Πολυώνυμα
Πράξεις, διαίρεση και ρίζες.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Άλγεβρα Β΄ Λυκείου, §4.1, 4.2, 4.3
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τον βαθμό ενός πολυωνύμου και να υπολογίζεις την τιμή του.
- Να κάνεις διαίρεση πολυωνύμων και να γράφεις την ταυτότητα της διαίρεσης.
- Να βρίσκεις το υπόλοιπο της διαίρεσης με x − ρ από την τιμή P(ρ) και με το σχήμα Horner.
- Να λύνεις πολυωνυμικές εξισώσεις βρίσκοντας πρώτα μια ακέραια ρίζα.
Από τη λαμαρίνα στο πολυώνυμο
Σε ένα φανοποιείο έχεις λαμαρίνα cm επί cm. Κόβεις από κάθε γωνία ένα τετράγωνο πλευράς , διπλώνεις τα πλαϊνά, και φτιάχνεις ένα ανοιχτό κουτί. Ο όγκος του είναι
Αυτό είναι ένα πολυώνυμο: άθροισμα όρων της μορφής «αριθμός επί δύναμη του », με φυσικούς εκθέτες. Πολυώνυμα βγαίνουν όπου πολλαπλασιάζονται διαστάσεις, όπου ένα μέγεθος έχει καμπύλη αντί για ευθεία, και πίσω από τις καμπύλες που σχεδιάζει ένα πρόγραμμα CAD.
Η γλώσσα των πολυωνύμων
Ένα πολυώνυμο γράφεται συνήθως με φθίνουσες δυνάμεις:
- Οι αριθμοί είναι οι συντελεστές. Το είναι ο σταθερός όρος.
- Ο βαθμός είναι ο μεγαλύτερος εκθέτης με μη μηδενικό συντελεστή. Το πιο πάνω είναι τρίτου βαθμού.
- Η τιμή του πολυωνύμου στο είναι ο αριθμός που βγαίνει αν βάλεις όπου .
- Το είναι ρίζα του πολυωνύμου όταν .
Στον πολλαπλασιασμό οι βαθμοί προστίθενται: δευτέρου επί τρίτου βαθμού δίνει πέμπτου. Στην πρόσθεση ο βαθμός μένει το πολύ όσο του μεγαλύτερου.
Η διαίρεση
Όπως στους ακεραίους, έτσι και στα πολυώνυμα: αν διαιρέσεις το με το , βρίσκεις πηλίκο και υπόλοιπο ώστε
με το υπόλοιπο μικρότερου βαθμού από τον διαιρέτη. Αυτή είναι η ταυτότητα της διαίρεσης. Αν το υπόλοιπο είναι μηδέν, η διαίρεση είναι τέλεια και το είναι παράγοντας του .
Η διαδικασία είναι ίδια με τη διαίρεση αριθμών: κοιτάς μόνο τους πρώτους όρους, βρίσκεις τι πολλαπλασιάζει τον πρώτο όρο του διαιρέτη για να δώσει τον πρώτο του διαιρετέου, πολλαπλασιάζεις, αφαιρείς, και επαναλαμβάνεις με ό,τι μένει. Σταματάς όταν αυτό που μένει έχει μικρότερο βαθμό από τον διαιρέτη.
Διαίρεση με x − ρ: το υπόλοιπο είναι η τιμή
Η πιο συχνή διαίρεση είναι με διαιρέτη της μορφής . Εκεί το υπόλοιπο είναι αριθμός, και μάλιστα ένας γνωστός:
Αν βάλεις , η παρένθεση μηδενίζεται και μένει .
Για να κάνεις γρήγορα αυτή τη διαίρεση υπάρχει το σχήμα Horner. Γράφεις στη σειρά τους συντελεστές, και τους μηδενικούς. Κατεβάζεις τον πρώτο. Μετά, κάθε φορά, πολλαπλασιάζεις με τον τελευταίο αριθμό της κάτω γραμμής, τον γράφεις κάτω από τον επόμενο συντελεστή και προσθέτεις. Ο τελευταίος αριθμός είναι το υπόλοιπο. Οι υπόλοιποι είναι οι συντελεστές του πηλίκου.
Πολυωνυμικές εξισώσεις
Μια εξίσωση τρίτου βαθμού δεν έχει απλό τύπο σαν τη διακρίνουσα. Η πρακτική μέθοδος είναι:
- Ψάχνεις μια ακέραια ρίζα. Αν οι συντελεστές είναι ακέραιοι, κάθε ακέραια ρίζα είναι διαιρέτης του σταθερού όρου. Δοκιμάζεις αυτούς, θετικούς και αρνητικούς.
- Διαιρείς με Horner και γράφεις .
- Λύνεις το πηλίκο, που έχει έναν βαθμό λιγότερο. Αν είναι δευτέρου, με διακρίνουσα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κάνε τη διαίρεση (2x³ − 3x² + 4x − 5) : (x² − x + 1) και γράψε την ταυτότητα της διαίρεσης.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτος όρος του πηλίκου: τι πολλαπλασιάζει το για να δώσει ; Το .
Αφαιρώ από τον διαιρετέο: .
Δεύτερος όρος: τι πολλαπλασιάζει το για να δώσει ; Το .
Αφαιρώ: .
Το είναι πρώτου βαθμού, μικρότερου από τον διαιρέτη. Σταματώ. Πηλίκο , υπόλοιπο :
Έλεγχος: . Συν δίνει , σωστό.
Παράδειγμα 2
Λύσε την εξίσωση x³ − 4x² + x + 6 = 0.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Υποψήφιες ακέραιες ρίζες: οι διαιρέτες του , δηλαδή .
Δοκιμάζω : , όχι. Δοκιμάζω : . Ρίζα.
Horner με στους συντελεστές :
Πηλίκο , υπόλοιπο .
Άρα . Το τριώνυμο έχει και ρίζες , δηλαδή και .
Λύσεις: , , . Και σε παραγοντοποιημένη μορφή: .
Παράδειγμα 3
Πίσω στη λαμαρίνα 30 cm επί 20 cm. Πόσο πρέπει να είναι το x για να χωράει το κουτί 1000 cm³;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η εξίσωση: . Μεταφέρω και διαιρώ με :
Πεδίο: , αλλιώς η πλευρά των cm δεν φτάνει.
Μια ρίζα: οι διαιρέτες του μέσα στο πεδίο είναι . Δοκιμάζω :
Ρίζα. Horner με στους δίνει κάτω γραμμή .
Το πηλίκο: , με :
Το είναι εκτός πεδίου. Το είναι δεκτό.
Δύο λύσεις: cm (βάση και ύψος ) ή cm (πιο ρηχό, με φαρδύτερη βάση). Το πολυώνυμο δεν διαλέγει. Διαλέγει ο τεχνίτης, ανάλογα με το τι θα μπει μέσα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Αν , υπολόγισε το . Είναι το ρίζα του ;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τον βαθμό ενός πολυωνύμου και να υπολογίζεις την τιμή του.
- Να κάνεις διαίρεση πολυωνύμων και να γράφεις την ταυτότητα της διαίρεσης.
- Να βρίσκεις το υπόλοιπο της διαίρεσης με x − ρ από την τιμή P(ρ) και με το σχήμα Horner.
- Να λύνεις πολυωνυμικές εξισώσεις βρίσκοντας πρώτα μια ακέραια ρίζα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.