Μαγνητικό πεδίο
Δύναμη σε αγωγό και η αρχή του κινητήρα.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις το μαγνητικό πεδίο ενός μαγνήτη, ενός ευθύγραμμου αγωγού και ενός πηνίου με δυναμικές γραμμές.
- Να υπολογίζεις την ένταση του πεδίου κοντά σε ευθύγραμμο αγωγό και μέσα σε πηνίο.
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Laplace σε ρευματοφόρο αγωγό και να βρίσκεις τη φορά της.
- Να εξηγείς πώς δουλεύουν ο ηλεκτρομαγνήτης, το ρελέ και ο ηλεκτροκινητήρας συνεχούς ρεύματος.
Μαγνήτες και πεδίο
Κάθε μαγνήτης έχει δύο πόλους, βόρειο (Β) και νότιο (Ν). Ομώνυμοι πόλοι απωθούνται, ετερώνυμοι έλκονται. Αν κόψεις έναν μαγνήτη στη μέση, δεν παίρνεις έναν σκέτο βόρειο και έναν σκέτο νότιο: παίρνεις δύο ολόκληρους μαγνήτες, ο καθένας με δύο πόλους.
Γύρω από τον μαγνήτη υπάρχει μαγνητικό πεδίο. Το βλέπεις αν ρίξεις ρινίσματα σιδήρου πάνω σε ένα χαρτί που ακουμπάει στον μαγνήτη: σχηματίζουν γραμμές που βγαίνουν από τον βόρειο πόλο και μπαίνουν στον νότιο. Αυτές είναι οι μαγνητικές δυναμικές γραμμές. Όπου είναι πυκνές, το πεδίο είναι ισχυρό.
Η ένταση του μαγνητικού πεδίου συμβολίζεται με και μετριέται σε tesla (T). Για να έχεις αίσθηση των μεγεθών:
| Πηγή | Τυπική ένταση |
|---|---|
| Μαγνητικό πεδίο της Γης | περίπου T |
| Μαγνητάκι ψυγείου, κοντά του | περίπου T |
| Μαγνήτης νεοδυμίου σε ηχείο ή κινητήρα | – T |
| Μαγνητικός τομογράφος νοσοκομείου | – T |
Το ρεύμα φτιάχνει μαγνητικό πεδίο
Αν περάσει ρεύμα από ένα καλώδιο που βρίσκεται δίπλα σε πυξίδα, η βελόνα στρίβει. Κάθε ρεύμα δημιουργεί γύρω του μαγνητικό πεδίο. Αυτό είναι το θεμέλιο όλης της ηλεκτροτεχνίας.
Γύρω από έναν ευθύγραμμο αγωγό οι δυναμικές γραμμές είναι κύκλοι με κέντρο τον αγωγό. Τη φορά τους τη βρίσκεις με τον κανόνα του δεξιού χεριού: πιάνεις τον αγωγό με τον αντίχειρα στη φορά του ρεύματος, και τα δάχτυλα που τον τυλίγουν δείχνουν τη φορά των γραμμών. Η ένταση σε απόσταση από τον αγωγό είναι:
με σε A, σε m, και T·m/A τη μαγνητική διαπερατότητα του κενού. Το είναι στην πρώτη δύναμη, όχι στο τετράγωνο: το πεδίο ενός καλωδίου σβήνει πιο αργά από τη δύναμη Coulomb.
Το πηνίο και ο ηλεκτρομαγνήτης
Αν τυλίξεις το σύρμα σε πολλές σπείρες, τα πεδία των σπειρών προστίθενται. Μέσα σε ένα μακρύ πηνίο το πεδίο είναι σχεδόν ομογενές:
όπου ο αριθμός των σπειρών και το μήκος του πηνίου. Έξω από το πηνίο το πεδίο μοιάζει με το πεδίο ενός ραβδόμορφου μαγνήτη, με βόρειο και νότιο πόλο στα δύο άκρα.
Αν βάλεις μέσα στο πηνίο έναν πυρήνα από μαλακό σίδηρο, το πεδίο πολλαπλασιάζεται εκατοντάδες ή χιλιάδες φορές. Αυτός είναι ο ηλεκτρομαγνήτης: μαγνήτης που ανάβει και σβήνει με έναν διακόπτη.
Δύναμη σε ρευματοφόρο αγωγό
Το ανάποδο ισχύει επίσης: ένας αγωγός με ρεύμα, μέσα σε μαγνητικό πεδίο, δέχεται δύναμη. Λέγεται δύναμη Laplace. Για ευθύγραμμο αγωγό μήκους μέσα σε ομογενές πεδίο :
όπου η γωνία ανάμεσα στον αγωγό και στις γραμμές του πεδίου. Η δύναμη είναι μέγιστη όταν ο αγωγός είναι κάθετος στο πεδίο () και μηδέν όταν είναι παράλληλος.
Η φορά της είναι κάθετη και στον αγωγό και στο πεδίο. Τη βρίσκεις με τον κανόνα της παλάμης: απλώνεις το δεξί χέρι με τα τέσσερα δάχτυλα στη φορά του πεδίου και τον αντίχειρα στη φορά του ρεύματος. Η δύναμη βγαίνει κάθετα από την παλάμη.
Η αρχή του ηλεκτροκινητήρα
Πάρε ένα ορθογώνιο πλαίσιο από σύρμα, με άξονα στη μέση, και βάλε το ανάμεσα στους πόλους ενός μαγνήτη. Δώσε του ρεύμα. Στις δύο πλευρές που είναι κάθετες στο πεδίο το ρεύμα έχει αντίθετη φορά: στη μία πηγαίνει, στην άλλη γυρίζει. Άρα δέχονται αντίθετες δυνάμεις, η μία προς τα πάνω και η άλλη προς τα κάτω. Δύο αντίθετες δυνάμεις σε δύο σημεία ενός σώματος το στρίβουν.
Μόνο του, το πλαίσιο θα έκανε μισή στροφή και θα σταματούσε: εκεί οι δυνάμεις αλλάζουν ρόλο και το φέρνουν πίσω. Ο κινητήρας συνεχούς ρεύματος έχει γι' αυτό τον συλλέκτη, έναν δακτύλιο κομμένο σε τομείς πάνω στον άξονα, που ακουμπάει σε δύο ψήκτρες (καρβουνάκια). Κάθε μισή στροφή ο συλλέκτης αντιστρέφει τη φορά του ρεύματος στο πλαίσιο, ώστε η δύναμη να το σπρώχνει πάντα προς την ίδια μεριά.
Στην πράξη ο ρότορας έχει πολλά πλαίσια με πολλές σπείρες το καθένα, τυλιγμένα σε σιδερένιο πυρήνα. Έτσι η ροπή είναι μεγάλη και ομαλή.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα κομμάτι αγωγού μήκους 20 cm διαρρέεται από ρεύμα 10 A μέσα σε ομογενές πεδίο 0,5 T. Πόση δύναμη δέχεται όταν είναι κάθετος στο πεδίο, και πόση όταν σχηματίζει γωνία 30° με αυτό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κάθετος σημαίνει , οπότε :
Με , :
Μισή δύναμη στις , μηδέν στις . Αυτός είναι ο λόγος που στους κινητήρες τα τυλίγματα μπαίνουν σε αυλάκια παράλληλα στον άξονα: έτσι οι αγωγοί είναι κάθετοι στο πεδίο και η δύναμη μέγιστη.
Παράδειγμα 2
Το πηνίο ενός ρελέ έχει 1000 σπείρες σε μήκος 5 cm και το διαρρέει ρεύμα 0,1 A. Πόσο είναι το πεδίο στο εσωτερικό του χωρίς πυρήνα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μονάδες SI: m, A, .
Περίπου mT, όσο ένα μαγνητάκι ψυγείου. Αρκετό για να στρίψει μια πυξίδα, όχι για να τραβήξει τη λάμα της επαφής. Γι' αυτό κάθε ρελέ έχει σιδερένιο πυρήνα: με αυτόν το πεδίο πολλαπλασιάζεται πολλές εκατοντάδες φορές, με το ίδιο ρεύμα.
Παράδειγμα 3
Ένα καλώδιο τροφοδοσίας περνάει 5 cm κάτω από την πυξίδα ενός ηλεκτρολόγου και το διαρρέει συνεχές ρεύμα 100 A. Πόσο είναι το πεδίο του στη θέση της πυξίδας, σε σύγκριση με το πεδίο της Γης;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Με m:
Το πεδίο της Γης είναι περίπου T. Το πεδίο του καλωδίου είναι φορές μεγαλύτερο.
Η πυξίδα δεν δείχνει πια τον βορρά. Δείχνει τις γραμμές του καλωδίου. Γι' αυτό η πυξίδα στο ταμπλό ενός σκάφους τοποθετείται μακριά από καλώδια με μεγάλο ρεύμα, και γι' αυτό μια πυξίδα είναι πρόχειρος ανιχνευτής για το αν ένα καλώδιο συνεχούς ρεύματος είναι υπό φορτίο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Αγωγός μήκους cm, με ρεύμα A, είναι κάθετος σε ομογενές μαγνητικό πεδίο T. Πόση δύναμη δέχεται;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις το μαγνητικό πεδίο ενός μαγνήτη, ενός ευθύγραμμου αγωγού και ενός πηνίου με δυναμικές γραμμές.
- Να υπολογίζεις την ένταση του πεδίου κοντά σε ευθύγραμμο αγωγό και μέσα σε πηνίο.
- Να υπολογίζεις τη δύναμη Laplace σε ρευματοφόρο αγωγό και να βρίσκεις τη φορά της.
- Να εξηγείς πώς δουλεύουν ο ηλεκτρομαγνήτης, το ρελέ και ο ηλεκτροκινητήρας συνεχούς ρεύματος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.