Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πώς γίνεται η πέψη

Μηχανική και χημική πέψη, και τι παθαίνουν υδατάνθρακες, λίπη και πρωτεΐνες.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναφέρεις τι γίνεται μέσα στον πεπτικό σωλήνα και να περιγράφεις τη μάσηση και τις τρεις φάσεις της κατάποσης.
  2. Να περιγράφεις την κινητικότητα του στομάχου, του λεπτού και του παχέος εντέρου, και τα συστατικά του γαστρικού υγρού.
  3. Να περιγράφεις πού και με ποια ένζυμα γίνεται η πέψη των υδατανθράκων, των πρωτεϊνών και των λιπών.
  4. Να αναφέρεις τα τελικά προϊόντα της πέψης και τον δρόμο που ακολουθούν μετά την απορρόφηση.

Τι γίνεται μέσα στον πεπτικό σωλήνα

Τα όργανα τα γνώρισες στην προηγούμενη ενότητα: στόμα, φάρυγγας, οισοφάγος, στομάχι, λεπτό και παχύ έντερο, με το ήπαρ και το πάγκρεας δίπλα. Εδώ βλέπεις τι κάνουν.

Ο γαστρεντερικός σωλήνας είναι η μόνη φυσιολογική οδός από την οποία τρέφεται ο οργανισμός. Μέσα του γίνονται τρία πράγματα:

  1. η μετακίνηση της τροφής,
  2. η έκκριση πεπτικών υγρών,
  3. η πέψη των τροφών και η απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών, του νερού και των ηλεκτρολυτών.

Η διαδρομή είναι μία. Στο στόμα η τροφή τεμαχίζεται με τη μάσηση και διαποτίζεται από το σάλιο. Με την κατάποση περνά από τον φάρυγγα και τον οισοφάγο στο στομάχι. Στο στομάχι και στο έντερο τα πεπτικά υγρά διασπούν τα θρεπτικά συστατικά σε απλούστερες ενώσεις, που απορροφώνται εύκολα από τον βλεννογόνο του εντέρου. Τα υπολείμματα αποβάλλονται από τα τελικά τμήματα του εντέρου.

Μάσηση και κατάποση

Η μάσηση. Τη κάνουν μαζί οι μασητήριοι μύες, οι γνάθοι (άνω και κάτω), τα δόντια, η γλώσσα, τα χείλη και οι παρειές (μάγουλα). Οι κινήσεις τους είναι εκούσιες (με τη θέλησή μας) αλλά και αντανακλαστικές. Η τροφή τεμαχίζεται ανάμεσα στα δόντια και, με τη βοήθεια του σάλιου, γίνεται μια ομοιογενής μάζα, ο βλωμός (μπουκιά).

Η κατάποση. Είναι η λειτουργία που μεταφέρει τον βλωμό από το στόμα στο στομάχι, μέσω του φάρυγγα και του οισοφάγου. Γίνεται σε τρεις φάσεις:

ΦάσηΤι γίνεταιΟ βλωμός πάει
ΣτοματικήΚλείνει το στόμα. Η γλώσσα σηκώνεται και πιέζεται πάνω στη σκληρή υπερώα.προς τα πίσω, στον φάρυγγα
ΦαρυγγικήΚλείνει η αναπνευστική οδός: ο λάρυγγας ανεβαίνει προς τα πάνω και εμπρός, και η επιγλωττίδα φράσσει το στόμιό του.στον οισοφάγο
ΟισοφαγικήΟι περισταλτικές κινήσεις του οισοφάγου σπρώχνουν τον βλωμό προς τα κάτω.στο στομάχι

Το στομάχι: κινήσεις και γαστρικό υγρό

Η γαστρική κινητικότητα. Στο στομάχι εμφανίζονται δύο είδη κυμάτων:

  • τα κύματα μίξης, που ξεκινούν μόλις γεμίσει το στομάχι και ανακατεύουν την τροφή με τα γαστρικά υγρά,
  • τα περισταλτικά κύματα, που μετακινούν το περιεχόμενο και αδειάζουν το στομάχι (γαστρική κένωση).

Η κένωση εξαρτάται από τη λειτουργία του πυλωρικού σφιγκτήρα. Οι υγρές τροφές φεύγουν από το στομάχι γρήγορα, οι στερεές πιο αργά.

Η γαστρική έκκριση. Το στομάχι παράγει φυσιολογικά 2 - 3 λίτρα γαστρικού υγρού τη μέρα. Σε παθολογικές καταστάσεις μπορεί να φτάσει και τα 8 λίτρα. Τα κύρια συστατικά του είναι:

  • νερό,
  • ηλεκτρολύτες (ιόντα H+\text{H}^+, Cl−\text{Cl}^-, Na+\text{Na}^+, K+\text{K}^+), που κάνουν το περιβάλλον του στομάχου πολύ όξινο,
  • πεψίνη, ένζυμο που διασπά τις πρωτεΐνες,
  • γαστρική αμυλάση και λιπάση, ένζυμα για την πέψη των υδατανθράκων και των λιπών αντίστοιχα,
  • βλέννα, από τους βλεννώδεις αδένες, που προστατεύει το τοίχωμα του στομάχου από την αυτοπεψία.

Ποια κύτταρα των γαστρικών αδένων φτιάχνουν τι (κύρια, καλυπτήρια, βλεννώδη, G-κύτταρα) το είδες στην ανατομία του στομάχου.

Λεπτό και παχύ έντερο

Το λεπτό έντερο χρησιμεύει για την πέψη και κυρίως για την απορρόφηση των τελικών προϊόντων της πέψης. Κάνει δύο είδη κινήσεων:

  • κινήσεις μίξης, που ανακατεύουν το περιεχόμενο με τις εκκρίσεις του λεπτού εντέρου, τη χολή και το παγκρεατικό υγρό,
  • κινήσεις προώθησης, που μεταφέρουν το εντερικό περιεχόμενο προς το παχύ έντερο, αφού απορροφηθούν οι θρεπτικές ουσίες.

Το παχύ έντερο δέχεται ό,τι έμεινε. Η κύρια λειτουργία του είναι η απορρόφηση νερού και ηλεκτρολυτών και ο σχηματισμός κοπράνων. Έχει περιορισμένη κινητικότητα, με κινήσεις μίξης και προώθησης. Όταν το ορθό, το τελικό τμήμα του, γεμίσει με κόπρανα, ξεκινούν περισταλτικά κύματα και δημιουργείται το αίσθημα της αφόδευσης. Η αφόδευση είναι αντανακλαστική λειτουργία, που όμως μπορεί να εμποδιστεί ή να διευκολυνθεί από τη θέλησή μας.

Το 75% του βάρους των κοπράνων είναι νερό. Το υπόλοιπο 25% είναι βακτήρια, ανόργανες ουσίες, φυτικές ίνες και λιπίδια.

Η πέψη, σταθμό σταθμό

Διάλεξε έναν σταθμό και διάβασε τι κινήσεις γίνονται εκεί και ποια ένζυμα δρουν.

Διάλεξε σταθμό

Στόμα

Μάσηση και σάλιο. Η α-αμυλάση του σάλιου (πτυαλίνη) αρχίζει την πέψη του αμύλου: διασπά το 3 - 5% του αμύλου της τροφής.

Όργανα: στοματική κοιλότητα

Η πέψη των υδατανθράκων

Οι σπουδαιότεροι υδατάνθρακες της τροφής είναι το άμυλο, η σακχαρόζη και η λακτόζη. Η πέψη τους αρχίζει στο στόμα, συνεχίζεται στο στομάχι και ολοκληρώνεται στο λεπτό έντερο.

  • Στη στοματική κοιλότητα. Η α-αμυλάση του σάλιου (πτυαλίνη) διασπά το 3 - 5% του αμύλου της τροφής.
  • Στο στομάχι. Η αμυλάση συνεχίζει να δρα, παρόλο που το όξινο περιβάλλον μειώνει τη δράση της. Εδώ διασπάται το 30 - 40% του αμύλου.
  • Στο λεπτό έντερο. Το άμυλο που έμεινε αδιάσπαστο φτάνει στο δωδεκαδάκτυλο και στο ελικώδες έντερο. Εκεί η παγκρεατική αμυλάση το διασπά σε δισακχαρίτες και μονοσακχαρίτες (φρουκτόζη, γλυκόζη, γαλακτόζη), που απορροφώνται από τον βλεννογόνο του λεπτού εντέρου.

Η πέψη των πρωτεϊνών

Οι πρωτεΐνες είναι μεγαλομοριακές ενώσεις και δεν περνούν την κυτταρική μεμβράνη. Γι' αυτό διασπώνται στον γαστρεντερικό σωλήνα σε αμινοξέα. Τα αμινοξέα απορροφώνται από τον βλεννογόνο του εντέρου και φτάνουν στα κύτταρα, όπου χρησιμοποιούνται για σύνθεση πρωτεϊνών και ως πηγή ενέργειας.

  • Στο στομάχι αρχίζει η πέψη. Το γαστρικό οξύ ενεργοποιεί τα πεψινογόνα σε πεψίνες, που διασπούν τις πρωτεΐνες της τροφής, όπως το κολλαγόνο του συνδετικού ιστού των τροφών.
  • Στο δωδεκαδάκτυλο συνεχίζεται με τη δράση του παγκρεατικού υγρού. Οι πρωτεΐνες διασπώνται σε ολιγοπεπτίδια και αμινοξέα, που απορροφώνται από τον βλεννογόνο και περνούν στον οργανισμό μέσω της πυλαίας κυκλοφορίας.

Η πέψη των λιπών

Τα λίπη των τροφών είναι κυρίως τριγλυκερίδια, και είναι αδιάλυτα στο νερό. Για να γίνει η πέψη τους, πρέπει πρώτα να σπάσουν σε μικρά λιποσταγονίδια.

  • Στο στομάχι οι κινήσεις του το χωρίζουν σε λιποσταγονίδια. Η γαστρική λιπάση αρχίζει την πέψη, αλλά το ποσό που διασπάται εδώ είναι πολύ μικρό.
  • Στο λεπτό έντερο γίνεται η γαλακτοματοποίηση: με τις κινήσεις του λεπτού εντέρου και την επίδραση της χολής, τα λιποσταγονίδια γίνονται πολύ μικρά σταγονίδια. Μετά η παγκρεατική λιπάση δίνει μονογλυκερίδια και λιπαρά οξέα, που απορροφώνται από τον βλεννογόνο.

Ο δρόμος μετά την απορρόφηση είναι διαφορετικός από των άλλων δύο: μια μικρή ποσότητα λιπαρών οξέων πηγαίνει κατευθείαν στην πυλαία κυκλοφορία, ενώ τα υπόλοιπα φτάνουν στη φλεβική κυκλοφορία μέσω των λεμφαγγείων και του θωρακικού πόρου.

Κυκλικό πεδίο μικροσκοπίου: δεκάδες μακριές ροζ προεξοχές σαν δάχτυλα ξεκινούν από το τοίχωμα και γεμίζουν το εσωτερικό ενός σωλήνα.
Τομή λεπτού εντέρου αρουραίου στο μικροσκόπιο. Οι προεξοχές είναι οι λάχνες του βλεννογόνου. Από την επιφάνειά τους απορροφώνται οι μονοσακχαρίτες, τα αμινοξέα, τα μονογλυκερίδια και τα λιπαρά οξέα.Φωτογραφία: Jamil Baza · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Όλα μαζί

ΥδατάνθρακεςΠρωτεΐνεςΛίπη
Αρχίζειστο στόμαστο στομάχιστο στομάχι (πολύ λίγο)
Ένζυμαπτυαλίνη, παγκρεατική αμυλάσηπεψίνες, παγκρεατικό υγρόγαστρική λιπάση, παγκρεατική λιπάση
Βοηθά—γαστρικό οξύ (ενεργοποιεί τα πεψινογόνα)χολή (γαλακτοματοποίηση)
Τελικά προϊόνταδισακχαρίτες, μονοσακχαρίτεςολιγοπεπτίδια, αμινοξέαμονογλυκερίδια, λιπαρά οξέα
Μετάβλεννογόνος λεπτού εντέρουπυλαία κυκλοφορίαλίγα στην πυλαία, τα πολλά μέσω λεμφαγγείων και θωρακικού πόρου

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σωστό ή Λάθος; (α) Η φαρυγγική φάση της κατάποσης ελέγχεται από τη θέλησή μας. (β) Οι στερεές τροφές εγκαταλείπουν το στομάχι πιο αργά από τις υγρές. (γ) Η πέψη των πρωτεϊνών αρχίζει στο στόμα. (δ) Το παχύ έντερο απορροφά κυρίως νερό και ηλεκτρολύτες.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Να περιγράψεις τις τρεις φάσεις της κατάποσης.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ποια είναι τα κύρια συστατικά του γαστρικού υγρού και ποιος ο ρόλος του καθενός;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 4

Να περιγράψεις την πέψη των λιπών, από το στομάχι μέχρι την απορρόφηση των προϊόντων της.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 5

Αντιστοίχισε κάθε ουσία της στήλης Α με αυτό που κάνει, στη στήλη Β. Στήλη Α: 1. πτυαλίνη, 2. γαστρικό οξύ, 3. χολή, 4. παγκρεατική αμυλάση. Στήλη Β: α. ενεργοποιεί τα πεψινογόνα σε πεψίνες, β. διασπά το άμυλο στο λεπτό έντερο σε δισακχαρίτες και μονοσακχαρίτες, γ. αρχίζει την πέψη του αμύλου στο στόμα, δ. γαλακτοματοποιεί τα λίπη, ε. διασπά τα λίπη σε μονογλυκερίδια και λιπαρά οξέα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια φάση της κατάποσης ελέγχεται από τη θέλησή μας;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Πόσο γαστρικό υγρό παράγει φυσιολογικά το στομάχι κάθε μέρα;

Τα κατάφερες;

  • Να αναφέρεις τι γίνεται μέσα στον πεπτικό σωλήνα και να περιγράφεις τη μάσηση και τις τρεις φάσεις της κατάποσης.
  • Να περιγράφεις την κινητικότητα του στομάχου, του λεπτού και του παχέος εντέρου, και τα συστατικά του γαστρικού υγρού.
  • Να περιγράφεις πού και με ποια ένζυμα γίνεται η πέψη των υδατανθράκων, των πρωτεϊνών και των λιπών.
  • Να αναφέρεις τα τελικά προϊόντα της πέψης και τον δρόμο που ακολουθούν μετά την απορρόφηση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;