Μετάβαση στο περιεχόμενο

Καθαρεύουσα και δημοτική

Το γλωσσικό ζήτημα, και τα λόγια στοιχεία που μένουν στη γλώσσα μας.

35 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς σε λίγες προτάσεις τι ήταν το γλωσσικό ζήτημα και πώς έκλεισε το 1976.
  2. Να αναγνωρίζεις τύπους της καθαρεύουσας και λόγια στοιχεία που ζουν ακόμη στη δημοτική.
  3. Να μεταφέρεις ένα κείμενο με λόγιο ύφος σε απλή δημοτική, κρατώντας τον επίσημο τόνο όπου χρειάζεται.
  4. Να σχολιάζεις γιατί ένας λογοτέχνης γράφει την αφήγηση και τον διάλογο σε διαφορετική γλωσσική μορφή.

Δύο γλώσσες για έναν λαό

Για σχεδόν 150 χρόνια οι Έλληνες μιλούσαν μια γλώσσα και έγραφαν, στα επίσημα κείμενα, μια άλλη. Η πρώτη ήταν η δημοτική: η γλώσσα του σπιτιού, της αγοράς, των τραγουδιών. Η δεύτερη ήταν η καθαρεύουσα: μια λόγια γλώσσα, «καθαρισμένη» από ξένες και λαϊκές λέξεις και πιο κοντά στα αρχαία. Η διαμάχη για το ποια από τις δύο θα είναι η γλώσσα του κράτους και του σχολείου λέγεται γλωσσικό ζήτημα.

ΠότεΤι έγινε
αρχές 19ου αι.Ο Αδαμάντιος Κοραής προτείνει τη «μέση οδό»: την ομιλούμενη γλώσσα, «διορθωμένη» με λόγια στοιχεία. Από εκεί ξεκινά η καθαρεύουσα.
από το 1830Το νέο κράτος γράφει νόμους, εφημερίδες και σχολικά βιβλία στην καθαρεύουσα.
1888Ο Γιάννης Ψυχάρης εκδίδει «Το ταξίδι μου», γραμμένο σε δημοτική, και ζητά τη δημοτική παντού.
1901Ταραχές στην Αθήνα για τη μετάφραση των Ευαγγελίων στη δημοτική («Ευαγγελικά»).
1976Ο νόμος 309/1976 κάνει τη νεοελληνική γλώσσα, δηλαδή τη δημοτική, γλώσσα της εκπαίδευσης. Το κράτος ακολουθεί. Το γλωσσικό ζήτημα κλείνει.

Η λογοτεχνία είχε διαλέξει πολύ νωρίτερα. Ο Σολωμός έγραψε στη δημοτική ήδη από τη δεκαετία του 1820, και ο Παλαμάς και οι ποιητές της γενιάς του 1880 την έκαναν γλώσσα της ποίησης. Οι πεζογράφοι όμως, όπως ο Παπαδιαμάντης, έγραφαν συχνά την αφήγηση στην καθαρεύουσα ως τις αρχές του 20ού αιώνα.

Τι έμεινε από την καθαρεύουσα

Λόγιο στοιχείοΠαράδειγμα σήμεραΠιο απλά
Φράσεις με την αρχαία δοτικήεν τω μεταξύ, εν ανάγκη, τοις μετρητοίς, εν πάση περιπτώσειστο μεταξύ, αν χρειαστεί, με μετρητά, όπως και να 'χει
Μετοχές σε -ων, -ούσα, -ονο υπογράφων, η επείγουσα ανάγκη, το ισχύον ωράριοαυτός που υπογράφει, η ανάγκη που πιέζει, το ωράριο που ισχύει
Λόγιες λέξειςάνευ, ενώπιον, κατόπιν, ούτως ή άλλωςχωρίς, μπροστά σε, μετά, έτσι κι αλλιώς
Λόγιες εκφράσειςεκ των υστέρων, δια βίου, εξ αποστάσεωςαργότερα, για όλη τη ζωή, από μακριά

Πολλές από αυτές τις φράσεις δεν έχουν καλό αντίστοιχο στη δημοτική και είναι πια όροι: «άδεια άνευ αποδοχών», «εξ αποστάσεως εκπαίδευση», «δια βίου μάθηση». Αυτές τις κρατάς.

Δύο κείμενα για ανάλυση

Το πρώτο είναι μια ανακοίνωση σε εργοστάσιο, γραμμένη επίτηδες σε βαρύ, παλιό ύφος:

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ

Γνωστοποιείται εις άπαντας τους εργαζομένους ότι, λόγω εργασιών συντηρήσεως, ο χώρος σταθμεύσεως θα παραμείνει κλειστός από της 3ης μέχρι και της 5ης τρέχοντος. Οι ενδιαφερόμενοι δύνανται να σταθμεύουν εν τω μεταξύ εις τον παρακείμενον δημοτικόν χώρον. Επί τη ευκαιρία υπενθυμίζεται ότι η στάθμευσις επί του πεζοδρομίου απαγορεύεται αυστηρώς.

Η Διεύθυνσις

Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.

Εδώ η καθαρεύουσα είναι παντού: στις καταλήξεις («συντηρήσεως», «στάθμευσις», «αυστηρώς»), στις προθέσεις με αρχαίες πτώσεις («εις άπαντας», «από της 3ης», «επί του πεζοδρομίου»), στα ρήματα («δύνανται»). Ένας εργαζόμενος σήμερα θα καταλάβει, αλλά θα νιώσει ότι του μιλάει ένα γραφείο, όχι άνθρωποι.

Το δεύτερο είναι λογοτεχνικό. Ο βοσκός που αφηγείται έχει χάσει την αγαπημένη του κατσίκα, τη Μοσχούλα, και τη φωνάζει. Τον ακούει από το παράθυρό της η ανιψιά του γείτονα, που λέγεται κι αυτή Μοσχούλα:

Καθώς ήκουσε τας φωνάς μου, η παιδίσκη ανωρθώθη […] και έκραξε:

— Τι έχεις και φωνάζεις;

Εγώ δεν ήξευρα τι να είπω· εν τοσούτω απήντησα:

— Φωνάζω εγώ την κατσίκα μου, τη Μοσχούλα!... Με σένα δεν έχω να κάμω.

Καθώς ήκουσε την φωνήν μου, έκλεισε το παράθυρον κ' έγινεν άφαντη.

— Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα» (1900). Κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό.

Λέξεις: ήκουσε = άκουσε, παιδίσκη = κοπελίτσα, ανωρθώθη = σηκώθηκε όρθια, έκραξε = φώναξε, εν τοσούτω = παρ' όλα αυτά, απήντησα = απάντησα, κάμω = κάνω.

Λόγιο ή απλό;

Δέκα φράσεις που θα συναντήσεις σε ανακοινώσεις, αιτήσεις και μηνύματα. Ποια έχει λόγια μορφή και ποια είναι απλή δημοτική;

Λόγιο ή απλό;

χωρίς μισθό

0 από 10

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να ξαναγράψεις την «Ανακοίνωση» σε απλή, σημερινή δημοτική. Το κείμενο πρέπει να μείνει επίσημο, γιατί το υπογράφει η διεύθυνση της εταιρείας. (μονάδες 6)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στο απόσπασμα από το «Όνειρο στο κύμα» η αφήγηση και ο διάλογος είναι γραμμένα σε διαφορετική μορφή της γλώσσας. Να δώσεις δύο παραδείγματα από το καθένα και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο συγγραφέας. (μονάδες 6)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι ήταν το γλωσσικό ζήτημα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Γράψε σε απλή δημοτική τη φράση: «Εκ των υστέρων κατάλαβα το λάθος μου.»

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς σε λίγες προτάσεις τι ήταν το γλωσσικό ζήτημα και πώς έκλεισε το 1976.
  • Να αναγνωρίζεις τύπους της καθαρεύουσας και λόγια στοιχεία που ζουν ακόμη στη δημοτική.
  • Να μεταφέρεις ένα κείμενο με λόγιο ύφος σε απλή δημοτική, κρατώντας τον επίσημο τόνο όπου χρειάζεται.
  • Να σχολιάζεις γιατί ένας λογοτέχνης γράφει την αφήγηση και τον διάλογο σε διαφορετική γλωσσική μορφή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;