Συνεχές ρεύμα και νόμος του Ohm
Αντίσταση, τάση, ένταση — και πώς μετριούνται.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ ΕΠΑΛ (Γενικής Παιδείας), §2.2, 2.4, 2.8, 2.9
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος ως φορτίο ανά χρόνο και να μετατρέπεις αμπερώρια σε coulomb.
- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Ohm και να υπολογίζεις την αντίσταση ενός καλωδίου από το υλικό, το μήκος και τη διατομή του.
- Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο, βολτόμετρο και ωμόμετρο σε ένα κύκλωμα.
- Να εξηγείς γιατί η τάση στους πόλους μιας μπαταρίας πέφτει όταν τραβάς μεγάλο ρεύμα.
Τι κυκλοφορεί μέσα στο καλώδιο
Σε ένα χάλκινο καλώδιο υπάρχουν πάντα ελεύθερα ηλεκτρόνια. Όσο το καλώδιο κρέμεται στον τοίχο, κινούνται άτακτα προς όλες τις κατευθύνσεις και κανένα δεν «πηγαίνει» πουθενά. Μόλις συνδέσεις τα δύο άκρα του σε μια μπαταρία, μέσα στο σύρμα δημιουργείται ηλεκτρικό πεδίο, και τα ηλεκτρόνια αρχίζουν να μετακινούνται προς μία κατεύθυνση. Αυτό είναι το ηλεκτρικό ρεύμα.
Πόσο ρεύμα περνάει μετριέται με την ένταση: πόσο φορτίο διασχίζει μια διατομή του σύρματος ανά δευτερόλεπτο.
Μονάδα είναι το ampere (A): A σημαίνει C κάθε δευτερόλεπτο. Στα ηλεκτρονικά θα δεις mA ( A), στη μίζα ενός αυτοκινήτου εκατοντάδες ampere.
Στα κυκλώματα σχεδιάζουμε τη συμβατική φορά του ρεύματος: από τον θετικό πόλο της πηγής, μέσα από το κύκλωμα, προς τον αρνητικό. Τα ηλεκτρόνια κινούνται αντίθετα. Για τους υπολογισμούς δεν έχει σημασία, αρκεί να κρατάς μία φορά σε όλο το κύκλωμα.
Στην πινακίδα μιας μπαταρίας αυτοκινήτου θα διαβάσεις « Ah». Σημαίνει ότι μπορεί να δώσει A για μία ώρα, ή A για τριάντα ώρες. Είναι φορτίο, όχι ρεύμα.
Τάση: αυτό που σπρώχνει
Για να κυκλοφορεί ρεύμα χρειάζεται μια πηγή: μπαταρία, τροφοδοτικό, πρίζα. Η πηγή δίνει ενέργεια σε κάθε φορτίο που περνάει από μέσα της, και το φορτίο την αφήνει στο κύκλωμα: στη λάμπα, στον κινητήρα, στην αντίσταση.
Η τάση (διαφορά δυναμικού) ανάμεσα σε δύο σημεία μετράει πόση ενέργεια αφήνει κάθε coulomb όταν περνάει από το ένα στο άλλο. Μονάδα είναι το volt (V): V σημαίνει J ανά coulomb.
Μια μπαταρία V δίνει J σε κάθε coulomb που την διασχίζει. Η πρίζα του σπιτιού έχει V. Γι' αυτό η πρίζα είναι επικίνδυνη και η μπαταρία του αυτοκινήτου, στο άγγιγμα, όχι.
Ο νόμος του Ohm
Βάζεις έναν αντιστάτη σε τροφοδοτικό, ανεβάζεις σιγά σιγά την τάση και μετράς κάθε φορά το ρεύμα. Τα ζευγάρια πέφτουν σε ευθεία που περνάει από την αρχή των αξόνων: διπλάσια τάση, διπλάσιο ρεύμα. Το σταθερό πηλίκο τους είναι η αντίσταση του αντιστάτη:
Μονάδα είναι το ohm (): ένας αντιστάτης αφήνει να περάσει A όταν έχει στα άκρα του V.
Από τι εξαρτάται η αντίσταση ενός καλωδίου
Ένα σύρμα έχει αντίσταση που εξαρτάται από τρία πράγματα:
- το μήκος σε m: διπλάσιο καλώδιο, διπλάσια αντίσταση,
- τη διατομή σε m²: διπλάσια διατομή, μισή αντίσταση,
- το υλικό, μέσω της ειδικής αντίστασης σε m.
| Υλικό | Ειδική αντίσταση (Ω·m) | Πού το βρίσκεις |
|---|---|---|
| Χαλκός | καλώδια εγκαταστάσεων, τυλίγματα | |
| Αλουμίνιο | εναέριες γραμμές μεταφοράς | |
| Νικελιοχρώμιο | αντιστάσεις θερμάστρας, φούρνου |
Ο χαλκός έχει μικρή ειδική αντίσταση και γι' αυτό τον βάζουμε στα καλώδια. Το νικελιοχρώμιο έχει πάνω από εξήντα φορές μεγαλύτερη, και γι' αυτό τον βάζουμε εκεί όπου θέλουμε το σύρμα να ζεσταθεί.
Πώς μετράς: αμπερόμετρο, βολτόμετρο, ωμόμετρο
Στο εργαστήριο όλα αυτά τα μετράει το ίδιο πολύμετρο, γυρίζοντας τον επιλογέα. Αλλά ο τρόπος σύνδεσης αλλάζει ριζικά.
| Μετράς | Το όργανο συνδέεται | Δική του αντίσταση | Το κύκλωμα |
|---|---|---|---|
| Ρεύμα (αμπερόμετρο) | σε σειρά: ανοίγεις το κύκλωμα και το παρεμβάλλεις | πολύ μικρή | λειτουργεί |
| Τάση (βολτόμετρο) | παράλληλα: οι δύο ακροδέκτες στα δύο σημεία | πολύ μεγάλη | λειτουργεί |
| Αντίσταση (ωμόμετρο) | στα άκρα του εξαρτήματος | — | χωρίς τάση |
Το αμπερόμετρο πρέπει να έχει πολύ μικρή αντίσταση, για να μην αλλάζει το ρεύμα που μετράει. Το βολτόμετρο πολύ μεγάλη, για να μην «κλέβει» ρεύμα από το κύκλωμα.
Η μπαταρία δεν είναι ιδανική
Μέσα σε κάθε πηγή υπάρχει κι αυτή μια μικρή αντίσταση, η εσωτερική αντίσταση . Η τάση που θα έδινε η πηγή χωρίς ρεύμα λέγεται ηλεκτρεγερτική δύναμη (ΗΕΔ) . Μόλις η πηγή δίνει ρεύμα , ένα μέρος της τάσης «χάνεται» μέσα της, και στους πόλους μένει:
Με μικρό ρεύμα η πτώση είναι αμελητέα. Με τεράστιο ρεύμα, όπως στη μίζα, γίνεται σημαντική. Γι' αυτό χαμηλώνουν τα φώτα του ταμπλό τη στιγμή που βάζεις μπρος. Και γι' αυτό μια κουρασμένη μπαταρία, με μεγάλη , μπορεί να δείχνει σωστά volt στο πολύμετρο, που τραβάει ελάχιστο ρεύμα, και να μη γυρίζει τη μίζα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η μπαταρία ενός αυτοκινήτου γράφει 60 Ah. Πόσο φορτίο αντιστοιχεί σε αυτό, και πόσες ώρες μπορεί να κρατήσει αναμμένα τα φώτα στάθμευσης, που τραβούν 2 A;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Φορτίο, με τη μία ώρα σε δευτερόλεπτα:
Χρόνος με ρεύμα A:
Το ίδιο βγαίνει κατευθείαν σε ώρες: Ah A h.
Στην πράξη η μπαταρία δεν πρέπει να αδειάσει τελείως: μετά από λίγες ώρες δεν θα έχει αρκετή ενέργεια για τη μίζα. Τα h είναι το θεωρητικό όριο.
Παράδειγμα 2
Από τον πίνακα ως μια πρίζα στην άκρη της αποθήκης η γραμμή έχει μήκος 25 m, με χάλκινο καλώδιο διατομής 2,5 mm². Πόση είναι η αντίσταση της γραμμής, και πόση τάση χάνεται πάνω της όταν περνούν 16 A;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το ρεύμα πηγαίνει από τον έναν αγωγό και γυρίζει από τον άλλο. Το συνολικό μήκος χαλκού είναι m.
Η διατομή σε m²: m².
Πτώση τάσης με τον νόμο του Ohm:
Από τα V του πίνακα φτάνουν στην πρίζα περίπου V. Με καλώδιο mm² η πτώση θα ήταν περίπου V. Γι' αυτό στις μακριές γραμμές ο ηλεκτρολόγος ανεβαίνει διατομή.
Παράδειγμα 3
Μια μπαταρία έχει ΗΕΔ 12,6 V και εσωτερική αντίσταση 0,02 Ω. Τη στιγμή που γυρίζει η μίζα, τραβάει 150 A. Πόση τάση μένει στους πόλους της;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πτώση τάσης μέσα στην μπαταρία:
Για μια στιγμή όλο το αυτοκίνητο δουλεύει με V. Αν η μπαταρία παλιώσει και η γίνει , η πτώση γίνεται V και στους πόλους μένουν V: η μίζα δεν γυρίζει, όσο κι αν το πολύμετρο έδειχνε V πριν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ο λαμπτήρας ενός προβολέα αυτοκινήτου έχει, όταν φωτίζει, αντίσταση και συνδέεται στα V. Πόσο ρεύμα τραβάει;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος ως φορτίο ανά χρόνο και να μετατρέπεις αμπερώρια σε coulomb.
- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Ohm και να υπολογίζεις την αντίσταση ενός καλωδίου από το υλικό, το μήκος και τη διατομή του.
- Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο, βολτόμετρο και ωμόμετρο σε ένα κύκλωμα.
- Να εξηγείς γιατί η τάση στους πόλους μιας μπαταρίας πέφτει όταν τραβάς μεγάλο ρεύμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.