Παράταξη και υπόταξη
Μικρές προτάσεις στη σειρά ή μία μεγάλη περίοδος: τι αλλάζει στο ύφος.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις την παρατακτική σύνδεση, το ασύνδετο σχήμα και την υπόταξη.
- Να αναγνωρίζεις τους παρατακτικούς συνδέσμους (συμπλεκτικούς, διαχωριστικούς, αντιθετικούς, συμπερασματικούς) και τι σχέση δηλώνει ο καθένας.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η παράταξη στο ύφος ενός κειμένου και τι η υπόταξη.
- Να ξαναγράφεις μια περίοδο με υπόταξη αντί για παράταξη, και αντίστροφα, και να σχολιάζεις τι κερδίζει και τι χάνει το κείμενο.
Δίπλα δίπλα ή η μία μέσα στην άλλη
Το ίδιο γεγονός, τρεις φορές:
- «Έβρεχε και δεν βγήκαμε.»
- «Έβρεχε, δεν βγήκαμε.»
- «Επειδή έβρεχε, δεν βγήκαμε.»
Στην πρώτη, δύο ισότιμες προτάσεις ενώνονται με σύνδεσμο: αυτό είναι παράταξη. Στη δεύτερη, ενώνονται μόνο με ένα κόμμα, χωρίς σύνδεσμο: αυτό είναι ασύνδετο σχήμα. Στην τρίτη, η μία πρόταση εξαρτάται από την άλλη και λέει ρητά τη σχέση τους, την αιτία: αυτό είναι υπόταξη. Η «επειδή έβρεχε» είναι δευτερεύουσα πρόταση· η «δεν βγήκαμε» είναι η κύρια.
Στην παράταξη ο αναγνώστης καταλαβαίνει μόνος του ότι η βροχή ήταν η αιτία. Στην υπόταξη του το λες.
| Παρατακτικοί σύνδεσμοι | Τι δηλώνουν | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Συμπλεκτικοί: και (κι), ούτε, μήτε | πρόσθεση | Τελείωσα τη βάρδια και γύρισα σπίτι. |
| Διαχωριστικοί: ή, είτε | επιλογή | Θα έρθεις το πρωί ή θα έρθεις το απόγευμα; |
| Αντιθετικοί: αλλά, όμως, ωστόσο, μα, παρά | αντίθεση | Ήθελα να πάω, αλλά δεν είχα λεφτά. |
| Συμπερασματικοί: λοιπόν, άρα, επομένως, ώστε | συμπέρασμα | Δούλεψε όλο το καλοκαίρι, άρα θα πάρει μπόνους. |
Η υπόταξη έχει πολλά είδη δευτερευουσών προτάσεων, που τα έχεις δει στο Γυμνάσιο: χρονικές (όταν, αφού), αιτιολογικές (επειδή, γιατί), τελικές (για να), υποθετικές (αν), ενδοτικές (αν και, παρόλο που), αναφορικές (που, ο οποίος) κ.ά.
Ένα κείμενο για ανάλυση
Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης (1797–1864), αγωνιστής του 1821, έμαθε γράμματα μεγάλος και έγραψε μόνος του τα Απομνημονεύματά του. Γράφει όπως μιλούσε. Στην αρχή του βιβλίου αφηγείται πώς γεννήθηκε:
Πολυφαμελίτες οι γοναίγοι μου και φτωχοί και όταν ήμουνε ακόμα εις την κοιλιά της μητρός μου, μίαν ημέρα πήγε δια ξύλα εις τον λόγκον. Φορτώνοντας τα ξύλα 'σ το νώμο της, φορτωμένη εις τον δρόμον, εις την ερημιά, την έπιασαν οι πόνοι και γέννησε εμένα· μόνη-της η καϊμένη και αποσταμένη εκιντύνεψε και αυτείνη τότε και εγώ. Ξελεχώνεψε μόνη-της και συγυρίστη, φορτώθη ολίγα ξύλα και έβαλε και χόρτα απάνου-εις τα ξύλα και από-πάνου εμένα και πήγε εις το χωριόν.
— Ιωάννης Μακρυγιάννης, «Απομνημονεύματα», Βιβλίο Α΄. Κείμενο από τη Βικιθήκη, όπως στην έκδοση του Γιάννη Βλαχογιάννη.
Λέξεις: πολυφαμελίτες = με πολλά παιδιά, γοναίγοι = γονείς, λόγκος = δάσος, νώμο = ώμο, αποσταμένη = κατάκοπη, εκιντύνεψε = κινδύνεψε, αυτείνη = αυτή, ξελεχώνεψε = τα έβγαλε πέρα με τη γέννα, συγυρίστη = συγυρίστηκε.
Το ίδιο, ξαναγραμμένο από εμάς με υπόταξη:
Ενώ μετέφερε ξύλα στον ώμο, η μητέρα μου, που ήταν έγκυος, γέννησε στη μέση του δρόμου. Επειδή ήταν μόνη και εξαντλημένη, κινδυνέψαμε και οι δύο. Αφού συνήλθε, φόρτωσε λίγα ξύλα, για να με κουβαλήσει πάνω σε αυτά, και επέστρεψε στο χωριό.
Η δεύτερη εκδοχή είναι πιο οργανωμένη: ξέρουμε τι έγινε πρώτα, τι ήταν αιτία και τι σκοπός. Είναι όμως πιο ψυχρή. Η σκηνή του Μακρυγιάννη, πράξη πίσω από πράξη, χωρίς εξηγήσεις, είναι πολύ πιο δυνατή.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο απόσπασμα του Μακρυγιάννη κυριαρχεί η παράταξη. Να δώσεις δύο παραδείγματα και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με αυτή τη σύνταξη. (μονάδες 6)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Παραδείγματα. «την έπιασαν οι πόνοι και γέννησε εμένα»· και η τελευταία περίοδος, όπου πέντε ρήματα μπαίνουν στη σειρά: «Ξελεχώνεψε… και συγυρίστη, φορτώθη ολίγα ξύλα και έβαλε και χόρτα… και από-πάνου εμένα και πήγε εις το χωριόν». Το «και» επαναλαμβάνεται: πολυσύνδετο.
Τι πετυχαίνει. Οι πράξεις της μητέρας έρχονται η μία πίσω από την άλλη, χωρίς σχόλια και χωρίς εξηγήσεις, όπως θα τις έλεγε κάποιος προφορικά. Ο ρυθμός είναι γρήγορος, και η συσσώρευση δείχνει πόσα έκανε μόνη της μέσα σε λίγη ώρα.
Το αποτέλεσμα. Ο συγγραφέας δεν λέει ποτέ «η μητέρα μου ήταν δυνατή». Το δείχνουν οι πράξεις. Η απλή, λαϊκή σύνταξη κάνει τη σκηνή πιο αληθινή και πιο συγκινητική από οποιοδήποτε επίθετο.
Παράδειγμα 2
Να ενώσεις σε μία περίοδο, με υπόταξη, τις τρεις προτάσεις της αναφοράς βλάβης: «Η αποθήκη πλημμύρισε. Τα κουτιά ήταν στο πάτωμα. Χάθηκε το μισό εμπόρευμα.» Τι κερδίζει και τι χάνει το κείμενο; (μονάδες 4)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρίσκεις τη λογική σχέση: η πλημμύρα έγινε πρώτα (χρόνος), τα κουτιά στο πάτωμα είναι η αιτία της ζημιάς, και η απώλεια είναι το αποτέλεσμα, άρα η κύρια πρόταση.
«Όταν πλημμύρισε η αποθήκη, χάθηκε το μισό εμπόρευμα, επειδή τα κουτιά ήταν στο πάτωμα.» Μία κύρια πρόταση, μία χρονική, μία αιτιολογική.
Κερδίζει σαφήνεια: ο αναγνώστης βλέπει αμέσως γιατί χάθηκε το εμπόρευμα, και η αναφορά δείχνει τι πρέπει να αλλάξει (τα ράφια). Χάνει την ταχύτητα και τη δραματικότητα των τριών κοφτών προτάσεων.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι είδους σύνδεσμος είναι το «ωστόσο» στην περίοδο «Ο μισθός είναι μικρός· ωστόσο η δουλειά μού αρέσει»;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις την παρατακτική σύνδεση, το ασύνδετο σχήμα και την υπόταξη.
- Να αναγνωρίζεις τους παρατακτικούς συνδέσμους (συμπλεκτικούς, διαχωριστικούς, αντιθετικούς, συμπερασματικούς) και τι σχέση δηλώνει ο καθένας.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η παράταξη στο ύφος ενός κειμένου και τι η υπόταξη.
- Να ξαναγράφεις μια περίοδο με υπόταξη αντί για παράταξη, και αντίστροφα, και να σχολιάζεις τι κερδίζει και τι χάνει το κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.