Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τριγωνομετρία

Ο μοναδιαίος κύκλος και οι περιοδικές συναρτήσεις.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §3.1, 3.2, 3.4

Θα μάθεις να

  1. Να μετατρέπεις γωνίες από μοίρες σε ακτίνια και αντίστροφα, και να υπολογίζεις μήκος τόξου.
  2. Να βρίσκεις ημίτονο, συνημίτονο και εφαπτομένη οποιασδήποτε γωνίας από τον τριγωνομετρικό κύκλο, με το σωστό πρόσημο.
  3. Να χρησιμοποιείς τη σχέση ημ²θ + συν²θ = 1.
  4. Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και συχνότητα σε μια ημιτονοειδή συνάρτηση, όπως η εναλλασσόμενη τάση.

Από το τρίγωνο στην περιστροφή

Στην Α΄ τάξη το ημίτονο ήταν ένας λόγος πλευρών σε ορθογώνιο τρίγωνο, για γωνίες ως 90∘90^\circ. Όμως ένας στροφαλοφόρος άξονας, μια φτερωτή, ένας τροχός ή ο ρότορας μιας γεννήτριας δεν σταματούν στις 90∘90^\circ. Γυρίζουν ξανά και ξανά. Για να περιγράψεις τη θέση ενός σημείου πάνω τους, χρειάζεσαι ημίτονο και συνημίτονο για κάθε γωνία.

Ο τριγωνομετρικός κύκλος

Πάρε έναν κύκλο με κέντρο την αρχή των αξόνων και ακτίνα 11. Ξεκίνα από το σημείο (1,0)(1, 0) και γύρνα αριστερόστροφα κατά γωνία θ\theta. Το σημείο MM όπου φτάνεις έχει συντεταγμένες

M(συνθ, ημθ)M(\sigma\upsilon\nu\theta,\ \eta\mu\theta)

Δηλαδή το συνημίτονο είναι πόσο δεξιά ή αριστερά βρίσκεται το σημείο, και το ημίτονο πόσο πάνω ή κάτω. Η εφαπτομένη είναι ο λόγος τους:

εφθ=ημθσυνθ,συνθ≠0\varepsilon\varphi\theta = \frac{\eta\mu\theta}{\sigma\upsilon\nu\theta}, \qquad \sigma\upsilon\nu\theta \neq 0

Για οξείες γωνίες αυτό συμφωνεί με το τρίγωνο της Α΄. Για τις υπόλοιπες, τα πρόσημα προκύπτουν από το τεταρτημόριο:

ΤεταρτημόριοΓωνίεςημθ\eta\mu\thetaσυνθ\sigma\upsilon\nu\thetaεφθ\varepsilon\varphi\theta
1ο0∘0^\circ ως 90∘90^\circ++++++
2ο90∘90^\circ ως 180∘180^\circ++−-−-
3ο180∘180^\circ ως 270∘270^\circ−-−-++
4ο270∘270^\circ ως 360∘360^\circ−-++−-

Ημίτονο και συνημίτονο ως θέση

Σύρε τη γωνία πέρα από τις 90°. Το αρνητικό πρόσημο δεν είναι νέος κανόνας: είναι το σημείο που πέρασε αριστερά ή κάτω από έναν άξονα. Δες και ότι οι 150° έχουν το ίδιο ημίτονο με τις 30°.

ημθ0,5

συνθ−0,866

εφθ−0,577

Τεταρτημόριο: ΔεύτεροΠρόσημα

Από το σχήμα βγαίνουν και τρεις σχέσεις που χρησιμοποιούνται συνέχεια:

  • Το σημείο απέχει από το κέντρο 11, οπότε από το Πυθαγόρειο: ημ2θ+συν2θ=1\eta\mu^2\theta + \sigma\upsilon\nu^2\theta = 1.
  • Μετά από μια πλήρη στροφή γυρνάς στο ίδιο σημείο: ημ(θ+360∘)=ημθ\eta\mu(\theta + 360^\circ) = \eta\mu\theta, και το ίδιο για το συνημίτονο.
  • Οι γωνίες θ\theta και 180∘−θ180^\circ - \theta έχουν σημεία συμμετρικά ως προς τον κατακόρυφο άξονα: ίδιο ημίτονο, αντίθετο συνημίτονο.

Ακτίνια

Στη μηχανική και στον ηλεκτρισμό οι γωνίες μετριούνται συχνά σε ακτίνια (rad). Ένα ακτίνιο είναι η γωνία που «πιάνει» τόξο ίσο με την ακτίνα. Μια πλήρης στροφή είναι 2π2\pi rad, άρα

π rad=180∘\pi \text{ rad} = 180^\circ

Για μετατροπή πολλαπλασιάζεις με π180\frac{\pi}{180} (μοίρες σε ακτίνια) ή με 180π\frac{180}{\pi} (ακτίνια σε μοίρες). Το κέρδος είναι ότι το μήκος τόξου γράφεται απλά:

s=r θs = r\,\theta

με τη γωνία θ\theta σε ακτίνια.

Και ένας τροχός που κάνει nn στροφές το δευτερόλεπτο έχει γωνιακή ταχύτητα ω=2πn\omega = 2\pi n rad/s.

Περιοδικές συναρτήσεις

Αν το σημείο γυρίζει με γωνιακή ταχύτητα ω\omega, μετά από χρόνο tt η γωνία είναι ωt\omega t και το ύψος του είναι ημ(ωt)\eta\mu(\omega t). Σε κύκλο ακτίνας ρ\rho:

y=ρ⋅ημ(ωt)y = \rho \cdot \eta\mu(\omega t)
  • Το ρ\rho είναι το πλάτος: η μέγιστη τιμή. Η yy κινείται από −ρ-\rho ως ρ\rho.
  • Η περίοδος T=2πωT = \dfrac{2\pi}{\omega} είναι ο χρόνος μιας πλήρους επανάληψης.
  • Η συχνότητα f=1Tf = \dfrac{1}{T} είναι πόσες επαναλήψεις γίνονται το δευτερόλεπτο, σε Hz.

Η τάση στην πρίζα είναι ακριβώς τέτοια συνάρτηση: συχνότητα 5050 Hz, και πλάτος περίπου 325325 V. Τα 230230 V που ξέρεις είναι η ενεργός τιμή, 3252≈230\frac{325}{\sqrt{2}} \approx 230 — αυτό θα το δεις αναλυτικά στη Φυσική.

Πλάτος και περίοδος

Το ρ τεντώνει την καμπύλη κατακόρυφα. Το ω τη συμπιέζει οριζόντια: διπλάσιο ω σημαίνει μισή περίοδο και διπλάσια συχνότητα. Η διακεκομμένη είναι το συνημίτονο: ίδιο σχήμα, μετατοπισμένο κατά ένα τέταρτο της περιόδου.

Ζωντανή ενημέρωση
Πλάτος
2
Περίοδος T = 2π/ω
6,28
Συχνότητα f = 1/T
0,159
  • y = ρ·ημ(ωt)
  • y = ρ·συν(ωt)

Δοκίμασε

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ο στρόφαλος ενός μηχανισμού έχει μήκος 20 cm και έχει στραφεί κατά 150° από την οριζόντια θέση. Σε ποια θέση βρίσκεται ο πείρος στην άκρη του, ως προς τον άξονα, και πόσο τόξο έχει διαγράψει;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Για μια γωνία θ στο 2ο τεταρτημόριο ξέρεις ότι ημθ = 0,6. Βρες το συνθ και την εφθ.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η τάση του δικτύου γράφεται u = 325·ημ(100πt) βολτ, με t σε δευτερόλεπτα. Βρες το πλάτος, την περίοδο και τη συχνότητα, την τάση τη στιγμή t = 2,5 ms, και πότε η τάση φτάνει για πρώτη φορά τα 162,5 V.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πόσα ακτίνια είναι οι 60∘60^\circ;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Μετάτρεψε τις 135∘135^\circ σε ακτίνια.

Τα κατάφερες;

  • Να μετατρέπεις γωνίες από μοίρες σε ακτίνια και αντίστροφα, και να υπολογίζεις μήκος τόξου.
  • Να βρίσκεις ημίτονο, συνημίτονο και εφαπτομένη οποιασδήποτε γωνίας από τον τριγωνομετρικό κύκλο, με το σωστό πρόσημο.
  • Να χρησιμοποιείς τη σχέση ημ²θ + συν²θ = 1.
  • Να διαβάζεις πλάτος, περίοδο και συχνότητα σε μια ημιτονοειδή συνάρτηση, όπως η εναλλασσόμενη τάση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;