Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ταλαντώσεις και κύματα

Περίοδος, συχνότητα και μετάδοση ενέργειας χωρίς μεταφορά ύλης.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις μια ταλάντωση με πλάτος, περίοδο και συχνότητα, και να μετατρέπεις στροφές ανά λεπτό σε hertz.
  2. Να υπολογίζεις την περίοδο ενός συστήματος μάζας–ελατηρίου και ενός απλού εκκρεμούς.
  3. Να εξηγείς την απόσβεση και τον συντονισμό με παραδείγματα από μηχανές και οχήματα.
  4. Να χρησιμοποιείς τη θεμελιώδη εξίσωση της κυματικής για ήχο, υπερήχους και ηλεκτρομαγνητικά κύματα.

Κινήσεις που επαναλαμβάνονται

Το έμβολο ενός κινητήρα ανεβοκατεβαίνει. Το αμάξωμα ενός αυτοκινήτου, μετά από μια λακκούβα, κάνει μερικά πάνω-κάτω πάνω στις αναρτήσεις. Μια κιθάρα, ένα κομπρεσέρ που δεν είναι καλά πακτωμένο, μια γέφυρα που περνάει φορτηγό: όλα ταλαντώνονται.

Ταλάντωση είναι μια κίνηση που επαναλαμβάνεται γύρω από μια θέση ισορροπίας. Τρία μεγέθη την περιγράφουν:

  • το πλάτος AA: η μεγαλύτερη απομάκρυνση από τη θέση ισορροπίας,
  • η περίοδος TT: ο χρόνος για μία πλήρη ταλάντωση, σε s,
  • η συχνότητα ff: πόσες πλήρεις ταλαντώσεις γίνονται σε ένα δευτερόλεπτο, σε hertz (Hz).
f=1Tf = \frac{1}{T}

Στις μηχανές η συχνότητα γράφεται συχνά σε στροφές ανά λεπτό (rpm). Για να τη μετατρέψεις σε Hz, διαιρείς με το 6060.

Η απλή αρμονική ταλάντωση

Κρέμασε ένα βαρίδι από ένα ελατήριο, τράβηξέ το λίγο και άφησέ το. Όσο απομακρύνεται από τη θέση ισορροπίας, το ελατήριο το τραβάει πίσω με δύναμη ανάλογη της απομάκρυνσης:

F=−k⋅xF = -k \cdot x

όπου kk η σταθερά του ελατηρίου σε N/m: πόσο σκληρό είναι. Το μείον λέει ότι η δύναμη δείχνει πάντα προς τη θέση ισορροπίας. Μια τέτοια δύναμη δίνει την πιο απλή και πιο ομαλή ταλάντωση, την απλή αρμονική. Η περίοδός της είναι:

T=2πmkT = 2\pi \sqrt{\frac{m}{k}}

Βαρύτερο σώμα, πιο αργή ταλάντωση. Σκληρότερο ελατήριο, πιο γρήγορη. Και κάτι λιγότερο προφανές: η περίοδος δεν εξαρτάται από το πλάτος. Μικρή ή μεγάλη ταλάντωση, ο χρόνος του κύκλου είναι ίδιος.

Μία ταλάντωση, τρία μεγέθη

Σύρε τον χρόνο και κοίτα μαζί την απομάκρυνση, την ταχύτητα και την επιτάχυνση. Στα άκρα η ταχύτητα μηδενίζεται και η επιτάχυνση γίνεται μέγιστη· στη θέση ισορροπίας γίνεται το αντίστροφο. Άλλαξε το πλάτος και πρόσεξε ότι η περίοδος δεν το ακολουθεί.

Απομάκρυνση x
0,2 m
Ταχύτητα
0 m/s
Επιτάχυνση
−1,974 m/s²

Η επιτάχυνση έχει πάντα αντίθετο πρόσημο από την απομάκρυνση: η δύναμη τραβάει πάντα πίσω, προς τη θέση ισορροπίας.

Ένα απλό εκκρεμές, ένα μικρό βαρίδι σε νήμα μήκους LL, κάνει κι αυτό απλή αρμονική ταλάντωση όταν οι γωνίες είναι μικρές:

T=2πLgT = 2\pi \sqrt{\frac{L}{g}}

Εδώ η μάζα δεν μπαίνει καθόλου. Ένα φορτίο που κρέμεται από τον γάντζο ενός γερανού ταλαντώνεται με περίοδο που εξαρτάται μόνο από το μήκος του συρματόσχοινου. Ο χειριστής το ξέρει από την πείρα: με μακρύ συρματόσχοινο το φορτίο «πάει κι έρχεται» αργά.

Απόσβεση και συντονισμός

Καμία πραγματική ταλάντωση δεν κρατάει για πάντα. Τριβές και αντιστάσεις αφαιρούν ενέργεια σε κάθε κύκλο και το πλάτος μικραίνει. Αυτό είναι η απόσβεση. Τα αμορτισέρ ενός αυτοκινήτου υπάρχουν ακριβώς γι' αυτό: χωρίς αυτά, μετά από κάθε λακκούβα το αμάξωμα θα χοροπηδούσε για πολλή ώρα πάνω στα ελατήρια.

Κάθε σύστημα έχει μια ιδιοσυχνότητα: τη συχνότητα με την οποία ταλαντώνεται μόνο του, αν το αφήσεις. Αν κάτι το σπρώχνει περιοδικά, η ταλάντωση λέγεται εξαναγκασμένη.

Κύματα: ενέργεια χωρίς μεταφορά ύλης

Χτύπα με το σφυρί τη μία άκρη μιας μακριάς σιδερένιας ράβδου. Αυτός που ακουμπάει το αυτί του στην άλλη άκρη ακούει το χτύπημα, αν και κανένα κομμάτι σίδερο δεν ταξίδεψε ως εκεί. Κάθε κομμάτι του υλικού ταλαντώθηκε λίγο γύρω από τη θέση του και έσπρωξε το επόμενο.

Κύμα είναι μια διαταραχή που διαδίδεται και μεταφέρει ενέργεια, ενώ τα σωματίδια του μέσου μένουν γύρω από τη θέση τους.

  • Εγκάρσιο κύμα: τα σωματίδια ταλαντώνονται κάθετα στη διεύθυνση διάδοσης, όπως σε ένα τεντωμένο σχοινί.
  • Διάμηκες κύμα: τα σωματίδια ταλαντώνονται κατά μήκος της διεύθυνσης διάδοσης, με πυκνώματα και αραιώματα. Έτσι διαδίδεται ο ήχος.

Το μήκος κύματος λ\lambda είναι η απόσταση ανάμεσα σε δύο διαδοχικές κορυφές. Σε μία περίοδο το κύμα προχωράει ακριβώς ένα μήκος κύματος. Άρα η ταχύτητα διάδοσης είναι:

υ=λT=λ⋅f\upsilon = \frac{\lambda}{T} = \lambda \cdot f

Αυτή είναι η θεμελιώδης εξίσωση της κυματικής.

Ίδιο μέσο, ίδια ταχύτητα

Η ταχύτητα είναι κλειδωμένη στα 4 m/s, όπως σε ένα συγκεκριμένο σχοινί. Διπλασίασε τη συχνότητα: το μήκος κύματος γίνεται μόνο του το μισό. Το πλάτος δεν αγγίζει κανένα από τα δύο.

Περίοδος0,5 s

Μήκος κύματος2 m

Ταχύτητα4 m/s

2 × 2 = 4 · στο ίδιο μέσο το γινόμενο μήκους κύματος επί συχνότητα μένει σταθερό

Ήχος, υπέρηχοι και ηλεκτρομαγνητικά κύματα

ΚύμαΤαχύτηταΠού το συναντάς
Ήχος, 2020 Hz – 2020 kHz340340 m/s στον αέραθόρυβος μηχανών, ηχομόνωση
Υπέρηχος, πάνω από 2020 kHzίδια με τον ήχο στο ίδιο μέσοαισθητήρες στάθμευσης, έλεγχος συγκολλήσεων, υπερηχογράφημα
Ηλεκτρομαγνητικόc=3⋅108c = 3 \cdot 10^8 m/s στο κενό και περίπου στον αέραραδιόφωνο, κινητή τηλεφωνία, WiFi, φως

Ο έλεγχος με υπερήχους είναι συνηθισμένη μέθοδος ελέγχου στις μεταλλικές κατασκευές. Μια κεφαλή στέλνει παλμό υπερήχου μέσα στο μέταλλο. Αν βρει ρωγμή ή φυσαλίδα σε μια συγκόλληση, ένα μέρος του ανακλάται νωρίτερα από το κανονικό. Από τον χρόνο της ηχούς ο τεχνικός βρίσκει το βάθος του ελαττώματος, χωρίς να κόψει το κομμάτι.

Τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα δεν χρειάζονται μέσο: διαδίδονται και στο κενό. Είναι ταλαντώσεις ηλεκτρικού και μαγνητικού πεδίου, και τα παράγουν ρεύματα που αλλάζουν πολύ γρήγορα σε μια κεραία.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένας κινητήρας γυρίζει με 3000 στροφές ανά λεπτό. Ένα σημείο του άξονα που δεν είναι καλά ζυγοσταθμισμένο σπρώχνει τη βάση μία φορά σε κάθε στροφή. Με ποια συχνότητα και ποια περίοδο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Κάθε τροχός ενός αυτοκινήτου σηκώνει μάζα περίπου 250 kg, και το ελατήριο της ανάρτησης έχει σταθερά 25 000 N/m. Πόση είναι η περίοδος και η συχνότητα της ταλάντωσης του αμαξώματος;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένας αισθητήρας στάθμευσης στέλνει υπέρηχο 40 kHz. Πόσο είναι το μήκος κύματος στον αέρα, και πόσο απέχει το εμπόδιο αν η ηχώ γυρίζει μετά από 6 ms; (ταχύτητα ήχου 340 m/s)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ένας δρομολογητής WiFi εκπέμπει στα 2,4 GHz. Πόσο είναι το μήκος κύματος;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ένας τροχός λείανσης γυρίζει με 15001500 στροφές ανά λεπτό. Ποια είναι η συχνότητά του;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ένα κόσκινο δόνησης σε λατομείο κάνει μία πλήρη ταλάντωση κάθε 0,250{,}25 s. Ποια είναι η συχνότητά του;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις μια ταλάντωση με πλάτος, περίοδο και συχνότητα, και να μετατρέπεις στροφές ανά λεπτό σε hertz.
  • Να υπολογίζεις την περίοδο ενός συστήματος μάζας–ελατηρίου και ενός απλού εκκρεμούς.
  • Να εξηγείς την απόσβεση και τον συντονισμό με παραδείγματα από μηχανές και οχήματα.
  • Να χρησιμοποιείς τη θεμελιώδη εξίσωση της κυματικής για ήχο, υπερήχους και ηλεκτρομαγνητικά κύματα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;