώματα ή ενεργοποιημένα λεμφοκύτταρα, σαν απάντηση στην εισβολή των μικροβίων,
  • παθητική: δίνονται στον οργανισμό έτοιμα αντισώματα (ορός) ή ευαισθητοποιημένα λεμφοκύτταρα.

Ανάλογα με τα κύτταρα που την κάνουν:

  • κυτταρική: υπεύθυνα είναι τα Τ-λεμφοκύτταρα, που έχουν περάσει από τον θύμο αδένα σε πρώιμα στάδια της ωρίμανσής τους,
  • χυμική: υπεύθυνα είναι τα Β-λεμφοκύτταρα, που δεν εξαρτώνται από τον θύμο αδένα. Διαφοροποιούνται σε πλασματοκύτταρα, που παράγουν τα αντισώματα.

Με την είσοδο ενός αντιγόνου ενεργοποιούνται τα Β-λεμφοκύτταρα που είναι ειδικά γι' αυτό. Γίνονται ώριμα πλασματοκύτταρα και παράγουν αντισώματα με γρήγορο ρυθμό. Τα αντισώματα εκκρίνονται στη λέμφο και από εκεί περνούν στο αίμα. Κάθε πλασματοκύτταρο παράγει ένα μόνο είδος αντισώματος.

Αντιγόνα και αντισώματα

Αντιγόνα είναι ουσίες που, όταν μπουν στον οργανισμό, προκαλούν τη δημιουργία αντισώματος ή την ενεργοποίηση λεμφοκυττάρων ειδικών γι' αυτές. Για να είναι μια ουσία αντιγονική, πρέπει:

  1. να έχει μεγάλο μοριακό βάρος, πάνω από 8.000,
  2. να είναι πρωτεΐνη ή πολυσακχαρίτης,
  3. να έχει στο μόριό της χημικές ομάδες που δεν υπάρχουν σε ουσίες του οργανισμού.

Αντισώματα είναι πρωτεΐνες του αίματος, οι ανοσοσφαιρίνες. Παράγονται από τα Β-λεμφοκύτταρα μετά την είσοδο ενός αντιγόνου. Κάθε αντίσωμα είναι ειδικό για μία ξένη ουσία. Έχουν μοριακό βάρος 150.000–900.000. Αποτελούνται από 4 πολυπεπτιδικές αλυσίδες: 2 βαριές και 2 ελαφριές. Ανάλογα με τον τύπο των βαριών αλυσίδων διακρίνονται σε 5 ομάδες: IgA, IgM, IgD, IgE, IgG.

Πρωτογενής και δευτερογενής απάντηση

Πρωτογενής απάντηση. Όταν ένα αντιγόνο μπει πρώτη φορά στον οργανισμό, τα αντισώματα δεν παράγονται αμέσως αλλά μετά από 4–15 ημέρες. Τότε εμφανίζονται:

  • ειδικά αντισώματα,
  • μνημονικά κύτταρα, Β-λεμφοκύτταρα που κρατούν για πολλά χρόνια στη μνήμη τους το αντιγόνο.

Δευτερογενής απάντηση. Είναι η απάντηση σε νέα είσοδο του ίδιου αντιγόνου. Καθοριστικό ρόλο παίζουν τα μνημονικά κύτταρα του αίματος. Σε σχέση με την πρωτογενή:

  1. αρχίζει αμέσως μετά τη νέα είσοδο του αντιγόνου,
  2. είναι πολύ ισχυρότερη,
  3. παράγει αντισώματα για πολλούς μήνες και όχι για λίγες εβδομάδες.

Εμβολιασμός και παθητική ανοσία

Εμβολιασμός. Βασίζεται στα μνημονικά κύτταρα και στη δευτερογενή απάντηση. Σκοπός του είναι να προκληθεί επίκτητη ανοσία για ορισμένες νόσους, χωρίς ο οργανισμός να έχει προσβληθεί από αυτές. Οι ουσίες που δίνονται λέγονται εμβόλια και πρέπει:

  1. να είναι ισχυρά αντιγόνα,
  2. να μη βλάπτουν τον οργανισμό.

Υπάρχουν 3 ομάδες εμβολίων:

  • νεκροί μικροοργανισμοί: δεν προκαλούν νόσο, αλλά κρατούν τα αντιγόνα τους,
  • τοξίνες μικροβίων: μετά από χημική επεξεργασία χάνουν την τοξική τους δράση, αλλά κρατούν την αντιγονική τους ιδιότητα,
  • εξασθενημένοι ζωντανοί μικροοργανισμοί: δεν είναι τοξικοί, αλλά κρατούν την αντιγονικότητά τους.

Παθητική ανοσία. Ο οργανισμός την αποκτά με έτοιμα αντισώματα. Ενεργοποιείται αμέσως και διαρκεί 2–3 εβδομάδες περίπου, γιατί δεν μένουν μνημονικά κύτταρα. Διακρίνεται σε τεχνητή και φυσική.

Τεχνητή παθητική ανοσία. Τα έτοιμα αντισώματα δίνονται με τη μορφή άνοσου ορού. Οι άνοσοι οροί χρησιμοποιούνται για την πρόληψη νόσων όπως ο τέτανος και η αεριογόνος γάγγραινα, αλλά και για θεραπεία. Παρασκευάζονται:

  • από τον ορό ασθενών που αρρώστησαν από μια νόσο ή αναρρώνουν από αυτήν,
  • από τον ορό υγιών ανθρώπων μετά από εμβολιασμό,
  • από μίγμα ορών ασθενών με πολλά αντισώματα για μια νόσο: ο υπεράνοσος ορός,
  • με ενεργητική ανοσοποίηση ενός πειραματόζωου, π.χ. αλόγου. Του δίνεται το μικρόβιο ή η τοξίνη του, και τα αντισώματα παίρνονται από τον ορό του. Έτσι παρασκευάζεται ο αντιτετανικός ορός.

Φυσική παθητική ανοσία. Αντισώματα της μητέρας περνούν στο έμβρυο με την κυκλοφορία του πλακούντα. Περνούν και στο βρέφος με τον θηλασμό, πρώτα με το πρωτόγαλα και μετά με το γάλα της μητέρας. Έτσι το βρέφος προστατεύεται από λοιμώξεις τους πρώτους μήνες της ζωής του. Η δική του επίκτητη ενεργητική ανοσία αρχίζει τον 4ο–6ο μήνα της ζωής.

Τι ανοσία είναι;

Διάλεξε για κάθε περίπτωση το είδος της ανοσίας. Ρώτα πρώτα ποιος έφτιαξε τα αντισώματα.

Ποιο είδος;

Ένα παιδί πέρασε μια λοίμωξη και δεν την ξαναπαθαίνει

0 από 6

Ομάδες αίματος

Οι ομάδες αίματος είναι συστήματα αντιγόνων στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων. Κληρονομούνται το ένα σύστημα ανεξάρτητα από το άλλο. Είναι γνωστά πολλά τέτοια συστήματα. Τα σπουδαιότερα είναι το σύστημα ΑΒΟ και το σύστημα Rhesus.

Το σύστημα ΑΒΟ

Τα αντιγόνα πάνω στα ερυθρά λέγονται συγκολλητινογόνα και είναι δύο: το Α και το Β. Στο πλάσμα υπάρχουν οι συγκολλητίνες αντί-Α και αντί-Β. Οι συγκολλητίνες είναι αντισώματα: συγκολλούν τα ερυθρά που έχουν στην επιφάνειά τους το αντίστοιχο αντιγόνο. Φυσιολογικά ένα άτομο δεν έχει τη συγκολλητίνη που αντιστοιχεί στο συγκολλητινογόνο των ερυθρών του.

Έτσι καθορίζονται οι τέσσερις μεγάλες ομάδες αίματος. Η τελευταία στήλη δίνει τη συχνότητά τους στη λευκή φυλή.

ΟμάδαΣυγκολλητινογόνο στα ερυθράΣυγκολλητίνες στον ορόΣυχνότητα
ΑΑαντί-Β41%
ΒΒαντί-Α9%
ΑΒΑ και Βκαμία3%
Οκανένααντί-Α και αντί-Β47%

Στους Έλληνες η αναλογία είναι: Α 40%, Β 14%, ΑΒ 4%, Ο 42%.

Προσδιορισμός της ομάδας ΑΒΟ. Στηρίζεται στην ιδιότητα των ερυθρών να συγκολλούνται όταν συναντούν τις αντίστοιχες συγκολλητίνες. Το αίμα του ατόμου έρχεται σε επαφή, πάνω σε αντικειμενοφόρο πλάκα ή σε δοκιμαστικούς σωλήνες, διαδοχικά με ορό αντί-Α και με ορό αντί-Β.

  • Συγκόλληση μόνο με τον αντί-Α → ομάδα Α.
  • Συγκόλληση μόνο με τον αντί-Β → ομάδα Β.
  • Συγκόλληση και με τους δύο → ομάδα ΑΒ.
  • Καμία συγκόλληση → ομάδα Ο.

Το σύστημα Rhesus

Τα ερυθρά έχουν στην επιφάνειά τους και άλλα αντιγόνα, όπως τον παράγοντα Rhesus (Rh). Ένα άτομο είναι Rh θετικό αν έχει τον παράγοντα στα ερυθρά του και Rh αρνητικό αν δεν τον έχει. Για να βρεθεί, μια σταγόνα ορού με αντισώματα αντί-Rh ανακατεύεται με τα ερυθρά. Αν τα ερυθρά συγκολληθούν, το άτομο είναι Rh θετικό. Το 85% των ατόμων της λευκής φυλής είναι Rh θετικά.

Τα Rh θετικά άτομα δεν έχουν συγκολλητίνες αντί-Rh. Φυσιολογικά ούτε τα Rh αρνητικά τις έχουν. Τις φτιάχνουν μόνο αν ευαισθητοποιηθούν από Rh θετικά ερυθρά, με μετάγγιση Rh+ αίματος ή με κύηση Rh+ εμβρύου από Rh− μητέρα. Οι αντί-Rh συγκολλητίνες κρατούν 1–2 χρόνια και μετά εξαφανίζονται. Το άτομο όμως μένει ευαισθητοποιημένο: αν ξαναμπούν Rh+ ερυθρά, σχηματίζει ταχύτατα αντί-Rh αντισώματα.

Η αιμολυτική νόσος των νεογνών. Σε κύηση Rh+ εμβρύου από Rh− μητέρα, ο παράγοντας Rh περνά με την κυκλοφορία από το έμβρυο στο αίμα της μητέρας και την ευαισθητοποιεί. Σε δεύτερη κύηση Rh+ εμβρύου, τα αντί-Rh αντισώματα της μητέρας περνούν από τον πλακούντα στο αίμα του εμβρύου. Προκαλούν συγκόλληση και αιμόλυση των ερυθρών του. Από την καταστροφή των ερυθρών απελευθερώνεται χολερυθρίνη, που καταστρέφει νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου. Αυτό λέγεται πυρηνικός ίκτερος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σωστό ή Λάθος: α) Τα συγκολλητινογόνα βρίσκονται στο πλάσμα. β) Για τη χυμική ανοσία είναι υπεύθυνα τα Τ-λεμφοκύτταρα. γ) Η δευτερογενής απάντηση είναι ισχυρότερη από την πρωτογενή.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα άτομο έχει στον ορό του συγκολλητίνες αντί-Α και είναι Rh θετικό. Ποια είναι η ομάδα του και τι υπάρχει στην επιφάνεια των ερυθρών του;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ποιες ιδιότητες πρέπει να έχει μια ουσία για να είναι αντιγονική;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Ένας άνθρωπος χωρίς προηγούμενη ανοσία τραυματίζεται και του χορηγείται αντιτετανικός ορός. Τι ανοσία αποκτά, πότε αρχίζει και πόσο κρατά;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Μια Rh αρνητική γυναίκα περιμένει το δεύτερο παιδί της, που είναι Rh θετικό. Το πρώτο ήταν κι αυτό Rh θετικό. Γιατί κινδυνεύει το δεύτερο και όχι το πρώτο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποιο μέρος του όγκου του αίματος είναι περίπου το πλάσμα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ποια είναι τα τρία έμμορφα στοιχεία του αίματος;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τη σύσταση του αίματος, το πλάσμα και τα έμμορφα στοιχεία, και τις λειτουργίες του.
  • Να ξεχωρίζεις τη φυσική από την επίκτητη ανοσία, τη χυμική από την κυτταρική και την πρωτογενή από τη δευτερογενή απάντηση.
  • Να διακρίνεις την ενεργητική από την παθητική ανοσία, φυσική και τεχνητή, με ένα παράδειγμα για την καθεμία.
  • Να εξηγείς τις ομάδες αίματος ΑΒΟ και τον παράγοντα Rhesus με βάση τα συγκολλητινογόνα και τις συγκολλητίνες.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;