Ηλεκτρομαγνητική επαγωγή
Πώς παράγεται ρεύμα σε μια γεννήτρια.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις τη μαγνητική ροή που περνάει από ένα πλαίσιο ή ένα πηνίο.
- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Faraday για να βρεις την επαγόμενη ΗΕΔ σε πηνίο και σε αγωγό που κινείται.
- Να βρίσκεις με τον κανόνα του Lenz τη φορά του επαγωγικού ρεύματος και να εξηγείς γιατί η γεννήτρια «βαραίνει» με φορτίο.
- Να αναγνωρίζεις την επαγωγή σε γεννήτριες, εναλλακτήρες, επαγωγικές εστίες και αισθητήρες.
Το πείραμα που έφτιαξε τη βιομηχανία
Στην προηγούμενη ενότητα το ρεύμα έφτιαχνε μαγνητικό πεδίο. Το ερώτημα που ακολούθησε ήταν αν γίνεται και το ανάποδο: μπορεί ένα μαγνητικό πεδίο να φτιάξει ρεύμα;
Συνδέεις ένα πηνίο με ένα ευαίσθητο αμπερόμετρο, χωρίς καμία μπαταρία. Βάζεις μέσα του έναν μαγνήτη και τον αφήνεις ακίνητο: το όργανο δείχνει μηδέν. Μόλις όμως κινήσεις τον μαγνήτη, η βελόνα πεταρίζει. Τον βάζεις μέσα, κινείται προς τη μία μεριά. Τον βγάζεις, προς την άλλη. Όσο πιο γρήγορα τον κινείς, τόσο μεγαλύτερη η απόκλιση.
Αυτό είναι η ηλεκτρομαγνητική επαγωγή, και από αυτήν βγαίνει σχεδόν όλη η ηλεκτρική ενέργεια που καταναλώνουμε.
Μαγνητική ροή
Για να πεις με ακρίβεια τι «αλλάζει», χρειάζεσαι ένα μέγεθος: τη μαγνητική ροή. Μετράει πόσες μαγνητικές γραμμές περνούν μέσα από μια επιφάνεια. Για ένα επίπεδο πλαίσιο εμβαδού μέσα σε ομογενές πεδίο :
όπου η γωνία ανάμεσα στις γραμμές του πεδίου και στην κάθετη στο πλαίσιο. Μονάδα είναι το weber (Wb): Wb T·m².
- Πεδίο κάθετο στο πλαίσιο (): η ροή είναι μέγιστη, .
- Πεδίο παράλληλο στο πλαίσιο (): καμία γραμμή δεν περνάει από μέσα, .
Ο νόμος του Faraday
Η ροή έχει τρεις παράγοντες, άρα υπάρχουν τρεις τρόποι να την αλλάξεις:
- αλλάζεις το πεδίο : πλησιάζεις ή απομακρύνεις μαγνήτη, ή αλλάζεις το ρεύμα σε ένα διπλανό πηνίο,
- αλλάζεις το εμβαδόν που βρίσκεται μέσα στο πεδίο: το πλαίσιο μπαίνει ή βγαίνει από την περιοχή του πεδίου,
- αλλάζεις τη γωνία : στρέφεις το πλαίσιο. Αυτή είναι η γεννήτρια.
Αγωγός που κινείται μέσα σε πεδίο
Μια ειδική περίπτωση, πολύ συχνή στις μηχανές: ένας ευθύγραμμος αγωγός μήκους κινείται με ταχύτητα κάθετα στις γραμμές ενός πεδίου . Στα άκρα του αναπτύσσεται τάση:
Ο αγωγός «σαρώνει» εμβαδόν κάθε δευτερόλεπτο, και αυτή η σάρωση είναι η μεταβολή της ροής. Αν τα άκρα του κλείσουν σε κύκλωμα, κυκλοφορεί ρεύμα.
Ο κανόνας του Lenz
Το μείον στον νόμο του Faraday λέει κάτι πολύ πρακτικό:
Γι' αυτό μια γεννήτρια γυρίζει εύκολα όταν δεν έχει τίποτα συνδεδεμένο, και βαραίνει μόλις ανάψεις φορτία. Η ηλεκτρική ενέργεια που δίνει έρχεται από το έργο που κάνει ο κινητήρας, η τουρμπίνα ή ο άνεμος, ενάντια στη δύναμη του Lenz.
Πού δουλεύει η επαγωγή
- Γεννήτριες. Σε ένα υδροηλεκτρικό, σε μια ανεμογεννήτρια ή σε ένα ηλεκτροπαραγωγό ζεύγος, πηνία και μαγνήτες στρέφονται το ένα σχετικά με το άλλο. Η ροή αλλάζει συνεχώς και παράγεται τάση.
- Εναλλακτήρας αυτοκινήτου. Παίρνει κίνηση από τον κινητήρα με ιμάντα και φορτίζει την μπαταρία όσο το αυτοκίνητο δουλεύει.
- Επαγωγική εστία. Ένα πηνίο κάτω από το γυαλί διαρρέεται από ρεύμα που αλλάζει πολύ γρήγορα. Στον μεταλλικό πάτο του σκεύους επάγονται ρεύματα που κάνουν κύκλους μέσα στο μέταλλο, τα δινορρεύματα, και το ζεσταίνουν. Το γυαλί μένει σχετικά κρύο.
- Αισθητήρες. Ο αισθητήρας ABS μετράει τις στροφές του τροχού από την τάση που επάγει ένας οδοντωτός δακτύλιος καθώς περνάει μπροστά του. Οι επαγωγικοί αισθητήρες προσέγγισης στους αυτοματισμούς «καταλαβαίνουν» ένα μεταλλικό κομμάτι χωρίς να το ακουμπήσουν.
- Φρένα δινορρευμάτων. Σε φορτηγά, λεωφορεία και τρένα, ηλεκτρομαγνήτες επάγουν δινορρεύματα σε έναν μεταλλικό δίσκο του άξονα. Η δύναμη Lenz φρενάρει χωρίς τριβή και χωρίς φθορά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα πηνίο 200 σπειρών, με εμβαδόν σπείρας 0,01 m², βρίσκεται κάθετα σε μαγνητικό πεδίο που ανεβαίνει από 0 σε 0,5 T μέσα σε 0,1 s. Πόση ΗΕΔ επάγεται;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ροή από κάθε σπείρα, στην αρχή και στο τέλος, με :
Μεταβολή: Wb σε s.
Μέτρο της ΗΕΔ:
Μία μόνο σπείρα θα έδινε V. Οι σπείρες προσθέτουν τις τάσεις τους, όπως μπαταρίες σε σειρά.
Παράδειγμα 2
Μια μεταλλική ράβδος μήκους 0,5 m κινείται με 4 m/s κάθετα σε πεδίο 0,2 T, γλιστρώντας πάνω σε δύο ράγες που κλείνουν κύκλωμα με συνολική αντίσταση 2 Ω. Πόση είναι η ΗΕΔ, πόσο το ρεύμα, και πόση δύναμη φρεναρίσματος δέχεται η ράβδος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
ΗΕΔ από κινούμενο αγωγό:
Ρεύμα με τον νόμο του Ohm:
Η ράβδος διαρρέεται τώρα από ρεύμα μέσα σε πεδίο, άρα δέχεται δύναμη Laplace. Κατά τον Lenz, η δύναμη αυτή είναι αντίθετη στην κίνηση:
Για να κρατήσεις τη ράβδο με σταθερή ταχύτητα πρέπει να την τραβάς με N. Το έργο σου γίνεται ηλεκτρική ενέργεια, και τελικά θερμότητα στην αντίσταση.
Παράδειγμα 3
Αφήνεις έναν ισχυρό μαγνήτη να πέσει μέσα σε κατακόρυφο χάλκινο σωλήνα. Ο χαλκός δεν έλκεται από τους μαγνήτες, κι όμως ο μαγνήτης κατεβαίνει πολύ αργά. Γιατί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Καθώς ο μαγνήτης πέφτει, η ροή μέσα από κάθε «δαχτυλίδι» του σωλήνα αλλάζει: αυξάνεται όσο ο μαγνήτης πλησιάζει, μειώνεται όσο απομακρύνεται.
Ο χαλκός είναι καλός αγωγός, άρα η μεταβολή της ροής δημιουργεί κυκλικά επαγωγικά ρεύματα, δινορρεύματα, στο τοίχωμα του σωλήνα.
Κατά τον Lenz, τα ρεύματα αυτά αντιστέκονται στη μεταβολή: από κάτω απωθούν τον μαγνήτη που έρχεται, από πάνω τον έλκουν καθώς φεύγει. Και οι δύο δυνάμεις είναι προς τα πάνω.
Ο μαγνήτης φτάνει γρήγορα σε σταθερή, μικρή ταχύτητα. Η δυναμική του ενέργεια δεν γίνεται κινητική: γίνεται θερμότητα στον σωλήνα. Με την ίδια αρχή δουλεύουν τα φρένα δινορρευμάτων.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένα ορθογώνιο πλαίσιο με διαστάσεις cm επί cm είναι κάθετο στις γραμμές ομογενούς πεδίου T. Πόση μαγνητική ροή περνάει από αυτό;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις τη μαγνητική ροή που περνάει από ένα πλαίσιο ή ένα πηνίο.
- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Faraday για να βρεις την επαγόμενη ΗΕΔ σε πηνίο και σε αγωγό που κινείται.
- Να βρίσκεις με τον κανόνα του Lenz τη φορά του επαγωγικού ρεύματος και να εξηγείς γιατί η γεννήτρια «βαραίνει» με φορτίο.
- Να αναγνωρίζεις την επαγωγή σε γεννήτριες, εναλλακτήρες, επαγωγικές εστίες και αισθητήρες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.