Η ευθεία και η κλίση
Η κλίση ως ρυθμός μεταβολής — όχι μόνο ως γεωμετρία.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ερμηνεύεις την κλίση μιας ευθείας ως ρυθμό μεταβολής, με τις μονάδες της.
- Να βρίσκεις την εξίσωση ευθείας από δύο σημεία ή από ένα σημείο και την κλίση.
- Να αναγνωρίζεις παράλληλες και κάθετες ευθείες από τις κλίσεις τους.
- Να συγκρίνεις δύο γραμμικές χρεώσεις και να βρίσκεις πού συναντιούνται.
Σταθερός ρυθμός, ευθεία γραμμή
Ένα ταξί χρεώνει κάθε χιλιόμετρο το ίδιο. Μια δεξαμενή αδειάζει με την ίδια παροχή κάθε ώρα. Ένα μηχάνημα χάνει κάθε χρόνο το ίδιο ποσό από την αξία του. Όταν ένα μέγεθος αλλάζει με σταθερό ρυθμό, η γραφική του παράσταση είναι ευθεία, και η εξίσωσή της έχει τη μορφή
Δύο αριθμοί, δύο ρόλοι:
- Το είναι η τιμή του όταν : η αρχική τιμή, το πάγιο, το σημείο όπου η ευθεία κόβει τον κατακόρυφο άξονα.
- Το είναι η κλίση ή συντελεστής διεύθυνσης: πόσο αλλάζει το για κάθε μονάδα που μεγαλώνει το .
Η κλίση είναι ρυθμός μεταβολής
Αν η ευθεία περνά από τα σημεία και , με , η κλίση της είναι
δηλαδή η μεταβολή του διά τη μεταβολή του .
Εδώ βρίσκεται η χρησιμότητά της: η κλίση έχει μονάδες, και οι μονάδες λένε τι σημαίνει. Αν το είναι ευρώ και το χιλιόμετρα, η κλίση είναι ευρώ ανά χιλιόμετρο. Αν το είναι λίτρα και το ώρες, είναι λίτρα ανά ώρα — δηλαδή παροχή.
| Κλίση | Τι κάνει η ευθεία | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| ανεβαίνει | λογαριασμός που μεγαλώνει με την κατανάλωση | |
| κατεβαίνει | δεξαμενή που αδειάζει | |
| οριζόντια | σταθερή χρέωση, ό,τι κι αν καταναλώσεις |
Η κλίση συνδέεται και με τη γωνία που σχηματίζει η ευθεία με τον οριζόντιο άξονα: . Είναι η ίδια ιδέα με την κλίση ενός δρόμου σε ποσοστό, που είδες στην Α΄ τάξη.
Πώς βρίσκεις την εξίσωση
Από ένα σημείο και την κλίση :
Από δύο σημεία: υπολογίζεις πρώτα την κλίση με τον τύπο του λόγου, και μετά χρησιμοποιείς το ένα σημείο στον προηγούμενο τύπο. Το άλλο σημείο το κρατάς για έλεγχο.
Παράλληλες, κάθετες, και πού συναντιούνται
Δύο ευθείες με κλίσεις και είναι:
- παράλληλες όταν : ανεβαίνουν με τον ίδιο ρυθμό και δεν συναντιούνται ποτέ (εκτός αν συμπίπτουν),
- κάθετες όταν : η κλίση της μίας είναι η αντίστροφη της άλλης, με αντίθετο πρόσημο.
Δύο ευθείες που δεν είναι παράλληλες τέμνονται σε ένα σημείο. Για να το βρεις, εξισώνεις τα δύο και λύνεις ως προς . Στις χρεώσεις, αυτό το σημείο είναι το σημείο ισοδυναμίας: από εκεί και πέρα, συμφέρει το άλλο πρόγραμμα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας αισθητήρας πίεσης σε εγκατάσταση πεπιεσμένου αέρα στέλνει ρεύμα 4 mA όταν η πίεση είναι 0 bar και 20 mA όταν είναι 10 bar, και η σχέση είναι γραμμική. Γράψε το ρεύμα ως συνάρτηση της πίεσης. Τι πίεση αντιστοιχεί σε 12 mA και τι σε 16,8 mA;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δύο σημεία: και , με την πίεση οριζόντια και το ρεύμα κατακόρυφα. Κλίση:
Κάθε bar ανεβάζει το ρεύμα κατά mA.
Η αρχική τιμή είναι mA, οπότε:
Για mA: , δηλαδή και bar — ακριβώς στη μέση, όπως περιμέναμε.
Για mA: , οπότε bar.
Γιατί ξεκινά από mA και όχι από μηδέν; Γιατί έτσι ο τεχνικός ξεχωρίζει το «πίεση μηδέν» ( mA) από το «κομμένο καλώδιο» ( mA).
Παράδειγμα 2
Η δεξαμενή πετρελαίου ενός συνεργείου έχει 140 λίτρα στις 8:00 και 92 λίτρα στις 12:00. Η κατανάλωση είναι σταθερή. Με ποιον ρυθμό αδειάζει και τι ώρα θα αδειάσει, αν δεν συμπληρωθεί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μετράμε τον χρόνο σε ώρες από τις 8:00. Σημεία: και .
Το πρόσημο λέει ότι η ποσότητα μειώνεται: λίτρα την ώρα.
Εξίσωση: .
Αδειάζει όταν :
ώρες είναι ώρες και περίπου λεπτά. Μετά τις 8:00, η δεξαμενή αδειάζει γύρω στις 19:40.
Παράδειγμα 3
Ένα εργαστήριο διαλέγει πρόγραμμα ρεύματος. Το Α έχει πάγιο 10 ευρώ τον μήνα και 0,15 ευρώ ανά κιλοβατώρα. Το Β έχει πάγιο 4 ευρώ και 0,20 ευρώ ανά κιλοβατώρα. Πότε συμφέρει το καθένα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Για κιλοβατώρες τον μήνα:
Το Β ξεκινά χαμηλότερα (μικρότερο ), αλλά ανεβαίνει πιο απότομα (μεγαλύτερη κλίση). Κάπου θα συναντηθούν.
Εξισώνω:
Στις kWh και τα δύο κοστίζουν ευρώ.
Κάτω από kWh τον μήνα συμφέρει το Β. Πάνω από συμφέρει το Α, γιατί η μικρότερη κλίση του κερδίζει σε κάθε επιπλέον κιλοβατώρα.
Έλεγχος με kWh: , . Το Α είναι φθηνότερο, σωστά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες την κλίση της ευθείας που περνά από τα σημεία και .
Τα κατάφερες;
- Να ερμηνεύεις την κλίση μιας ευθείας ως ρυθμό μεταβολής, με τις μονάδες της.
- Να βρίσκεις την εξίσωση ευθείας από δύο σημεία ή από ένα σημείο και την κλίση.
- Να αναγνωρίζεις παράλληλες και κάθετες ευθείες από τις κλίσεις τους.
- Να συγκρίνεις δύο γραμμικές χρεώσεις και να βρίσκεις πού συναντιούνται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.