Διανύσματα
Ανάλυση και σύνθεση — το εργαλείο κάθε τεχνικού υπολογισμού.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις μονόμετρα από διανυσματικά μεγέθη και να γράφεις ένα διάνυσμα με συντεταγμένες.
- Να υπολογίζεις μέτρο, άθροισμα, διαφορά και πολλαπλάσιο διανυσμάτων.
- Να αναλύεις μια δύναμη σε οριζόντια και κατακόρυφη συνιστώσα και να συνθέτεις πολλές δυνάμεις σε μία.
- Να χρησιμοποιείς το εσωτερικό γινόμενο για γωνίες, καθετότητα και έργο.
Πόσο, αλλά και προς τα πού
Η μάζα ενός κιβωτίου είναι kg, και αυτό αρκεί. Η δύναμη με την οποία το τραβάς όμως δεν περιγράφεται μόνο με τα N: έχει σημασία αν τραβάς οριζόντια, λοξά προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Τα μεγέθη που χρειάζονται και κατεύθυνση λέγονται διανυσματικά: δύναμη, ταχύτητα, μετατόπιση, ένταση πεδίου. Όσα περιγράφονται πλήρως από έναν αριθμό λέγονται μονόμετρα: μάζα, θερμοκρασία, χρόνος, ενέργεια.
Ένα διάνυσμα σχεδιάζεται ως βέλος και έχει τρία χαρακτηριστικά:
- μέτρο: το μήκος του βέλους, δηλαδή το «πόσο»,
- διεύθυνση: η ευθεία πάνω στην οποία βρίσκεται,
- φορά: προς ποια άκρη αυτής της ευθείας δείχνει.
Συντεταγμένες και μέτρο
Στο επίπεδο, κάθε διάνυσμα γράφεται με δύο αριθμούς: πόσο πάει οριζόντια και πόσο κατακόρυφα. Το σημαίνει « δεξιά και πάνω». Το μέτρο του βγαίνει με το Πυθαγόρειο:
Το διάνυσμα από το σημείο στο είναι «τέλος μείον αρχή»:
Πράξεις
| Πράξη | Με συντεταγμένες | Τι σημαίνει |
|---|---|---|
| Άθροισμα | το ένα βέλος μετά το άλλο, ή η διαγώνιος του παραλληλογράμμου | |
| Διαφορά | πρόσθεση του αντίθετου | |
| Πολλαπλάσιο | ίδια διεύθυνση, μέτρο φορές, αντίθετη φορά αν |
Δύο δυνάμεις που ασκούνται στο ίδιο σημείο έχουν συνισταμένη το άθροισμά τους. Πρόσεξε: το μέτρο της συνισταμένης δεν είναι το άθροισμα των μέτρων, εκτός αν οι δυνάμεις έχουν ίδια διεύθυνση και φορά.
Ανάλυση και σύνθεση
Μια δύναμη που σχηματίζει γωνία με τον οριζόντιο άξονα έχει συνιστώσες
Η οριζόντια είναι το κομμάτι της που «σπρώχνει μπροστά», η κατακόρυφη αυτό που «σηκώνει». Έτσι γίνεται κάθε υπολογισμός με λοξές δυνάμεις, σε τρία βήματα:
- Ανάλυση: κάθε δύναμη σε και .
- Άθροιση: όλα τα μαζί, όλα τα μαζί. Αυτές είναι οι συντεταγμένες της συνισταμένης.
- Σύνθεση: μέτρο και γωνία από .
Το εσωτερικό γινόμενο
Το εσωτερικό γινόμενο δύο διανυσμάτων είναι αριθμός, όχι διάνυσμα:
όπου η γωνία τους. Από τη δεύτερη μορφή βγαίνουν δύο χρήσιμα πράγματα:
- Γωνία δύο διανυσμάτων: .
- Καθετότητα: δύο μη μηδενικά διανύσματα είναι κάθετα ακριβώς όταν .
Και μια εφαρμογή που θα ξαναβρείς στη Φυσική: το έργο μιας σταθερής δύναμης σε μετατόπιση είναι . Μετράει μόνο το κομμάτι της δύναμης που είναι στη διεύθυνση της κίνησης.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα φορτίο σε εργοτάξιο τραβιέται από δύο σχοινιά. Το πρώτο ασκεί 400 N με γωνία 30° ως προς τον οριζόντιο άξονα, το δεύτερο 300 N με γωνία 120°. Βρες τη συνισταμένη δύναμη, μέτρο και κατεύθυνση.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ανάλυση της πρώτης:
Ανάλυση της δεύτερης (2ο τεταρτημόριο, αρνητικό συνημίτονο):
Άθροιση: N και N.
Σύνθεση:
Το δεν είναι σύμπτωση: οι δύο κατευθύνσεις διαφέρουν κατά , οπότε . Και όχι .
Παράδειγμα 2
Ένας αποθηκάριος σέρνει μια παλέτα 15 m πάνω σε οριζόντιο δάπεδο, τραβώντας τη με ιμάντα με δύναμη 200 N, υπό γωνία 25° πάνω από το οριζόντιο. Ποιο μέρος της δύναμης τη σπρώχνει μπροστά, ποιο τη σηκώνει, και πόσο έργο παράγει η δύναμη; (συν25° ≈ 0,906, ημ25° ≈ 0,423)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οριζόντια συνιστώσα: N. Αυτή μετακινεί την παλέτα.
Κατακόρυφη συνιστώσα: N. Αυτή δεν τη μετακινεί, αλλά την «ξαλαφρώνει» από το δάπεδο, οπότε μειώνει την τριβή.
Έργο: η μετατόπιση είναι οριζόντια, οπότε μετρά μόνο η οριζόντια συνιστώσα:
Περίπου kJ, αντί για kJ αν τραβούσε οριζόντια.
Παράδειγμα 3
Σε ένα σχέδιο δικτυώματος, δύο ράβδοι ξεκινούν από τον ίδιο κόμβο και ακολουθούν τα διανύσματα u = (4, 3) και v = (−1, 2), σε μέτρα. Βρες τα μήκη τους και τη γωνία ανάμεσά τους.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μήκη:
Εσωτερικό γινόμενο:
Θετικό, άρα η γωνία είναι οξεία.
Γωνία:
Λίγο κάτω από ορθή. Αν το γινόμενο έβγαινε , οι ράβδοι θα ήταν ακριβώς κάθετες.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες το μέτρο του διανύσματος .
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις μονόμετρα από διανυσματικά μεγέθη και να γράφεις ένα διάνυσμα με συντεταγμένες.
- Να υπολογίζεις μέτρο, άθροισμα, διαφορά και πολλαπλάσιο διανυσμάτων.
- Να αναλύεις μια δύναμη σε οριζόντια και κατακόρυφη συνιστώσα και να συνθέτεις πολλές δυνάμεις σε μία.
- Να χρησιμοποιείς το εσωτερικό γινόμενο για γωνίες, καθετότητα και έργο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.