Εκθετική και λογαριθμική συνάρτηση
Αύξηση, απόσβεση και κλίμακες που συμπιέζουν.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §5.1, 5.2
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη μεταβολή κατά σταθερό ποσό από τη μεταβολή κατά σταθερό ποσοστό.
- Να γράφεις και να χρησιμοποιείς μοντέλα εκθετικής αύξησης, απόσβεσης και χρόνου ημιζωής.
- Να υπολογίζεις λογαρίθμους και να χρησιμοποιείς τις ιδιότητές τους.
- Να λύνεις εκθετικές εξισώσεις με λογαρίθμους και να διαβάζεις λογαριθμικές κλίμακες όπως τα ντεσιμπέλ.
Σταθερό ποσό ή σταθερό ποσοστό;
Δύο μηχανήματα αξίζουν από ευρώ. Το πρώτο χάνει ευρώ τον χρόνο. Το δεύτερο χάνει της αξίας που έχει κάθε χρόνο. Στον πρώτο χρόνο χάνουν το ίδιο. Μετά δεν χάνουν.
- Το πρώτο είναι γραμμική μεταβολή: κάθε χρόνο αφαιρείς το ίδιο ποσό. Η γραφική παράσταση είναι ευθεία.
- Το δεύτερο είναι εκθετική μεταβολή: κάθε χρόνο πολλαπλασιάζεις με τον ίδιο αριθμό, . Χάνει όλο και λιγότερα ευρώ, γιατί το υπολογίζεται σε όλο και μικρότερη αξία.
Η εκθετική μεταβολή είναι παντού: τόκος στην τράπεζα, βακτήρια σε μια καλλιέργεια, φάρμακο που αποβάλλεται από τον οργανισμό, ραδιενεργό υλικό, ένα ζεστό κομμάτι που κρυώνει.
Η εκθετική συνάρτηση
Η συνάρτηση , με και , λέγεται εκθετική. Στις εφαρμογές τη συναντάς με τη μορφή
όπου η αρχική τιμή, τα βήματα (χρόνια, ώρες, κύκλοι) και το ποσοστό μεταβολής ανά βήμα, γραμμένο ως δεκαδικός. Αύξηση σημαίνει πολλαπλασιαστή . Μείωση σημαίνει .
| Βάση | Τι κάνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| αύξηση, όλο και πιο απότομη | τόκος, πολλαπλασιασμός βακτηρίων | |
| απόσβεση, όλο και πιο αργή | απόσβεση αξίας, ημιζωή φαρμάκου |
Κάθε εκθετική περνά από το , παίρνει μόνο θετικές τιμές και δεν κόβει ποτέ τον οριζόντιο άξονα. Η απόσβεση πλησιάζει το μηδέν όλο και περισσότερο, αλλά δεν το φτάνει.
Χρόνος ημιζωής
Όταν κάτι μειώνεται στο μισό σε σταθερό χρόνο , ό,τι μένει μετά από χρόνο είναι
Ο λέγεται χρόνος ημιζωής. Μετά από μία ημιζωή μένει το μισό, μετά από δύο το ένα τέταρτο, μετά από τρεις το ένα όγδοο. Έτσι περιγράφονται η αποβολή ενός φαρμάκου από το αίμα και η διάσπαση ενός ραδιενεργού ισοτόπου.
Ο λογάριθμος: ο εκθέτης που ψάχνεις
Το λύνεται με το μυαλό: . Το όχι. Ο αριθμός που λείπει έχει όνομα: είναι ο λογάριθμος του με βάση .
με , και . Δηλαδή ο λογάριθμος απαντά στην ερώτηση «σε ποια δύναμη πρέπει να υψώσω τη βάση για να πάρω αυτόν τον αριθμό;»
- , γιατί .
- , γιατί . Χωρίς βάση εννοείται το (δεκαδικός λογάριθμος, πλήκτρο log).
- είναι ο λογάριθμος με βάση τον αριθμό (φυσικός λογάριθμος, πλήκτρο ln).
Οι ιδιότητες μετατρέπουν τις «δύσκολες» πράξεις σε «εύκολες»:
Η τρίτη λύνει κάθε εκθετική εξίσωση. Από παίρνεις λογάριθμο και στα δύο μέλη:
Κλίμακες που συμπιέζουν
Ο πιο αδύναμος ήχος που ακούει το αυτί και ο ήχος ενός τροχού λείανσης από κοντά διαφέρουν σε ένταση περίπου δέκα δισεκατομμύρια φορές. Μια κλίμακα από το ως το δεν διαβάζεται. Ο λογάριθμος τη «συμπιέζει»: μετράει πόσα μηδενικά έχει ο αριθμός. Έτσι δουλεύουν τα ντεσιμπέλ, το pH και η κλίμακα Ρίχτερ.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα φορτηγό αγοράστηκε 60.000 ευρώ και η αξία του μειώνεται κατά 15% τον χρόνο. Πόσο αξίζει μετά από 4 χρόνια, και σε ποιον χρόνο η αξία του πέφτει κάτω από τη μισή;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μείωση σημαίνει πολλαπλασιαστή κάθε χρόνο:
Μετά από χρόνια:
Περίπου ευρώ. Αν η μείωση ήταν γραμμική με τον χρόνο (το του πρώτου έτους), θα είχε μείνει μόνο .
Κάτω από τη μισή: θέλω . Λογάριθμος στα δύο μέλη:
Η αξία πέφτει κάτω από τις μέσα στον πέμπτο χρόνο. Πρόσεξε ότι οι δύο λογάριθμοι είναι αρνητικοί, και το πηλίκο τους θετικό, όπως πρέπει να είναι ένας χρόνος.
Παράδειγμα 2
Ένα φάρμακο έχει χρόνο ημιζωής στο αίμα 6 ώρες. Ένας ασθενής παίρνει δόση 400 mg. Πόσο μένει μετά από 18 ώρες, και πότε η ποσότητα πέφτει κάτω από 10 mg;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μετά από ώρες: ημιζωές. mg.
Κάτω από mg: . Ισοδύναμα :
ώρες. Σχεδόν μιάμιση μέρα για να φύγει το — ενώ το πρώτο μισό έφυγε σε έξι ώρες.
Παράδειγμα 3
Ένας τροχός σε ένα συνεργείο κάνει 100 dB και ένα δράπανο 90 dB. Πόσες φορές πιο έντονος είναι ο ήχος του τροχού; Και πόσα dB κάνουν δύο ίδια μηχανήματα των 85 dB όταν λειτουργούν μαζί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από , διαφορά dB σημαίνει διαφορά στον λογάριθμο, δηλαδή δεκαπλάσια ένταση. Ο τροχός είναι φορές πιο έντονος.
Δύο ίδια μηχανήματα: η ένταση διπλασιάζεται, :
Κάθε διπλασιασμός της έντασης προσθέτει περίπου dB. Γι' αυτό μια διαφορά λίγων ντεσιμπέλ στον θόρυβο ενός χώρου εργασίας δεν είναι μικρή: dB είναι διπλάσια ένταση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Υπολόγισε το .
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη μεταβολή κατά σταθερό ποσό από τη μεταβολή κατά σταθερό ποσοστό.
- Να γράφεις και να χρησιμοποιείς μοντέλα εκθετικής αύξησης, απόσβεσης και χρόνου ημιζωής.
- Να υπολογίζεις λογαρίθμους και να χρησιμοποιείς τις ιδιότητές τους.
- Να λύνεις εκθετικές εξισώσεις με λογαρίθμους και να διαβάζεις λογαριθμικές κλίμακες όπως τα ντεσιμπέλ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.