Εναλλασσόμενο ρεύμα
Ενεργός τιμή, συχνότητα και ο μετασχηματιστής.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις την εναλλασσόμενη τάση με πλάτος, περίοδο και συχνότητα, και να γράφεις την εξίσωσή της.
- Να μετατρέπεις ανάμεσα σε μέγιστη και ενεργό τιμή τάσης και ρεύματος.
- Να υπολογίζεις τάσεις, ρεύματα και σπείρες σε έναν ιδανικό μετασχηματιστή.
- Να εξηγείς με αριθμούς γιατί η ενέργεια μεταφέρεται σε υψηλή τάση.
Ρεύμα που αλλάζει φορά
Η μπαταρία δίνει συνεχές ρεύμα: ο θετικός πόλος μένει θετικός και το ρεύμα κυκλοφορεί πάντα προς την ίδια φορά. Η πρίζα δίνει κάτι άλλο. Η τάση της ανεβαίνει, φτάνει σε ένα μέγιστο, πέφτει στο μηδέν, γίνεται αρνητική, και ξαναγυρίζει. Το ρεύμα αλλάζει φορά συνεχώς. Αυτό είναι το εναλλασσόμενο ρεύμα (AC).
Δεν είναι επιλογή κάποιου μηχανικού: είναι αυτό που βγάζει μια γεννήτρια. Όπως είδες στην προηγούμενη ενότητα, ένα πλαίσιο που στρέφεται ομαλά μέσα σε μαγνητικό πεδίο έχει ροή που αυξάνεται και μειώνεται περιοδικά. Η τάση που επάγεται ακολουθεί ημιτονοειδή καμπύλη:
- είναι το πλάτος, η μέγιστη τιμή της τάσης.
- είναι η συχνότητα: πόσους πλήρεις κύκλους κάνει η τάση σε ένα δευτερόλεπτο, σε hertz (Hz).
- είναι η περίοδος: πόσο κρατάει ένας κύκλος.
- είναι η γωνιακή συχνότητα, σε rad/s.
Στην Ευρώπη το δίκτυο έχει Hz. Ένας κύκλος κρατάει s, δηλαδή ms, και η τάση περνάει από το μηδέν φορές κάθε δευτερόλεπτο.
Ενεργός τιμή
Αφού η τάση αλλάζει κάθε στιγμή, τι σημαίνει «η πρίζα έχει V»; Δεν είναι η μέγιστη τιμή, και ασφαλώς όχι ο μέσος όρος, που είναι μηδέν.
Η ενεργός τιμή είναι η συνεχής τάση που θα έδινε την ίδια θερμότητα στην ίδια αντίσταση. Ένας θερμοσίφωνας ζεσταίνεται το ίδιο με V εναλλασσόμενο και με V συνεχές. Για ημιτονοειδή τάση και ρεύμα:
Τα όργανα μέτρησης, οι πινακίδες των συσκευών και ο πάροχος δίνουν πάντα ενεργές τιμές, εκτός αν γράφουν ρητά κάτι άλλο. Τα V της πρίζας είναι ενεργός τιμή, με πλάτος V.
Σε ωμικά φορτία (θερμάστρα, θερμοσίφωνας, λάμπα πυρακτώσεως) η ισχύς υπολογίζεται με τις ενεργές τιμές, ακριβώς όπως στο συνεχές:
Ο μετασχηματιστής
Δύο πηνία τυλιγμένα στον ίδιο σιδερένιο πυρήνα. Το πρωτεύον παίρνει εναλλασσόμενη τάση και φτιάχνει στον πυρήνα μαγνητική ροή που αλλάζει συνεχώς. Η ίδια ροή περνάει από το δευτερεύον, και κατά τον Faraday επάγει τάση εκεί. Κάθε σπείρα, και στα δύο πηνία, «βλέπει» την ίδια μεταβολή ροής, άρα η τάση είναι ανάλογη των σπειρών:
- Περισσότερες σπείρες στο δευτερεύον: ανυψωτής τάσης.
- Λιγότερες σπείρες στο δευτερεύον: υποβιβαστής τάσης. Σε αυτούς ανήκουν το κουδούνι, οι παλιοί φορτιστές, η ηλεκτροσυγκόλληση με μετασχηματιστή, οι μετασχηματιστές φωτισμού χαμηλής τάσης.
Ο μετασχηματιστής δεν δημιουργεί ενέργεια. Ένας ιδανικός δίνει στο δευτερεύον όση ισχύ παίρνει στο πρωτεύον:
Όσο ανεβαίνει η τάση, τόσο πέφτει το ρεύμα, και αντίστροφα. Οι πραγματικοί μετασχηματιστές έχουν απόδοση από περίπου % στους μικρούς ως πάνω από % στους μεγάλους του δικτύου.
Γιατί η μεταφορά γίνεται σε υψηλή τάση
Ένας σταθμός παραγωγής πρέπει να στείλει ισχύ σε μια πόλη δεκάδες χιλιόμετρα μακριά. Τα καλώδια της γραμμής έχουν αντίσταση , και πάνω τους χάνεται ισχύς . Για την ίδια ισχύ , μεγαλύτερη τάση σημαίνει μικρότερο ρεύμα, και οι απώλειες πέφτουν με το τετράγωνο του ρεύματος.
Γι' αυτό ο σταθμός ανυψώνει την τάση σε δεκάδες ή εκατοντάδες kV, η ενέργεια ταξιδεύει στις γραμμές υψηλής τάσης, και κοντά στους καταναλωτές υποβιβαστές τη φέρνουν σταδιακά πίσω, ως τα V του σπιτιού.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το δίκτυο έχει ενεργό τάση 230 V και συχνότητα 50 Hz. Βρες το πλάτος, την περίοδο και τη γωνιακή συχνότητα, και γράψε την εξίσωση της τάσης.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πλάτος:
Περίοδος και γωνιακή συχνότητα:
Εξίσωση:
Παράδειγμα 2
Μια ηλεκτρική θερμάστρα γράφει 2300 W, 230 V. Πόση είναι η ενεργός τιμή του ρεύματος, πόσο το πλάτος του, και πόση η αντίστασή της;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ενεργό ρεύμα:
Πλάτος του ρεύματος:
Αντίσταση, με τις ενεργές τιμές:
Παράδειγμα 3
Ένας μετασχηματιστής φωτισμού υποβιβάζει τα 230 V σε 12 V. Το πρωτεύον του έχει 1150 σπείρες. Πόσες σπείρες έχει το δευτερεύον, και πόσο ρεύμα τραβάει το πρωτεύον όταν στο δευτερεύον ανάβει λάμπα 12 V, 60 W; Θεώρησέ τον ιδανικό.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σπείρες δευτερεύοντος:
Ρεύμα στο δευτερεύον:
Ο ιδανικός μετασχηματιστής παίρνει όση ισχύ δίνει, W:
Χοντρό σύρμα με λίγες σπείρες στο δευτερεύον, για τα A. Λεπτό σύρμα με πολλές σπείρες στο πρωτεύον, για τα A. Έτσι αναγνωρίζεις τα δύο τυλίγματα όταν ανοίξεις έναν μετασχηματιστή.
Παράδειγμα 4
Ισχύς 100 kW στέλνεται σε ένα χωριό μέσα από γραμμή με συνολική αντίσταση 5 Ω. Πόση ισχύς χάνεται στη γραμμή αν η μεταφορά γίνει στα 1000 V, και πόση αν γίνει στα 20 000 V;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στα V:
Οι μισές από τις kW θα χάνονταν ως θερμότητα στα καλώδια.
Στα V:
Είκοσι φορές μεγαλύτερη τάση, είκοσι φορές μικρότερο ρεύμα, τετρακόσιες φορές μικρότερες απώλειες. Γι' αυτό υπάρχουν οι γραμμές μέσης και υψηλής τάσης, και γι' αυτό το δίκτυο είναι εναλλασσόμενο: ο μετασχηματιστής κάνει την ανύψωση και τον υποβιβασμό απλά και με μικρές απώλειες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Το ηλεκτρικό δίκτυο στις ΗΠΑ έχει συχνότητα Hz. Πόση είναι η περίοδος της τάσης, σε ms;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις την εναλλασσόμενη τάση με πλάτος, περίοδο και συχνότητα, και να γράφεις την εξίσωσή της.
- Να μετατρέπεις ανάμεσα σε μέγιστη και ενεργό τιμή τάσης και ρεύματος.
- Να υπολογίζεις τάσεις, ρεύματα και σπείρες σε έναν ιδανικό μετασχηματιστή.
- Να εξηγείς με αριθμούς γιατί η ενέργεια μεταφέρεται σε υψηλή τάση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.