Οι αναφορικές προτάσεις
Που, ο οποίος, όποιος, όπου: πώς προσθέτουν πληροφορία σε μια λέξη.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τις αναφορικές προτάσεις και τις λέξεις που τις εισάγουν: που, ο οποίος, όποιος, ό,τι, όσος, όπου, όπως.
- Να βρίσκεις σε ποια λέξη αναφέρεται μια αναφορική πρόταση, ή, αν δεν έχει προηγούμενο, αν είναι υποκείμενο ή αντικείμενο.
- Να εξηγείς πώς τα κόμματα αλλάζουν το νόημα μιας αναφορικής πρότασης.
- Να χρησιμοποιείς το «που» και το «ο οποίος» με σαφήνεια και στο κατάλληλο ύφος.
Μια πρόταση που περιγράφει μια λέξη
«Ο τεχνικός που ήρθε χθες άλλαξε το καλώδιο.» Το κομμάτι «που ήρθε χθες» είναι μια ολόκληρη πρόταση, με δικό της ρήμα, αλλά δουλεύει σαν επίθετο: λέει ποιος τεχνικός. Είναι σαν να έλεγες «ο χθεσινός τεχνικός». Αυτή είναι μια αναφορική πρόταση: μια δευτερεύουσα πρόταση που αναφέρεται σε μια λέξη και της προσθέτει πληροφορία. Η λέξη στην οποία αναφέρεται λέγεται προηγούμενο.
Οι αναφορικές προτάσεις αρχίζουν με:
| Λέξη | Παράδειγμα |
|---|---|
| που | Το λεωφορείο που περιμένουμε άργησε. |
| ο οποίος, η οποία, το οποίο | Η εταιρεία στην οποία δουλεύω έχει πενήντα υπαλλήλους. |
| όποιος | Όποιος τελειώσει νωρίς, μπορεί να φύγει. |
| ό,τι | Κάνε ό,τι σου πει ο μάστορας. |
| όσος | Θα πάρουμε όσους περάσουν τη δοκιμή. |
| όπου, όπως, όποτε | Γύρισα στο χωριό όπου μεγάλωσα. |
Μερικές αναφορικές δεν έχουν προηγούμενο. Το «όποιος», το «ό,τι» και το «όσος» συνήθως δεν περιγράφουν λέξη· παίζουν οι ίδιοι έναν ρόλο στην πρόταση, σαν ουσιαστικό. Στο «Όποιος τελειώσει νωρίς, μπορεί να φύγει», η αναφορική είναι το υποκείμενο του «μπορεί». Στο «Κάνε ό,τι σου πει», η αναφορική είναι το αντικείμενο του «κάνε».
Με κόμμα ή χωρίς κόμμα
Δύο προτάσεις με τις ίδιες λέξεις:
- «Οι μαθητές που έκαναν πρακτική πήραν βεβαίωση.» Μόνο όσοι έκαναν πρακτική πήραν βεβαίωση. Οι άλλοι δεν πήραν. Η αναφορική ξεχωρίζει κάποιους από όλους.
- «Οι μαθητές, που έκαναν πρακτική, πήραν βεβαίωση.» Όλοι οι μαθητές πήραν βεβαίωση, και, παρεμπιπτόντως, όλοι είχαν κάνει πρακτική. Η αναφορική δίνει μια πρόσθετη πληροφορία, σαν παρένθεση.
Χωρίς κόμματα, η αναφορική περιορίζει. Με κόμματα, προσθέτει. Σε έναν κανονισμό, σε μια σύμβαση ή σε μια ανακοίνωση, αυτά τα δύο κόμματα αλλάζουν ποιος παίρνει τι.
Ένα κείμενο για ανάλυση
Μια μικρή αγγελία σε σάιτ εύρεσης εργασίας:
ΖΗΤΕΙΤΑΙ ΒΟΗΘΟΣ ΜΑΓΕΙΡΑ
Εστιατόριο στο κέντρο της Λάρισας, που λειτουργεί από το 1998, ζητά βοηθό μάγειρα για τη θερινή περίοδο. Ζητάμε άτομο που έχει τελειώσει ή τελειώνει σχολή μαγειρικής και που μπορεί να δουλέψει απογεύματα. Όποιος ενδιαφέρεται, ας στείλει βιογραφικό μέσω του σάιτ. Θα καλέσουμε για συνέντευξη όσους ταιριάζουν στο προφίλ. Ό,τι άλλο θέλετε να μάθετε, θα το συζητήσουμε από κοντά, στην κουζίνα όπου θα δουλεύετε.
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Σε πέντε περιόδους υπάρχουν επτά αναφορικές. Δεν είναι τυχαίο. Μια αγγελία έχει λίγο χώρο και πρέπει να πει με ακρίβεια τι ζητάει: ποιο εστιατόριο, ποιο άτομο, ποιος να στείλει, ποιους θα καλέσουν. Η αναφορική πρόταση είναι ο πιο οικονομικός τρόπος να το κάνει, γιατί κολλάει την πληροφορία ακριβώς δίπλα στη λέξη που περιγράφει.
Και στη λογοτεχνία
Ο Παπαδιαμάντης, που γράφει την αφήγηση σε καθαρεύουσα, χρησιμοποιεί συχνά το «ο οποίος» και ένα παλιό «οπού» (= που, όπου):
Το παράθυρον του πύργου το δυτικόν ηνοίγετο προς τον λόγγον, ο οποίος ήρχιζε να βαθύνεται πέραν της κορυφής του βουνού, οπού ήσαν χαμόκλαδα, ευώδεις θάμνοι, και αργιλλώδης γη τραχειά.
— Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα» (1900). Κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό.
Δύο αναφορικές η μία μέσα στην άλλη. Η πρώτη («ο οποίος ήρχιζε να βαθύνεται») περιγράφει τον λόγγο, δηλαδή το δάσος. Η δεύτερη («οπού ήσαν χαμόκλαδα…») περιγράφει τον τόπο πέρα από την κορυφή. Η περιγραφή προχωρά όπως το μάτι: από το παράθυρο στο δάσος, από το δάσος στην κορυφή, και από εκεί στους θάμνους.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να εντοπίσεις στην αγγελία τρεις αναφορικές προτάσεις: δύο που αναφέρονται σε λέξη και μία χωρίς προηγούμενο. Για καθεμία να πεις σε ποια λέξη αναφέρεται ή ποιον ρόλο έχει στην περίοδο. (μονάδες 6)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
«που έχει τελειώσει ή τελειώνει σχολή μαγειρικής»: αναφέρεται στη λέξη «άτομο» και λέει ποιο άτομο ζητούν.
«όπου θα δουλεύετε»: αναφέρεται στη λέξη «κουζίνα». Αρχίζει με αναφορικό επίρρημα, γιατί δηλώνει τόπο.
«Όποιος ενδιαφέρεται»: δεν έχει προηγούμενο. Είναι το υποκείμενο του «ας στείλει»: ποιος να στείλει βιογραφικό; Όποιος ενδιαφέρεται. (Θα μπορούσες να πεις και το «όσους ταιριάζουν στο προφίλ», αντικείμενο του «θα καλέσουμε».)
Παράδειγμα 2
Να ξαναγράψεις την περίοδο ώστε να μη μένει καμία ασάφεια, χρησιμοποιώντας τη σωστή μορφή του «ο οποίος»: «Μίλησα με τη γυναίκα του προϊσταμένου που δουλεύει στο λογιστήριο.» (μονάδες 4)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πρόβλημα: το «που» δεν έχει γένος. Ποιος δουλεύει στο λογιστήριο, η γυναίκα ή ο προϊστάμενος; Η περίοδος σημαίνει και τα δύο.
Το «ο οποίος» έχει γένος, και γι' αυτό λύνει το πρόβλημα. Αν δουλεύει η γυναίκα: «Μίλησα με τη γυναίκα του προϊσταμένου, η οποία δουλεύει στο λογιστήριο.» Αν δουλεύει ο προϊστάμενος: «Μίλησα με τη γυναίκα του προϊσταμένου, ο οποίος δουλεύει στο λογιστήριο.»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια λέξη αναφέρεται η αναφορική πρόταση στην περίοδο «Σου επιστρέφω το κράνος που μου δάνεισες»;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τις αναφορικές προτάσεις και τις λέξεις που τις εισάγουν: που, ο οποίος, όποιος, ό,τι, όσος, όπου, όπως.
- Να βρίσκεις σε ποια λέξη αναφέρεται μια αναφορική πρόταση, ή, αν δεν έχει προηγούμενο, αν είναι υποκείμενο ή αντικείμενο.
- Να εξηγείς πώς τα κόμματα αλλάζουν το νόημα μιας αναφορικής πρότασης.
- Να χρησιμοποιείς το «που» και το «ο οποίος» με σαφήνεια και στο κατάλληλο ύφος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.