Μετάβαση στο περιεχόμενο

Συνεχές ρεύμα και νόμος του Ohm

Αντίσταση, τάση, ένταση — και πώς μετριούνται.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ ΕΠΑΛ (Γενικής Παιδείας), §2.2, 2.4, 2.8, 2.9

Θα μάθεις να

  1. Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος ως φορτίο ανά χρόνο και να μετατρέπεις αμπερώρια σε coulomb.
  2. Να εφαρμόζεις τον νόμο του Ohm και να υπολογίζεις την αντίσταση ενός καλωδίου από το υλικό, το μήκος και τη διατομή του.
  3. Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο, βολτόμετρο και ωμόμετρο σε ένα κύκλωμα.
  4. Να εξηγείς γιατί η τάση στους πόλους μιας μπαταρίας πέφτει όταν τραβάς μεγάλο ρεύμα.

Τι κυκλοφορεί μέσα στο καλώδιο

Σε ένα χάλκινο καλώδιο υπάρχουν πάντα ελεύθερα ηλεκτρόνια. Όσο το καλώδιο κρέμεται στον τοίχο, κινούνται άτακτα προς όλες τις κατευθύνσεις και κανένα δεν «πηγαίνει» πουθενά. Μόλις συνδέσεις τα δύο άκρα του σε μια μπαταρία, μέσα στο σύρμα δημιουργείται ηλεκτρικό πεδίο, και τα ηλεκτρόνια αρχίζουν να μετακινούνται προς μία κατεύθυνση. Αυτό είναι το ηλεκτρικό ρεύμα.

Πόσο ρεύμα περνάει μετριέται με την ένταση: πόσο φορτίο διασχίζει μια διατομή του σύρματος ανά δευτερόλεπτο.

I=qtI = \frac{q}{t}

Μονάδα είναι το ampere (A): 11 A σημαίνει 11 C κάθε δευτερόλεπτο. Στα ηλεκτρονικά θα δεις mA (10−310^{-3} A), στη μίζα ενός αυτοκινήτου εκατοντάδες ampere.

Στα κυκλώματα σχεδιάζουμε τη συμβατική φορά του ρεύματος: από τον θετικό πόλο της πηγής, μέσα από το κύκλωμα, προς τον αρνητικό. Τα ηλεκτρόνια κινούνται αντίθετα. Για τους υπολογισμούς δεν έχει σημασία, αρκεί να κρατάς μία φορά σε όλο το κύκλωμα.

Στην πινακίδα μιας μπαταρίας αυτοκινήτου θα διαβάσεις «6060 Ah». Σημαίνει ότι μπορεί να δώσει 6060 A για μία ώρα, ή 22 A για τριάντα ώρες. Είναι φορτίο, όχι ρεύμα.

Τάση: αυτό που σπρώχνει

Για να κυκλοφορεί ρεύμα χρειάζεται μια πηγή: μπαταρία, τροφοδοτικό, πρίζα. Η πηγή δίνει ενέργεια σε κάθε φορτίο που περνάει από μέσα της, και το φορτίο την αφήνει στο κύκλωμα: στη λάμπα, στον κινητήρα, στην αντίσταση.

Η τάση (διαφορά δυναμικού) VV ανάμεσα σε δύο σημεία μετράει πόση ενέργεια αφήνει κάθε coulomb όταν περνάει από το ένα στο άλλο. Μονάδα είναι το volt (V): 11 V σημαίνει 11 J ανά coulomb.

Μια μπαταρία 1212 V δίνει 1212 J σε κάθε coulomb που την διασχίζει. Η πρίζα του σπιτιού έχει 230230 V. Γι' αυτό η πρίζα είναι επικίνδυνη και η μπαταρία του αυτοκινήτου, στο άγγιγμα, όχι.

Ο νόμος του Ohm

Βάζεις έναν αντιστάτη σε τροφοδοτικό, ανεβάζεις σιγά σιγά την τάση και μετράς κάθε φορά το ρεύμα. Τα ζευγάρια πέφτουν σε ευθεία που περνάει από την αρχή των αξόνων: διπλάσια τάση, διπλάσιο ρεύμα. Το σταθερό πηλίκο τους είναι η αντίσταση του αντιστάτη:

R=VIV=I⋅RR = \frac{V}{I} \qquad V = I \cdot R

Μονάδα είναι το ohm (Ω\Omega): ένας αντιστάτης 1 Ω1\ \Omega αφήνει να περάσει 11 A όταν έχει στα άκρα του 11 V.

Η χαρακτηριστική ενός αντιστάτη

Η τάση είναι στον οριζόντιο άξονα και το ρεύμα στον κατακόρυφο. Ανέβασε την αντίσταση: η ευθεία γέρνει προς τα κάτω, γιατί με την ίδια τάση περνάει λιγότερο ρεύμα. Κοίτα τι γίνεται στα 12 V ενός αυτοκινήτου και στα 24 V ενός φορτηγού.

Ζωντανή ενημέρωση
Ρεύμα στα 12 V
2 A
Ρεύμα στα 24 V
4 A
  • I = V / R

Από τι εξαρτάται η αντίσταση ενός καλωδίου

Ένα σύρμα έχει αντίσταση που εξαρτάται από τρία πράγματα:

R=ρ⋅ℓSR = \rho \cdot \frac{\ell}{S}
  • το μήκος ℓ\ell σε m: διπλάσιο καλώδιο, διπλάσια αντίσταση,
  • τη διατομή SS σε m²: διπλάσια διατομή, μισή αντίσταση,
  • το υλικό, μέσω της ειδικής αντίστασης ρ\rho σε Ω⋅\Omega \cdotm.
ΥλικόΕιδική αντίσταση (Ω·m)Πού το βρίσκεις
Χαλκός1,7⋅10−81{,}7 \cdot 10^{-8}καλώδια εγκαταστάσεων, τυλίγματα
Αλουμίνιο2,8⋅10−82{,}8 \cdot 10^{-8}εναέριες γραμμές μεταφοράς
Νικελιοχρώμιο1,1⋅10−61{,}1 \cdot 10^{-6}αντιστάσεις θερμάστρας, φούρνου

Ο χαλκός έχει μικρή ειδική αντίσταση και γι' αυτό τον βάζουμε στα καλώδια. Το νικελιοχρώμιο έχει πάνω από εξήντα φορές μεγαλύτερη, και γι' αυτό τον βάζουμε εκεί όπου θέλουμε το σύρμα να ζεσταθεί.

Πώς μετράς: αμπερόμετρο, βολτόμετρο, ωμόμετρο

Στο εργαστήριο όλα αυτά τα μετράει το ίδιο πολύμετρο, γυρίζοντας τον επιλογέα. Αλλά ο τρόπος σύνδεσης αλλάζει ριζικά.

ΜετράςΤο όργανο συνδέεταιΔική του αντίστασηΤο κύκλωμα
Ρεύμα (αμπερόμετρο)σε σειρά: ανοίγεις το κύκλωμα και το παρεμβάλλειςπολύ μικρήλειτουργεί
Τάση (βολτόμετρο)παράλληλα: οι δύο ακροδέκτες στα δύο σημείαπολύ μεγάληλειτουργεί
Αντίσταση (ωμόμετρο)στα άκρα του εξαρτήματος—χωρίς τάση

Το αμπερόμετρο πρέπει να έχει πολύ μικρή αντίσταση, για να μην αλλάζει το ρεύμα που μετράει. Το βολτόμετρο πολύ μεγάλη, για να μην «κλέβει» ρεύμα από το κύκλωμα.

Κύκλωμα με πηγή και αντιστάτη R: το αμπερόμετρο είναι σε σειρά με τον αντιστάτη και το βολτόμετρο παράλληλα στα άκρα του.VAI+−R

Η μπαταρία δεν είναι ιδανική

Μέσα σε κάθε πηγή υπάρχει κι αυτή μια μικρή αντίσταση, η εσωτερική αντίσταση rr. Η τάση που θα έδινε η πηγή χωρίς ρεύμα λέγεται ηλεκτρεγερτική δύναμη (ΗΕΔ) EE. Μόλις η πηγή δίνει ρεύμα II, ένα μέρος της τάσης «χάνεται» μέσα της, και στους πόλους μένει:

V=E−I⋅rV = E - I \cdot r
Μπαταρία με ΗΕΔ E και εσωτερική αντίσταση r, σχεδιασμένη σε σειρά με την πηγή, που τροφοδοτεί αντιστάτη R με ρεύμα I· το βολτόμετρο στους πόλους της μετράει την τάση V.VI+−ErR

Με μικρό ρεύμα η πτώση I⋅rI \cdot r είναι αμελητέα. Με τεράστιο ρεύμα, όπως στη μίζα, γίνεται σημαντική. Γι' αυτό χαμηλώνουν τα φώτα του ταμπλό τη στιγμή που βάζεις μπρος. Και γι' αυτό μια κουρασμένη μπαταρία, με μεγάλη rr, μπορεί να δείχνει σωστά volt στο πολύμετρο, που τραβάει ελάχιστο ρεύμα, και να μη γυρίζει τη μίζα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Η μπαταρία ενός αυτοκινήτου γράφει 60 Ah. Πόσο φορτίο αντιστοιχεί σε αυτό, και πόσες ώρες μπορεί να κρατήσει αναμμένα τα φώτα στάθμευσης, που τραβούν 2 A;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Από τον πίνακα ως μια πρίζα στην άκρη της αποθήκης η γραμμή έχει μήκος 25 m, με χάλκινο καλώδιο διατομής 2,5 mm². Πόση είναι η αντίσταση της γραμμής, και πόση τάση χάνεται πάνω της όταν περνούν 16 A;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Μια μπαταρία έχει ΗΕΔ 12,6 V και εσωτερική αντίσταση 0,02 Ω. Τη στιγμή που γυρίζει η μίζα, τραβάει 150 A. Πόση τάση μένει στους πόλους της;

Μπαταρία ΗΕΔ 12,6 V με εσωτερική αντίσταση r = 0,02 Ω, που τροφοδοτεί τη μίζα.+−E = 12,6 Vr = 0,02 Ωμίζα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Από ένα καλώδιο περνούν 3030 C φορτίου σε 1010 s. Πόση είναι η ένταση του ρεύματος;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ο λαμπτήρας ενός προβολέα αυτοκινήτου έχει, όταν φωτίζει, αντίσταση 2,4 Ω2{,}4\ \Omega και συνδέεται στα 1212 V. Πόσο ρεύμα τραβάει;

Τα κατάφερες;

  • Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος ως φορτίο ανά χρόνο και να μετατρέπεις αμπερώρια σε coulomb.
  • Να εφαρμόζεις τον νόμο του Ohm και να υπολογίζεις την αντίσταση ενός καλωδίου από το υλικό, το μήκος και τη διατομή του.
  • Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο, βολτόμετρο και ωμόμετρο σε ένα κύκλωμα.
  • Να εξηγείς γιατί η τάση στους πόλους μιας μπαταρίας πέφτει όταν τραβάς μεγάλο ρεύμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;