Μετάβαση στο περιεχόμενο

Εναλλασσόμενο ρεύμα

Ενεργός τιμή, συχνότητα και ο μετασχηματιστής.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις την εναλλασσόμενη τάση με πλάτος, περίοδο και συχνότητα, και να γράφεις την εξίσωσή της.
  2. Να μετατρέπεις ανάμεσα σε μέγιστη και ενεργό τιμή τάσης και ρεύματος.
  3. Να υπολογίζεις τάσεις, ρεύματα και σπείρες σε έναν ιδανικό μετασχηματιστή.
  4. Να εξηγείς με αριθμούς γιατί η ενέργεια μεταφέρεται σε υψηλή τάση.

Ρεύμα που αλλάζει φορά

Η μπαταρία δίνει συνεχές ρεύμα: ο θετικός πόλος μένει θετικός και το ρεύμα κυκλοφορεί πάντα προς την ίδια φορά. Η πρίζα δίνει κάτι άλλο. Η τάση της ανεβαίνει, φτάνει σε ένα μέγιστο, πέφτει στο μηδέν, γίνεται αρνητική, και ξαναγυρίζει. Το ρεύμα αλλάζει φορά συνεχώς. Αυτό είναι το εναλλασσόμενο ρεύμα (AC).

Δεν είναι επιλογή κάποιου μηχανικού: είναι αυτό που βγάζει μια γεννήτρια. Όπως είδες στην προηγούμενη ενότητα, ένα πλαίσιο που στρέφεται ομαλά μέσα σε μαγνητικό πεδίο έχει ροή που αυξάνεται και μειώνεται περιοδικά. Η τάση που επάγεται ακολουθεί ημιτονοειδή καμπύλη:

v=V0⋅ημ(ωt)v = V_0 \cdot \eta\mu(\omega t)
  • V0V_0 είναι το πλάτος, η μέγιστη τιμή της τάσης.
  • ff είναι η συχνότητα: πόσους πλήρεις κύκλους κάνει η τάση σε ένα δευτερόλεπτο, σε hertz (Hz).
  • T=1fT = \frac{1}{f} είναι η περίοδος: πόσο κρατάει ένας κύκλος.
  • ω=2πf\omega = 2\pi f είναι η γωνιακή συχνότητα, σε rad/s.

Στην Ευρώπη το δίκτυο έχει f=50f = 50 Hz. Ένας κύκλος κρατάει T=0,02T = 0{,}02 s, δηλαδή 2020 ms, και η τάση περνάει από το μηδέν 100100 φορές κάθε δευτερόλεπτο.

Η τάση της πρίζας στον χρόνο

Ο οριζόντιος άξονας είναι χρόνος σε χιλιοστά του δευτερολέπτου. Ξεκινάς με τα 325 V πλάτος και τα 50 Hz του δικτύου. Άλλαξε τη συχνότητα και μέτρα πόσοι κύκλοι χωρούν σε 60 ms. Άλλαξε το πλάτος και δες τη διακεκομμένη γραμμή της ενεργού τιμής να ακολουθεί.

Ζωντανή ενημέρωση
Ενεργός τιμή
230 V
Περίοδος
20 ms
  • τάση
  • ενεργός τιμή

Ενεργός τιμή

Αφού η τάση αλλάζει κάθε στιγμή, τι σημαίνει «η πρίζα έχει 230230 V»; Δεν είναι η μέγιστη τιμή, και ασφαλώς όχι ο μέσος όρος, που είναι μηδέν.

Η ενεργός τιμή είναι η συνεχής τάση που θα έδινε την ίδια θερμότητα στην ίδια αντίσταση. Ένας θερμοσίφωνας ζεσταίνεται το ίδιο με 230230 V εναλλασσόμενο και με 230230 V συνεχές. Για ημιτονοειδή τάση και ρεύμα:

Vεν=V02Iεν=I02V_{\varepsilon\nu} = \frac{V_0}{\sqrt{2}} \qquad I_{\varepsilon\nu} = \frac{I_0}{\sqrt{2}}

Τα όργανα μέτρησης, οι πινακίδες των συσκευών και ο πάροχος δίνουν πάντα ενεργές τιμές, εκτός αν γράφουν ρητά κάτι άλλο. Τα 230230 V της πρίζας είναι ενεργός τιμή, με πλάτος 230⋅2≈325230 \cdot \sqrt{2} \approx 325 V.

Σε ωμικά φορτία (θερμάστρα, θερμοσίφωνας, λάμπα πυρακτώσεως) η ισχύς υπολογίζεται με τις ενεργές τιμές, ακριβώς όπως στο συνεχές:

P=Vεν⋅IενP = V_{\varepsilon\nu} \cdot I_{\varepsilon\nu}

Ο μετασχηματιστής

Δύο πηνία τυλιγμένα στον ίδιο σιδερένιο πυρήνα. Το πρωτεύον παίρνει εναλλασσόμενη τάση και φτιάχνει στον πυρήνα μαγνητική ροή που αλλάζει συνεχώς. Η ίδια ροή περνάει από το δευτερεύον, και κατά τον Faraday επάγει τάση εκεί. Κάθε σπείρα, και στα δύο πηνία, «βλέπει» την ίδια μεταβολή ροής, άρα η τάση είναι ανάλογη των σπειρών:

V1V2=N1N2\frac{V_1}{V_2} = \frac{N_1}{N_2}
  • Περισσότερες σπείρες στο δευτερεύον: ανυψωτής τάσης.
  • Λιγότερες σπείρες στο δευτερεύον: υποβιβαστής τάσης. Σε αυτούς ανήκουν το κουδούνι, οι παλιοί φορτιστές, η ηλεκτροσυγκόλληση με μετασχηματιστή, οι μετασχηματιστές φωτισμού χαμηλής τάσης.

Ο μετασχηματιστής δεν δημιουργεί ενέργεια. Ένας ιδανικός δίνει στο δευτερεύον όση ισχύ παίρνει στο πρωτεύον:

V1⋅I1=V2⋅I2V_1 \cdot I_1 = V_2 \cdot I_2

Όσο ανεβαίνει η τάση, τόσο πέφτει το ρεύμα, και αντίστροφα. Οι πραγματικοί μετασχηματιστές έχουν απόδοση από περίπου 9090 % στους μικρούς ως πάνω από 9999 % στους μεγάλους του δικτύου.

Γιατί η μεταφορά γίνεται σε υψηλή τάση

Ένας σταθμός παραγωγής πρέπει να στείλει ισχύ σε μια πόλη δεκάδες χιλιόμετρα μακριά. Τα καλώδια της γραμμής έχουν αντίσταση RR, και πάνω τους χάνεται ισχύς I2⋅RI^2 \cdot R. Για την ίδια ισχύ P=V⋅IP = V \cdot I, μεγαλύτερη τάση σημαίνει μικρότερο ρεύμα, και οι απώλειες πέφτουν με το τετράγωνο του ρεύματος.

Γι' αυτό ο σταθμός ανυψώνει την τάση σε δεκάδες ή εκατοντάδες kV, η ενέργεια ταξιδεύει στις γραμμές υψηλής τάσης, και κοντά στους καταναλωτές υποβιβαστές τη φέρνουν σταδιακά πίσω, ως τα 230230 V του σπιτιού.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το δίκτυο έχει ενεργό τάση 230 V και συχνότητα 50 Hz. Βρες το πλάτος, την περίοδο και τη γωνιακή συχνότητα, και γράψε την εξίσωση της τάσης.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Μια ηλεκτρική θερμάστρα γράφει 2300 W, 230 V. Πόση είναι η ενεργός τιμή του ρεύματος, πόσο το πλάτος του, και πόση η αντίστασή της;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένας μετασχηματιστής φωτισμού υποβιβάζει τα 230 V σε 12 V. Το πρωτεύον του έχει 1150 σπείρες. Πόσες σπείρες έχει το δευτερεύον, και πόσο ρεύμα τραβάει το πρωτεύον όταν στο δευτερεύον ανάβει λάμπα 12 V, 60 W; Θεώρησέ τον ιδανικό.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ισχύς 100 kW στέλνεται σε ένα χωριό μέσα από γραμμή με συνολική αντίσταση 5 Ω. Πόση ισχύς χάνεται στη γραμμή αν η μεταφορά γίνει στα 1000 V, και πόση αν γίνει στα 20 000 V;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Το δίκτυο στην Ελλάδα έχει συχνότητα 5050 Hz. Πόσο κρατάει ένας πλήρης κύκλος της τάσης;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Το ηλεκτρικό δίκτυο στις ΗΠΑ έχει συχνότητα 6060 Hz. Πόση είναι η περίοδος της τάσης, σε ms;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις την εναλλασσόμενη τάση με πλάτος, περίοδο και συχνότητα, και να γράφεις την εξίσωσή της.
  • Να μετατρέπεις ανάμεσα σε μέγιστη και ενεργό τιμή τάσης και ρεύματος.
  • Να υπολογίζεις τάσεις, ρεύματα και σπείρες σε έναν ιδανικό μετασχηματιστή.
  • Να εξηγείς με αριθμούς γιατί η ενέργεια μεταφέρεται σε υψηλή τάση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;