Μετάβαση στο περιεχόμενο

Διανύσματα

Ανάλυση και σύνθεση — το εργαλείο κάθε τεχνικού υπολογισμού.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις μονόμετρα από διανυσματικά μεγέθη και να γράφεις ένα διάνυσμα με συντεταγμένες.
  2. Να υπολογίζεις μέτρο, άθροισμα, διαφορά και πολλαπλάσιο διανυσμάτων.
  3. Να αναλύεις μια δύναμη σε οριζόντια και κατακόρυφη συνιστώσα και να συνθέτεις πολλές δυνάμεις σε μία.
  4. Να χρησιμοποιείς το εσωτερικό γινόμενο για γωνίες, καθετότητα και έργο.

Πόσο, αλλά και προς τα πού

Η μάζα ενός κιβωτίου είναι 4040 kg, και αυτό αρκεί. Η δύναμη με την οποία το τραβάς όμως δεν περιγράφεται μόνο με τα 200200 N: έχει σημασία αν τραβάς οριζόντια, λοξά προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Τα μεγέθη που χρειάζονται και κατεύθυνση λέγονται διανυσματικά: δύναμη, ταχύτητα, μετατόπιση, ένταση πεδίου. Όσα περιγράφονται πλήρως από έναν αριθμό λέγονται μονόμετρα: μάζα, θερμοκρασία, χρόνος, ενέργεια.

Ένα διάνυσμα σχεδιάζεται ως βέλος και έχει τρία χαρακτηριστικά:

  • μέτρο: το μήκος του βέλους, δηλαδή το «πόσο»,
  • διεύθυνση: η ευθεία πάνω στην οποία βρίσκεται,
  • φορά: προς ποια άκρη αυτής της ευθείας δείχνει.

Συντεταγμένες και μέτρο

Στο επίπεδο, κάθε διάνυσμα γράφεται με δύο αριθμούς: πόσο πάει οριζόντια και πόσο κατακόρυφα. Το u⃗=(3,4)\vec{u} = (3, 4) σημαίνει «33 δεξιά και 44 πάνω». Το μέτρο του βγαίνει με το Πυθαγόρειο:

∣u⃗∣=x2+y2=9+16=5|\vec{u}| = \sqrt{x^2 + y^2} = \sqrt{9 + 16} = 5
Το διάνυσμα u = (3, 4) σε τετραγωνισμένο χαρτί, με τις συνιστώσες του: 3 τετράγωνα οριζόντια και 4 κατακόρυφα.xyuxuyu

Το διάνυσμα από το σημείο A(x1,y1)A(x_1, y_1) στο B(x2,y2)B(x_2, y_2) είναι «τέλος μείον αρχή»:

AB→=(x2−x1, y2−y1)\overrightarrow{AB} = (x_2 - x_1,\ y_2 - y_1)

Πράξεις

ΠράξηΜε συντεταγμένεςΤι σημαίνει
Άθροισμα(x1+x2, y1+y2)(x_1 + x_2,\ y_1 + y_2)το ένα βέλος μετά το άλλο, ή η διαγώνιος του παραλληλογράμμου
Διαφορά(x1−x2, y1−y2)(x_1 - x_2,\ y_1 - y_2)πρόσθεση του αντίθετου
Πολλαπλάσιο(λx, λy)(\lambda x,\ \lambda y)ίδια διεύθυνση, μέτρο ∣λ∣\lvert\lambda\rvert φορές, αντίθετη φορά αν λ<0\lambda < 0

Δύο δυνάμεις που ασκούνται στο ίδιο σημείο έχουν συνισταμένη το άθροισμά τους. Πρόσεξε: το μέτρο της συνισταμένης δεν είναι το άθροισμα των μέτρων, εκτός αν οι δυνάμεις έχουν ίδια διεύθυνση και φορά.

Ανάλυση και σύνθεση

Μια δύναμη FF που σχηματίζει γωνία θ\theta με τον οριζόντιο άξονα έχει συνιστώσες

Fx=F συνθ,Fy=F ημθF_x = F\,\sigma\upsilon\nu\theta, \qquad F_y = F\,\eta\mu\theta

Η οριζόντια είναι το κομμάτι της που «σπρώχνει μπροστά», η κατακόρυφη αυτό που «σηκώνει». Έτσι γίνεται κάθε υπολογισμός με λοξές δυνάμεις, σε τρία βήματα:

  1. Ανάλυση: κάθε δύναμη σε FxF_x και FyF_y.
  2. Άθροιση: όλα τα FxF_x μαζί, όλα τα FyF_y μαζί. Αυτές είναι οι συντεταγμένες της συνισταμένης.
  3. Σύνθεση: μέτρο R=Rx2+Ry2R = \sqrt{R_x^2 + R_y^2} και γωνία από εφφ=RyRx\varepsilon\varphi\varphi = \dfrac{R_y}{R_x}.
Δύο κάθετες δυνάμεις 300 N και 400 N από το ίδιο σημείο και η συνισταμένη τους 500 N, η διαγώνιος του ορθογωνίου που σχηματίζουν.300 N400 N500 N

Το εσωτερικό γινόμενο

Το εσωτερικό γινόμενο δύο διανυσμάτων είναι αριθμός, όχι διάνυσμα:

u⃗⋅v⃗=x1x2+y1y2=∣u⃗∣ ∣v⃗∣ συνφ\vec{u} \cdot \vec{v} = x_1 x_2 + y_1 y_2 = |\vec{u}|\,|\vec{v}|\,\sigma\upsilon\nu\varphi

όπου φ\varphi η γωνία τους. Από τη δεύτερη μορφή βγαίνουν δύο χρήσιμα πράγματα:

  • Γωνία δύο διανυσμάτων: συνφ=u⃗⋅v⃗∣u⃗∣ ∣v⃗∣\sigma\upsilon\nu\varphi = \dfrac{\vec{u} \cdot \vec{v}}{|\vec{u}|\,|\vec{v}|}.
  • Καθετότητα: δύο μη μηδενικά διανύσματα είναι κάθετα ακριβώς όταν u⃗⋅v⃗=0\vec{u} \cdot \vec{v} = 0.

Και μια εφαρμογή που θα ξαναβρείς στη Φυσική: το έργο μιας σταθερής δύναμης σε μετατόπιση s⃗\vec{s} είναι W=F⃗⋅s⃗=F s συνφW = \vec{F} \cdot \vec{s} = F\,s\,\sigma\upsilon\nu\varphi. Μετράει μόνο το κομμάτι της δύναμης που είναι στη διεύθυνση της κίνησης.

Εσωτερικό γινόμενο, γωνία και άθροισμα

Το u μένει σταθερό. Άλλαξε τις συντεταγμένες του v και παρακολούθησε το γινόμενο: μηδενίζεται ακριβώς όταν τα βέλη γίνονται κάθετα, και αλλάζει πρόσημο όταν η γωνία περνά τις 90°. Η διακεκομμένη διαγώνιος είναι η συνισταμένη.

uv

Εσωτερικό γινόμενο7

Γωνία57,53°

Συνισταμένη u + v(5, 4)

Ούτε κάθετα ούτε παράλληλα

Θετικό γινόμενο σημαίνει οξεία γωνία, αρνητικό σημαίνει αμβλεία.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα φορτίο σε εργοτάξιο τραβιέται από δύο σχοινιά. Το πρώτο ασκεί 400 N με γωνία 30° ως προς τον οριζόντιο άξονα, το δεύτερο 300 N με γωνία 120°. Βρες τη συνισταμένη δύναμη, μέτρο και κατεύθυνση.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένας αποθηκάριος σέρνει μια παλέτα 15 m πάνω σε οριζόντιο δάπεδο, τραβώντας τη με ιμάντα με δύναμη 200 N, υπό γωνία 25° πάνω από το οριζόντιο. Ποιο μέρος της δύναμης τη σπρώχνει μπροστά, ποιο τη σηκώνει, και πόσο έργο παράγει η δύναμη; (συν25° ≈ 0,906, ημ25° ≈ 0,423)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε ένα σχέδιο δικτυώματος, δύο ράβδοι ξεκινούν από τον ίδιο κόμβο και ακολουθούν τα διανύσματα u = (4, 3) και v = (−1, 2), σε μέτρα. Βρες τα μήκη τους και τη γωνία ανάμεσά τους.

Τα διανύσματα u = (4, 3) και v = (−1, 2) από τον ίδιο κόμβο.xyuv

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο από τα παρακάτω μεγέθη είναι διανυσματικό;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Βρες το μέτρο του διανύσματος (5,12)(5, 12).

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις μονόμετρα από διανυσματικά μεγέθη και να γράφεις ένα διάνυσμα με συντεταγμένες.
  • Να υπολογίζεις μέτρο, άθροισμα, διαφορά και πολλαπλάσιο διανυσμάτων.
  • Να αναλύεις μια δύναμη σε οριζόντια και κατακόρυφη συνιστώσα και να συνθέτεις πολλές δυνάμεις σε μία.
  • Να χρησιμοποιείς το εσωτερικό γινόμενο για γωνίες, καθετότητα και έργο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;