Συνώνυμα, αντώνυμα και σημασία
Γιατί δύο «ίδιες» λέξεις δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδιες.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις σε τι διαφέρουν δύο συνώνυμα: στην ένταση, στο ύφος ή στη θετική και αρνητική χροιά.
- Να αντικαθιστάς λέξεις ενός κειμένου με συνώνυμα που ταιριάζουν στο νόημα, στο ύφος και στον γραμματικό τύπο.
- Να σχηματίζεις αντώνυμα με άλλη λέξη, με το στερητικό α- ή με αντίθετο πρόθεμα, ανάλογα με τη σημασία της λέξης στο κείμενο.
- Να εξηγείς γιατί ο γράφων προτίμησε μια λέξη και όχι το συνώνυμό της.
Ίδια σημασία, όχι ίδια λέξη
Συνώνυμα είναι οι λέξεις με ίδια ή παρόμοια σημασία: σπίτι και κατοικία, φεύγω και αποχωρώ. Αντώνυμα είναι οι λέξεις με αντίθετη σημασία: ζεστός και κρύος, δίκαιος και άδικος.
Μοιάζει απλό, αλλά δύο συνώνυμα σχεδόν ποτέ δεν είναι ακριβώς ίδια. Αν πεις στον προϊστάμενο «αποχωρώ», ακούγεται σαν παραίτηση. Αν του πεις «την κάνω», ακούγεσαι αγενής. Και τα τρία σημαίνουν «φεύγω». Οι διαφορές είναι συνήθως τρεις:
| Σε τι διαφέρουν | Παράδειγμα |
|---|---|
| Ένταση: το ένα λέει κάτι πιο δυνατά | θυμωμένος – έξαλλος· κουρασμένος – εξαντλημένος· φόβος – τρόμος |
| Ύφος: το ένα είναι πιο επίσημο ή πιο καθημερινό | λαμβάνω – παίρνω· αποβιώνω – πεθαίνω· κατοικία – σπίτι |
| Χροιά: το ένα έχει θετική απόχρωση, το άλλο αρνητική | οικονόμος – τσιγκούνης· επίμονος – πεισματάρης· περίεργος – αδιάκριτος |
Τα αντώνυμα σχηματίζονται με τρεις τρόπους:
- με άλλη λέξη: ανεβαίνω – κατεβαίνω, προσόν – μειονέκτημα·
- με το στερητικό α- (αν- πριν από φωνήεν): δίκαιος – άδικος, ειλικρινής – ανειλικρινής·
- με αντίθετο πρόθεμα: ευτυχία – δυστυχία, υπερτιμώ – υποτιμώ, εισαγωγή – εξαγωγή.
Και κάτι που κρίνει τις εξετάσεις: μια λέξη με πολλές σημασίες έχει άλλο αντώνυμο σε κάθε σημασία. «Ελαφρύ κιβώτιο» – βαρύ. «Ελαφρύς καφές» – δυνατός. «Ελαφριά τιμωρία» – αυστηρή.
Ένα κείμενο για ανάλυση
Από ένα σάιτ με συμβουλές για αποφοίτους ΕΠΑΛ:
Η πρώτη συνέντευξη για δουλειά
(1) Ο Άρης, δεκαοχτώ χρονών, απόφοιτος του τομέα Ηλεκτρολογίας, περίμενε στον διάδρομο με ιδρωμένα χέρια. Δεν ήταν απλώς αγχωμένος· ήταν πανικόβλητος. Είχε διαβάσει τόσα για το τι «πρέπει» να πει, που φοβόταν ότι θα τα ξεχάσει όλα.
(2) Η υπεύθυνη προσωπικού δεν τον ρώτησε για πτυχία. Τον ρώτησε τι έφτιαξε την τελευταία φορά με τα χέρια του. Ο Άρης μίλησε για τον πίνακα που είχε στήσει στο σπίτι της θείας του, και σιγά σιγά η φωνή του έγινε σταθερή.
(3) Δεν είναι μυστικό: οι εργοδότες δεν ψάχνουν τέλειους υποψήφιους. Ψάχνουν ανθρώπους πρόθυμους να μάθουν, ειλικρινείς για όσα δεν ξέρουν, συνεπείς στην ώρα τους. Ένα «δεν το ξέρω, αλλά θα το μάθω» αξίζει περισσότερο από μια γυαλισμένη απάντηση αποστηθισμένη από το διαδίκτυο.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Πώς δουλεύουν οι λέξεις εδώ
«Δεν ήταν απλώς αγχωμένος· ήταν πανικόβλητος.» Δύο συνώνυμα στη σειρά, με αυξανόμενη ένταση. Ο συντάκτης θα μπορούσε να γράψει μόνο «πανικόβλητος». Γράφοντας πρώτα το πιο ήπιο και διορθώνοντάς το αμέσως, μας δείχνει πόσο πιο δυνατό ήταν το άγχος από το συνηθισμένο.
«η φωνή του έγινε σταθερή». Εδώ «σταθερή» σημαίνει «ήρεμη, σίγουρη». Το αντώνυμό της σε αυτό το σημείο δεν είναι το «ασταθής» ή το «μεταβλητή», που ταιριάζουν σε θερμοκρασίες και τιμές, αλλά το «τρεμάμενη».
«πρόθυμους… ειλικρινείς… συνεπείς». Τρία επίθετα με θετική χροιά, στη σειρά. Τα αντώνυμά τους φτιάχνονται όλα με στερητικό: απρόθυμους, ανειλικρινείς, ασυνεπείς. Μαζί περιγράφουν τον υποψήφιο που θέλει ο εργοδότης.
«γυαλισμένη απάντηση». Η λέξη είναι μεταφορική και έχει αρνητική χροιά: λάμπει απέξω, αλλά δεν έχει τίποτα από τον ίδιο τον Άρη. Αν ο συντάκτης είχε γράψει «προσεγμένη απάντηση», η φράση θα ήταν έπαινος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να αντικαταστήσεις τις λέξεις «πανικόβλητος», «πρόθυμους» και «συνεπείς» του κειμένου με συνώνυμες, χωρίς να αλλάξει το νόημα. (μονάδες 6)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
«πανικόβλητος». Η λέξη δείχνει πολύ μεγάλη ένταση, μεγαλύτερη από το «αγχωμένος» που προηγείται. Το συνώνυμο πρέπει να κρατήσει την ένταση: «τρομοκρατημένος» ή «έντρομος». Το «φοβισμένος» είναι πιο ήπιο και θα χάλαγε την κλιμάκωση.
«πρόθυμους». Η φράση είναι «ανθρώπους πρόθυμους να μάθουν»: θέλουμε αιτιατική πληθυντικού, αρσενικό. «διατεθειμένους» (να μάθουν).
«συνεπείς». Εδώ σημαίνει «που έρχονται την ώρα τους». Συνώνυμο: «ακριβείς» (στην ώρα τους). Πρόσεξε τον τύπο: πληθυντικός, «ακριβείς», όχι «ακριβής».
Παράδειγμα 2
Να ξαναγράψεις τις φράσεις αντικαθιστώντας κάθε λέξη σε εισαγωγικά με μία νοηματικά αντίθετη: «“ειλικρινείς” για όσα δεν ξέρουν», «η φωνή του έγινε “σταθερή”», «αξίζει “περισσότερο”». (μονάδες 6)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
«ειλικρινείς» → «ανειλικρινείς για όσα δεν ξέρουν». Στερητικό «αν-», γιατί η λέξη αρχίζει από φωνήεν. Ίδιος τύπος: πληθυντικός.
«σταθερή» → «η φωνή του έγινε τρεμάμενη». Η σημασία εδώ είναι «ήρεμη, σίγουρη», άρα το αντώνυμο πρέπει να ταιριάζει σε φωνή. Το «ασταθής» είναι σωστή λέξη, αλλά για άλλη σημασία.
«περισσότερο» → «αξίζει λιγότερο». Επίρρημα με επίρρημα· η φράση στέκει χωρίς καμία άλλη αλλαγή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε το αντώνυμο του «προσόν» στη φράση: «Η γνώση αγγλικών είναι σημαντικό προσόν για τη θέση.»
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις σε τι διαφέρουν δύο συνώνυμα: στην ένταση, στο ύφος ή στη θετική και αρνητική χροιά.
- Να αντικαθιστάς λέξεις ενός κειμένου με συνώνυμα που ταιριάζουν στο νόημα, στο ύφος και στον γραμματικό τύπο.
- Να σχηματίζεις αντώνυμα με άλλη λέξη, με το στερητικό α- ή με αντίθετο πρόθεμα, ανάλογα με τη σημασία της λέξης στο κείμενο.
- Να εξηγείς γιατί ο γράφων προτίμησε μια λέξη και όχι το συνώνυμό της.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.