Η δομή του κειμένου
Πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος, και πώς δένουν οι παράγραφοι.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις σε ένα κείμενο τον πρόλογο, το κύριο μέρος και τον επίλογο, και να λες τι κάνει το καθένα.
- Να δίνεις πλαγιότιτλο σε κάθε παράγραφο και να φτιάχνεις από αυτούς το διάγραμμα του κειμένου.
- Να βρίσκεις τις διαρθρωτικές λέξεις που δένουν τις παραγράφους και να λες τι σχέση δηλώνουν.
- Να οργανώνεις το δικό σου κείμενο σε παραγράφους με λογική σειρά πριν το γράψεις.
Ένα κείμενο είναι σαν κτίριο
Ένα σπίτι δεν είναι σωρός από τούβλα. Έχει θεμέλια, τοίχους, σκεπή, και κάθε κομμάτι στηρίζει το επόμενο. Το ίδιο και ένα κείμενο: δεν είναι παράγραφοι στη σειρά, είναι μέρη που δουλεύουν μαζί.
Τα περισσότερα μη λογοτεχνικά κείμενα (άρθρο, επιστολή, ομιλία) έχουν τρία μέρη:
| Μέρος | Τι κάνει | Πόσο μεγάλο |
|---|---|---|
| Πρόλογος | Παρουσιάζει το θέμα, τραβάει τον αναγνώστη, συχνά λέει τη θέση του γράφοντος | μία παράγραφος |
| Κύριο μέρος | Αναπτύσσει το θέμα: επιχειρήματα, αιτίες, συνέπειες, παραδείγματα | δύο έως πέντε παράγραφοι |
| Επίλογος | Κλείνει: συμπέρασμα, πρόταση, ευχή ή ερώτημα | μία παράγραφος |
Μέσα στο κύριο μέρος, κάθε παράγραφος λέει ένα πράγμα. Αν μια παράγραφος λέει δύο πράγματα, συνήθως πρέπει να γίνει δύο.
Το κείμενο
Άρθρο σε τοπική εφημερίδα, περίπου 180 λέξεις.
Μαθητεία: η πρώτη δουλειά πριν από το πτυχίο
(1) Επτά το πρωί, σε ένα συνεργείο αυτοκινήτων στη Λάρισα. Η Δήμητρα, 19 χρονών, φοράει τη φόρμα της και σηκώνει το καπό ενός παλιού φορτηγού. Δεν είναι ακόμα μηχανικός· είναι μαθητευόμενη, μετά το ΕΠΑΛ. Η μαθητεία είναι από τους πιο χρήσιμους δρόμους για έναν απόφοιτο, αρκεί να γίνεται σωστά.
(2) Πρώτα απ' όλα, ο μαθητευόμενος μαθαίνει όσα δεν χωράνε σε κανένα βιβλίο: πώς ακούγεται ένας χαλασμένος κινητήρας, πώς μιλάς σε έναν θυμωμένο πελάτη, πώς δουλεύεις όταν πιέζει ο χρόνος.
(3) Επιπλέον, η μαθητεία ανοίγει πόρτες. Ο νέος πληρώνεται, έστω λίγα, και ο εργοδότης τον γνωρίζει στην πράξη. Πολλοί μαθητευόμενοι μένουν στην ίδια επιχείρηση με κανονική σύμβαση.
(4) Ωστόσο, η μαθητεία έχει και σκοτεινή πλευρά. Σε ορισμένους χώρους ο μαθητευόμενος γίνεται φτηνό εργατικό χέρι: σκουπίζει, κουβαλάει, και κανείς δεν του δείχνει τίποτα. Τότε χάνει τον χρόνο του.
(5) Συνεπώς, η μαθητεία αξίζει μόνο αν έχει κανόνες. Κάθε επιχείρηση χρειάζεται έναν εκπαιδευτή που θα έχει την ευθύνη του νέου, και το σχολείο πρέπει να ελέγχει τι μαθαίνει πραγματικά. Η Δήμητρα στάθηκε τυχερή. Δεν πρέπει να είναι θέμα τύχης.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Πώς το διαβάζεις
Τα τρία μέρη. Η §1 είναι ο πρόλογος: ανοίγει με μια σκηνή (η Δήμητρα στο συνεργείο) για να τραβήξει τον αναγνώστη, και κλείνει με τη θέση του αρθρογράφου. Οι §2–4 είναι το κύριο μέρος. Η §5 είναι ο επίλογος: βγάζει συμπέρασμα και κάνει πρόταση. Πρόσεξε πώς η τελευταία πρόταση γυρίζει στη Δήμητρα του προλόγου. Αυτό λέγεται κυκλική δομή: το κείμενο κλείνει εκεί που άνοιξε.
Οι πλαγιότιτλοι (το διάγραμμα):
| § | Μέρος | Πλαγιότιτλος |
|---|---|---|
| 1 | Πρόλογος | Η μαθητεία ως χρήσιμος δρόμος για τους αποφοίτους |
| 2 | Κύριο μέρος | Πρώτο όφελος: πρακτική γνώση |
| 3 | Κύριο μέρος | Δεύτερο όφελος: αμοιβή και πρόσληψη |
| 4 | Κύριο μέρος | Ο κίνδυνος της εκμετάλλευσης |
| 5 | Επίλογος | Η ανάγκη για κανόνες και έλεγχο |
Ένας καλός πλαγιότιτλος είναι σύντομος, συνήθως ονοματική φράση («Η ανάγκη για κανόνες», όχι «Ο αρθρογράφος λέει ότι χρειάζονται κανόνες»), και ταιριάζει σε όλη την παράγραφο, όχι σε μία πρότασή της.
Οι διαρθρωτικές λέξεις. Κοίτα πώς ξεκινά κάθε παράγραφος του κύριου μέρους και του επιλόγου:
| Λέξη | Σχέση που δηλώνει |
|---|---|
| «Πρώτα απ' όλα» | αρχή απαρίθμησης |
| «Επιπλέον» | προσθήκη |
| «Ωστόσο» | αντίθεση |
| «Συνεπώς» | συμπέρασμα |
Αν τις διαβάσεις μόνες τους, βλέπεις ολόκληρη την πορεία της σκέψης: δύο θετικά, ένα αρνητικό, ένα συμπέρασμα. Γι' αυτό λέμε ότι εξασφαλίζουν τη συνοχή του κειμένου.
Όταν γράφεις εσύ
Η δομή δεν είναι μόνο για να διαβάζεις. Πριν γράψεις ένα κείμενο 200 λέξεων, φτιάξε πρώτα το διάγραμμα: έναν πλαγιότιτλο για κάθε παράγραφο, σε πέντε γραμμές στο πρόχειρο. Δύο λεπτά δουλειά, και γλιτώνεις το πιο συχνό πρόβλημα: ένα κείμενο που λέει τα ίδια δύο φορές ή χάνει τον δρόμο του στη μέση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποια είναι η λειτουργία του προλόγου στο άρθρο «Μαθητεία: η πρώτη δουλειά πριν από το πτυχίο»; Να απαντήσεις σε 40–50 λέξεις.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρίσκω τι κάνει η §1, όχι μόνο τι λέει. Κάνει δύο πράγματα: ανοίγει με μια σκηνή από τη ζωή (η Δήμητρα στο συνεργείο) και κλείνει με τη θέση του αρθρογράφου.
Απάντηση: Ο πρόλογος ξεκινά με μια ζωντανή εικόνα, μια νέα μαθητευόμενη σε συνεργείο, για να κεντρίσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη και να δείξει το θέμα στην πράξη. Στη συνέχεια διατυπώνει τη θέση του αρθρογράφου: η μαθητεία είναι χρήσιμος δρόμος, αρκεί να γίνεται σωστά. (42 λέξεις)
Παράδειγμα 2
Στην αρχή της §4 υπάρχει η λέξη «Ωστόσο». Τι σχέση δηλώνει ανάμεσα στην §3 και την §4; Με ποια άλλη λέξη θα μπορούσε να αντικατασταθεί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η §3 λέει κάτι θετικό (η μαθητεία ανοίγει πόρτες). Η §4 λέει κάτι αρνητικό (η εκμετάλλευση). Το «Ωστόσο» δηλώνει αντίθεση: γυρίζει το κείμενο από τα οφέλη στους κινδύνους.
Αντικατάσταση με λέξη που δηλώνει επίσης αντίθεση: «Όμως», «Παρ' όλα αυτά», «Από την άλλη πλευρά». Δεν ταιριάζει το «Επομένως», γιατί δηλώνει συμπέρασμα και θα άλλαζε το νόημα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε δύο διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις που δηλώνουν συμπέρασμα.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις σε ένα κείμενο τον πρόλογο, το κύριο μέρος και τον επίλογο, και να λες τι κάνει το καθένα.
- Να δίνεις πλαγιότιτλο σε κάθε παράγραφο και να φτιάχνεις από αυτούς το διάγραμμα του κειμένου.
- Να βρίσκεις τις διαρθρωτικές λέξεις που δένουν τις παραγράφους και να λες τι σχέση δηλώνουν.
- Να οργανώνεις το δικό σου κείμενο σε παραγράφους με λογική σειρά πριν το γράψεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.