Ηλεκτρικό φορτίο και πεδίο
Ο νόμος Coulomb και η έννοια του πεδίου.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Β΄ ΕΠΑΛ (Γενικής Παιδείας), §1.1, 1.2
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι το ηλεκτρικό φορτίο, πώς ηλεκτρίζεται ένα σώμα και γιατί το φορτίο είναι πολλαπλάσιο του στοιχειώδους.
- Να υπολογίζεις με τον νόμο του Coulomb τη δύναμη ανάμεσα σε δύο σημειακά φορτία.
- Να ορίζεις την ένταση του ηλεκτρικού πεδίου και να τη χρησιμοποιείς για να βρεις τη δύναμη σε φορτίο.
- Να αναγνωρίζεις τον στατικό ηλεκτρισμό στη δουλειά και τα μέτρα που τον αντιμετωπίζουν.
Από πού έρχεται το «τίναγμα»
Κατεβαίνεις από το κλαρκ, ακουμπάς το μεταλλικό ράφι και νιώθεις ένα μικρό τίναγμα. Ένας ιμάντας μεταφοράς τραβάει τη σκόνη πάνω του σαν μαγνήτης. Σε ένα πρατήριο καυσίμων υπάρχει πινακίδα που σου λέει να ακουμπήσεις μέταλλο πριν πιάσεις το πιστόλι. Όλα αυτά είναι ηλεκτρικό φορτίο που μαζεύτηκε κάπου όπου δεν έπρεπε.
Η ύλη είναι φτιαγμένη από άτομα. Κάθε άτομο έχει θετικά πρωτόνια στον πυρήνα και αρνητικά ηλεκτρόνια γύρω του, σε ίσο αριθμό. Γι' αυτό ένα σώμα είναι συνήθως ουδέτερο: τα θετικά και τα αρνητικά φορτία του ισοφαρίζονται.
Όταν δύο υλικά τρίβονται —η σόλα σου στη μοκέτα, ο λαστιχένιος ιμάντας στην τροχαλία, το καύσιμο που κυλάει μέσα στον σωλήνα— κάποια ηλεκτρόνια περνούν από το ένα στο άλλο. Αυτό που πήρε ηλεκτρόνια γίνεται αρνητικό. Αυτό που έδωσε μένει με περίσσεια πρωτονίων και γίνεται θετικό.
Η μονάδα και το στοιχειώδες φορτίο
Το φορτίο συμβολίζεται με ή και μετριέται σε coulomb (C). Το coulomb είναι τεράστια μονάδα για τον στατικό ηλεκτρισμό. Στην πράξη θα δεις:
| Υποπολλαπλάσιο | Σύμβολο | Σε coulomb |
|---|---|---|
| μικροκουλόμπ | μC | C |
| νανοκουλόμπ | nC | C |
Το φορτίο ενός ηλεκτρονίου είναι το μικρότερο που συναντάμε ελεύθερο, και λέγεται στοιχειώδες φορτίο:
Κάθε φορτίο είναι ακέραιο πολλαπλάσιό του. Αν ένα σώμα έχει ηλεκτρόνια παραπάνω ή λιγότερα από όσα θα το έκαναν ουδέτερο:
Αγωγοί και μονωτές
Στα μέταλλα κάποια ηλεκτρόνια κινούνται ελεύθερα μέσα στο υλικό. Αν φορτίσεις ένα σημείο τους, το φορτίο απλώνεται αμέσως σε όλο το σώμα — και, αν υπάρχει δρόμος, φεύγει προς τη γη. Αυτά είναι οι αγωγοί.
Στο πλαστικό, στο λάστιχο, στο γυαλί και στο ξερό ξύλο τα ηλεκτρόνια μένουν δεμένα στα άτομά τους. Το φορτίο κάθεται εκεί όπου δημιουργήθηκε. Αυτά είναι οι μονωτές, και σε αυτά μαζεύεται ο στατικός ηλεκτρισμός.
Η γείωση είναι ένας αγωγός που συνδέει ένα σώμα με τη γη. Η γη είναι τόσο μεγάλη που δέχεται ή δίνει όσο φορτίο χρειαστεί, οπότε το γειωμένο σώμα μένει ουδέτερο. Γι' αυτό το βυτιοφόρο συνδέεται με καλώδιο γείωσης πριν αρχίσει η μετάγγιση, και γι' αυτό οι εργάτες στη συναρμολόγηση ηλεκτρονικών φορούν βραχιόλι γείωσης.
Ο νόμος του Coulomb
Δύο φορτισμένα σώματα ασκούν δύναμη το ένα στο άλλο χωρίς να ακουμπιούνται. Αν είναι αρκετά μικρά σε σχέση με την απόστασή τους (σημειακά φορτία), η δύναμη έχει μέτρο:
με την απόσταση σε m, τα φορτία σε C, και N·m²/C² στον αέρα ή στο κενό. Η διεύθυνση είναι η ευθεία που ενώνει τα δύο φορτία. Το πρόσημο αποφασίζει μόνο αν η δύναμη είναι έλξη ή άπωση.
Οι δύο δυνάμεις —αυτή που δέχεται το πρώτο φορτίο και αυτή που δέχεται το δεύτερο— είναι ίσες και αντίθετες, ακόμη κι αν το ένα φορτίο είναι δέκα φορές μεγαλύτερο. Είναι δράση και αντίδραση.
Το ηλεκτρικό πεδίο
Πώς «ξέρει» ένα φορτίο ότι υπάρχει ένα άλλο σε κάποια απόσταση; Η Φυσική απαντά ότι κάθε φορτίο αλλάζει τον χώρο γύρω του: δημιουργεί ηλεκτρικό πεδίο. Κάθε άλλο φορτίο που βρεθεί μέσα σε αυτόν τον χώρο δέχεται δύναμη.
Για να μετρήσεις πόσο ισχυρό είναι το πεδίο σε ένα σημείο, βάζεις εκεί ένα μικρό δοκιμαστικό φορτίο και μετράς τη δύναμη που δέχεται. Η ένταση του πεδίου είναι η δύναμη ανά μονάδα φορτίου:
με μονάδα το N/C. Η ένταση είναι διάνυσμα: έχει την κατεύθυνση της δύναμης που θα δεχόταν ένα θετικό φορτίο. Ένα αρνητικό φορτίο δέχεται δύναμη αντίθετη από την ένταση.
Αν ξέρεις το πεδίο σε ένα σημείο, βρίσκεις αμέσως τη δύναμη σε όποιο φορτίο βάλεις εκεί:
Για το πεδίο που δημιουργεί ένα σημειακό φορτίο σε απόσταση , ο νόμος του Coulomb δίνει:
Το πεδίο ενός θετικού φορτίου δείχνει προς τα έξω, ενός αρνητικού προς τα μέσα.
Πού το συναντάς στη δουλειά
- Ηλεκτροστατική βαφή. Το πιστόλι φορτίζει τα σταγονίδια της μπογιάς και το μεταλλικό κομμάτι γειώνεται. Τα σταγονίδια ακολουθούν το πεδίο και τυλίγουν το κομμάτι, ακόμη και στην πίσω πλευρά του. Χάνεται πολύ λιγότερη μπογιά.
- Ηλεκτρονικά. Ένα τίναγμα που εσύ μόλις νιώθεις μπορεί να καταστρέψει ένα ολοκληρωμένο κύκλωμα. Τα εξαρτήματα έρχονται σε αντιστατικές σακούλες και ο πάγκος έχει γειωμένο τάπητα.
- Εύφλεκτα. Ένας σπινθήρας από στατικό ηλεκτρισμό αρκεί για να ανάψει ατμούς βενζίνης ή σκόνη αλευριού σε σιλό. Γι' αυτό γειώνονται τα βυτία, οι σωληνώσεις και οι μύλοι.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύο μικρές φορτισμένες σφαίρες με φορτία +2 μC και +3 μC απέχουν 30 cm. Πόση δύναμη ασκεί η μία στην άλλη, και τι είδους;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μονάδες SI: C, C, m.
Νόμος του Coulomb:
Τα φορτία είναι ομώνυμα, άρα η δύναμη είναι άπωση. Κάθε σφαίρα δέχεται N, με αντίθετη φορά.
Αν η απόσταση γίνει cm, δηλαδή διπλάσια, η δύναμη γίνεται το ένα τέταρτο: N.
Παράδειγμα 2
Στον θάλαμο ηλεκτροστατικής βαφής, σε ένα σημείο μπροστά από το κομμάτι, το πεδίο έχει ένταση 50 000 N/C και δείχνει από το κομμάτι προς το πιστόλι. Ένα σταγονίδιο μπογιάς έχει φορτίο −4 nC. Πόση δύναμη δέχεται και προς τα πού;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μέτρο της δύναμης, με C και N/C:
Το φορτίο είναι αρνητικό, άρα η δύναμη είναι αντίθετη από την ένταση: από το πιστόλι προς το κομμάτι.
Αυτό ακριβώς θέλει ο βαφέας: το σταγονίδιο πηγαίνει στο κομμάτι. Αν τα σταγονίδια ήταν θετικά με το ίδιο πεδίο, θα γύριζαν πίσω στο πιστόλι. Το πρόσημο δεν είναι λεπτομέρεια: αποφασίζει πού πάει η μπογιά.
Παράδειγμα 3
Ένας τεχνικός περπατάει σε μοκέτα και αποκτά φορτίο −0,8 μC. Πόσα ηλεκτρόνια παραπάνω έχει πάνω του;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από τη σχέση :
Πέντε τρισεκατομμύρια ηλεκτρόνια. Μοιάζει τεράστιος αριθμός, αλλά είναι ελάχιστο κλάσμα των ηλεκτρονίων του σώματός του. Το τίναγμα που θα νιώσει πιάνοντας το πόμολο είναι αυτά τα ηλεκτρόνια να φεύγουν μονομιάς προς το μέταλλο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δύο σημειακά φορτία μC και μC απέχουν m στον αέρα. Πόση δύναμη ασκεί το ένα στο άλλο; ( N·m²/C²)
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι το ηλεκτρικό φορτίο, πώς ηλεκτρίζεται ένα σώμα και γιατί το φορτίο είναι πολλαπλάσιο του στοιχειώδους.
- Να υπολογίζεις με τον νόμο του Coulomb τη δύναμη ανάμεσα σε δύο σημειακά φορτία.
- Να ορίζεις την ένταση του ηλεκτρικού πεδίου και να τη χρησιμοποιείς για να βρεις τη δύναμη σε φορτίο.
- Να αναγνωρίζεις τον στατικό ηλεκτρισμό στη δουλειά και τα μέτρα που τον αντιμετωπίζουν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.