Τριγωνομετρία
Ο μοναδιαίος κύκλος και οι περιοδικές συναρτήσεις.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §3.1, 3.2, 3.4
Θα μάθεις να
- Να μετατρέπεις γωνίες από μοίρες σε ακτίνια και αντίστροφα, και να υπολογίζεις μήκος τόξου.
- Να βρίσκεις ημίτονο, συνημίτονο και εφαπτομένη οποιασδήποτε γωνίας από τον τριγωνομετρικό κύκλο, με το σωστό πρόσημο.
- Να χρησιμοποιείς τη σχέση ημ²θ + συν²θ = 1.
- Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και συχνότητα σε μια ημιτονοειδή συνάρτηση, όπως η εναλλασσόμενη τάση.
Από το τρίγωνο στην περιστροφή
Στην Α΄ τάξη το ημίτονο ήταν ένας λόγος πλευρών σε ορθογώνιο τρίγωνο, για γωνίες ως . Όμως ένας στροφαλοφόρος άξονας, μια φτερωτή, ένας τροχός ή ο ρότορας μιας γεννήτριας δεν σταματούν στις . Γυρίζουν ξανά και ξανά. Για να περιγράψεις τη θέση ενός σημείου πάνω τους, χρειάζεσαι ημίτονο και συνημίτονο για κάθε γωνία.
Ο τριγωνομετρικός κύκλος
Πάρε έναν κύκλο με κέντρο την αρχή των αξόνων και ακτίνα . Ξεκίνα από το σημείο και γύρνα αριστερόστροφα κατά γωνία . Το σημείο όπου φτάνεις έχει συντεταγμένες
Δηλαδή το συνημίτονο είναι πόσο δεξιά ή αριστερά βρίσκεται το σημείο, και το ημίτονο πόσο πάνω ή κάτω. Η εφαπτομένη είναι ο λόγος τους:
Για οξείες γωνίες αυτό συμφωνεί με το τρίγωνο της Α΄. Για τις υπόλοιπες, τα πρόσημα προκύπτουν από το τεταρτημόριο:
| Τεταρτημόριο | Γωνίες | |||
|---|---|---|---|---|
| 1ο | ως | |||
| 2ο | ως | |||
| 3ο | ως | |||
| 4ο | ως |
Από το σχήμα βγαίνουν και τρεις σχέσεις που χρησιμοποιούνται συνέχεια:
- Το σημείο απέχει από το κέντρο , οπότε από το Πυθαγόρειο: .
- Μετά από μια πλήρη στροφή γυρνάς στο ίδιο σημείο: , και το ίδιο για το συνημίτονο.
- Οι γωνίες και έχουν σημεία συμμετρικά ως προς τον κατακόρυφο άξονα: ίδιο ημίτονο, αντίθετο συνημίτονο.
Ακτίνια
Στη μηχανική και στον ηλεκτρισμό οι γωνίες μετριούνται συχνά σε ακτίνια (rad). Ένα ακτίνιο είναι η γωνία που «πιάνει» τόξο ίσο με την ακτίνα. Μια πλήρης στροφή είναι rad, άρα
Για μετατροπή πολλαπλασιάζεις με (μοίρες σε ακτίνια) ή με (ακτίνια σε μοίρες). Το κέρδος είναι ότι το μήκος τόξου γράφεται απλά:
με τη γωνία σε ακτίνια.
Και ένας τροχός που κάνει στροφές το δευτερόλεπτο έχει γωνιακή ταχύτητα rad/s.
Περιοδικές συναρτήσεις
Αν το σημείο γυρίζει με γωνιακή ταχύτητα , μετά από χρόνο η γωνία είναι και το ύψος του είναι . Σε κύκλο ακτίνας :
- Το είναι το πλάτος: η μέγιστη τιμή. Η κινείται από ως .
- Η περίοδος είναι ο χρόνος μιας πλήρους επανάληψης.
- Η συχνότητα είναι πόσες επαναλήψεις γίνονται το δευτερόλεπτο, σε Hz.
Η τάση στην πρίζα είναι ακριβώς τέτοια συνάρτηση: συχνότητα Hz, και πλάτος περίπου V. Τα V που ξέρεις είναι η ενεργός τιμή, — αυτό θα το δεις αναλυτικά στη Φυσική.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο στρόφαλος ενός μηχανισμού έχει μήκος 20 cm και έχει στραφεί κατά 150° από την οριζόντια θέση. Σε ποια θέση βρίσκεται ο πείρος στην άκρη του, ως προς τον άξονα, και πόσο τόξο έχει διαγράψει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι τριγωνομετρικοί αριθμοί των . Είναι στο 2ο τεταρτημόριο, συμμετρική της :
Η θέση. Σε κύκλο ακτίνας m οι συντεταγμένες πολλαπλασιάζονται με την ακτίνα:
Ο πείρος είναι cm αριστερά και cm πάνω από τον άξονα.
Το τόξο. Μετατρέπω σε ακτίνια:
οπότε m, δηλαδή περίπου cm.
Παράδειγμα 2
Για μια γωνία θ στο 2ο τεταρτημόριο ξέρεις ότι ημθ = 0,6. Βρες το συνθ και την εφθ.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από τη βασική σχέση:
οπότε ή .
Το πρόσημο το αποφασίζει το τεταρτημόριο. Στο 2ο το συνημίτονο είναι αρνητικό: .
Αρνητική, όπως πρέπει στο 2ο τεταρτημόριο.
Παράδειγμα 3
Η τάση του δικτύου γράφεται u = 325·ημ(100πt) βολτ, με t σε δευτερόλεπτα. Βρες το πλάτος, την περίοδο και τη συχνότητα, την τάση τη στιγμή t = 2,5 ms, και πότε η τάση φτάνει για πρώτη φορά τα 162,5 V.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πλάτος V. Εδώ rad/s, οπότε
Τη στιγμή s: η γωνία είναι rad, δηλαδή .
Πρώτη φορά V: θέλω . Η πρώτη θετική γωνία με ημίτονο είναι ():
Η τάση ξαναπερνά από τα V κατεβαίνοντας, στη γωνία (), δηλαδή στα ms. Μέσα σε μία περίοδο υπάρχουν δύο τέτοιες στιγμές.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Μετάτρεψε τις σε ακτίνια.
Τα κατάφερες;
- Να μετατρέπεις γωνίες από μοίρες σε ακτίνια και αντίστροφα, και να υπολογίζεις μήκος τόξου.
- Να βρίσκεις ημίτονο, συνημίτονο και εφαπτομένη οποιασδήποτε γωνίας από τον τριγωνομετρικό κύκλο, με το σωστό πρόσημο.
- Να χρησιμοποιείς τη σχέση ημ²θ + συν²θ = 1.
- Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και συχνότητα σε μια ημιτονοειδή συνάρτηση, όπως η εναλλασσόμενη τάση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.