Μετάβαση στο περιεχόμενο

Εκθετική και λογαριθμική συνάρτηση

Αύξηση, απόσβεση και κλίμακες που συμπιέζουν.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §5.1, 5.2

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τη μεταβολή κατά σταθερό ποσό από τη μεταβολή κατά σταθερό ποσοστό.
  2. Να γράφεις και να χρησιμοποιείς μοντέλα εκθετικής αύξησης, απόσβεσης και χρόνου ημιζωής.
  3. Να υπολογίζεις λογαρίθμους και να χρησιμοποιείς τις ιδιότητές τους.
  4. Να λύνεις εκθετικές εξισώσεις με λογαρίθμους και να διαβάζεις λογαριθμικές κλίμακες όπως τα ντεσιμπέλ.

Σταθερό ποσό ή σταθερό ποσοστό;

Δύο μηχανήματα αξίζουν από 60 00060\,000 ευρώ. Το πρώτο χάνει 6 0006\,000 ευρώ τον χρόνο. Το δεύτερο χάνει 10%10\% της αξίας που έχει κάθε χρόνο. Στον πρώτο χρόνο χάνουν το ίδιο. Μετά δεν χάνουν.

  • Το πρώτο είναι γραμμική μεταβολή: κάθε χρόνο αφαιρείς το ίδιο ποσό. Η γραφική παράσταση είναι ευθεία.
  • Το δεύτερο είναι εκθετική μεταβολή: κάθε χρόνο πολλαπλασιάζεις με τον ίδιο αριθμό, 0,900{,}90. Χάνει όλο και λιγότερα ευρώ, γιατί το 10%10\% υπολογίζεται σε όλο και μικρότερη αξία.

Η εκθετική μεταβολή είναι παντού: τόκος στην τράπεζα, βακτήρια σε μια καλλιέργεια, φάρμακο που αποβάλλεται από τον οργανισμό, ραδιενεργό υλικό, ένα ζεστό κομμάτι που κρυώνει.

Η εκθετική συνάρτηση

Η συνάρτηση f(x)=αxf(x) = \alpha^x, με α>0\alpha > 0 και α≠1\alpha \neq 1, λέγεται εκθετική. Στις εφαρμογές τη συναντάς με τη μορφή

y=y0⋅(1+r)ty = y_0 \cdot (1 + r)^t

όπου y0y_0 η αρχική τιμή, tt τα βήματα (χρόνια, ώρες, κύκλοι) και rr το ποσοστό μεταβολής ανά βήμα, γραμμένο ως δεκαδικός. Αύξηση 4%4\% σημαίνει πολλαπλασιαστή 1,041{,}04. Μείωση 15%15\% σημαίνει 0,850{,}85.

ΒάσηΤι κάνειΠαράδειγμα
α>1\alpha > 1αύξηση, όλο και πιο απότομητόκος, πολλαπλασιασμός βακτηρίων
0<α<10 < \alpha < 1απόσβεση, όλο και πιο αργήαπόσβεση αξίας, ημιζωή φαρμάκου

Κάθε εκθετική y=αxy = \alpha^x περνά από το (0,1)(0, 1), παίρνει μόνο θετικές τιμές και δεν κόβει ποτέ τον οριζόντιο άξονα. Η απόσβεση πλησιάζει το μηδέν όλο και περισσότερο, αλλά δεν το φτάνει.

Πολλαπλασιάζεις, δεν προσθέτεις

Το r είναι το ποσοστό μεταβολής ανά βήμα. Με θετικό r η καμπύλη ξεφεύγει προς τα πάνω· με αρνητικό πέφτει, αλλά δεν ακουμπά ποτέ τον άξονα. Η διακεκομμένη ευθεία χάνει ή κερδίζει κάθε βήμα το ίδιο ποσό που χάνει ή κερδίζει η καμπύλη στο πρώτο βήμα.

Ζωντανή ενημέρωση
Πολλαπλασιαστής ανά βήμα
0,8
Τιμή μετά από 5 βήματα
1,64
  • εκθετική
  • γραμμική, ίδιο πρώτο βήμα

Δοκίμασε

Χρόνος ημιζωής

Όταν κάτι μειώνεται στο μισό σε σταθερό χρόνο TT, ό,τι μένει μετά από χρόνο tt είναι

N=N0⋅(12)t/TN = N_0 \cdot \left(\frac{1}{2}\right)^{t/T}

Ο TT λέγεται χρόνος ημιζωής. Μετά από μία ημιζωή μένει το μισό, μετά από δύο το ένα τέταρτο, μετά από τρεις το ένα όγδοο. Έτσι περιγράφονται η αποβολή ενός φαρμάκου από το αίμα και η διάσπαση ενός ραδιενεργού ισοτόπου.

Ο λογάριθμος: ο εκθέτης που ψάχνεις

Το 2x=82^x = 8 λύνεται με το μυαλό: x=3x = 3. Το 2x=102^x = 10 όχι. Ο αριθμός που λείπει έχει όνομα: είναι ο λογάριθμος του 1010 με βάση 22.

log⁡αθ=x⟺αx=θ\log_\alpha \theta = x \quad \Longleftrightarrow \quad \alpha^x = \theta

με α>0\alpha > 0, α≠1\alpha \neq 1 και θ>0\theta > 0. Δηλαδή ο λογάριθμος απαντά στην ερώτηση «σε ποια δύναμη πρέπει να υψώσω τη βάση για να πάρω αυτόν τον αριθμό;»

  • log⁡28=3\log_2 8 = 3, γιατί 23=82^3 = 8.
  • log⁡1000=3\log 1000 = 3, γιατί 103=100010^3 = 1000. Χωρίς βάση εννοείται το 1010 (δεκαδικός λογάριθμος, πλήκτρο log).
  • ln⁡\ln είναι ο λογάριθμος με βάση τον αριθμό e≈2,718e \approx 2{,}718 (φυσικός λογάριθμος, πλήκτρο ln).

Οι ιδιότητες μετατρέπουν τις «δύσκολες» πράξεις σε «εύκολες»:

log⁡(xy)=log⁡x+log⁡ylog⁡xy=log⁡x−log⁡ylog⁡xk=klog⁡x\begin{gathered} \log(xy) = \log x + \log y \\ \log\frac{x}{y} = \log x - \log y \\ \log x^k = k\log x \end{gathered}

Η τρίτη λύνει κάθε εκθετική εξίσωση. Από 2x=102^x = 10 παίρνεις λογάριθμο και στα δύο μέλη:

xlog⁡2=log⁡10⟹x=log⁡10log⁡2≈10,301≈3,32x \log 2 = \log 10 \quad\Longrightarrow\quad x = \frac{\log 10}{\log 2} \approx \frac{1}{0{,}301} \approx 3{,}32
Οι γραφικές παραστάσεις των y = 2^x και y = log₂x, συμμετρικές ως προς την ευθεία y = x: το σημείο A(3, 8) της εκθετικής και το B(8, 3) του λογαρίθμου.xy−2−112345678910−2−112345678910Oy=2ˣlog2y=xAB

Κλίμακες που συμπιέζουν

Ο πιο αδύναμος ήχος που ακούει το αυτί και ο ήχος ενός τροχού λείανσης από κοντά διαφέρουν σε ένταση περίπου δέκα δισεκατομμύρια φορές. Μια κλίμακα από το 11 ως το 10 000 000 00010\,000\,000\,000 δεν διαβάζεται. Ο λογάριθμος τη «συμπιέζει»: μετράει πόσα μηδενικά έχει ο αριθμός. Έτσι δουλεύουν τα ντεσιμπέλ, το pH και η κλίμακα Ρίχτερ.

L=10log⁡II0 dBpH=−log⁡[H+]L = 10 \log\frac{I}{I_0} \text{ dB} \qquad\qquad \text{pH} = -\log[\text{H}^+]

Η ίδια ένταση, σε δύο κλίμακες

Σύρε τον εκθέτη. Κάθε βήμα σημαίνει ήχο δέκα φορές πιο έντονο, δηλαδή 10 dB περισσότερα. Η γραμμική μπάρα σβήνει από τα πρώτα βήματα· η λογαριθμική μένει ευανάγνωστη.

Πόσες φορές το κατώφλι10.000

Ο λογάριθμός του4

Γραμμική κλίμακα

Μήκος ανάλογο της έντασης10.000

Λογαριθμική κλίμακα

Μήκος ανάλογο του λογαρίθμου4

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα φορτηγό αγοράστηκε 60.000 ευρώ και η αξία του μειώνεται κατά 15% τον χρόνο. Πόσο αξίζει μετά από 4 χρόνια, και σε ποιον χρόνο η αξία του πέφτει κάτω από τη μισή;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένα φάρμακο έχει χρόνο ημιζωής στο αίμα 6 ώρες. Ένας ασθενής παίρνει δόση 400 mg. Πόσο μένει μετά από 18 ώρες, και πότε η ποσότητα πέφτει κάτω από 10 mg;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ένας τροχός σε ένα συνεργείο κάνει 100 dB και ένα δράπανο 90 dB. Πόσες φορές πιο έντονος είναι ο ήχος του τροχού; Και πόσα dB κάνουν δύο ίδια μηχανήματα των 85 dB όταν λειτουργούν μαζί;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιος από τους παρακάτω τύπους περιγράφει μείωση κατά σταθερό ποσοστό κάθε χρόνο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Υπολόγισε το log⁡381\log_3 81.

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τη μεταβολή κατά σταθερό ποσό από τη μεταβολή κατά σταθερό ποσοστό.
  • Να γράφεις και να χρησιμοποιείς μοντέλα εκθετικής αύξησης, απόσβεσης και χρόνου ημιζωής.
  • Να υπολογίζεις λογαρίθμους και να χρησιμοποιείς τις ιδιότητές τους.
  • Να λύνεις εκθετικές εξισώσεις με λογαρίθμους και να διαβάζεις λογαριθμικές κλίμακες όπως τα ντεσιμπέλ.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;