Καθαρεύουσα και δημοτική
Το γλωσσικό ζήτημα, και τα λόγια στοιχεία που μένουν στη γλώσσα μας.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς σε λίγες προτάσεις τι ήταν το γλωσσικό ζήτημα και πώς έκλεισε το 1976.
- Να αναγνωρίζεις τύπους της καθαρεύουσας και λόγια στοιχεία που ζουν ακόμη στη δημοτική.
- Να μεταφέρεις ένα κείμενο με λόγιο ύφος σε απλή δημοτική, κρατώντας τον επίσημο τόνο όπου χρειάζεται.
- Να σχολιάζεις γιατί ένας λογοτέχνης γράφει την αφήγηση και τον διάλογο σε διαφορετική γλωσσική μορφή.
Δύο γλώσσες για έναν λαό
Για σχεδόν 150 χρόνια οι Έλληνες μιλούσαν μια γλώσσα και έγραφαν, στα επίσημα κείμενα, μια άλλη. Η πρώτη ήταν η δημοτική: η γλώσσα του σπιτιού, της αγοράς, των τραγουδιών. Η δεύτερη ήταν η καθαρεύουσα: μια λόγια γλώσσα, «καθαρισμένη» από ξένες και λαϊκές λέξεις και πιο κοντά στα αρχαία. Η διαμάχη για το ποια από τις δύο θα είναι η γλώσσα του κράτους και του σχολείου λέγεται γλωσσικό ζήτημα.
| Πότε | Τι έγινε |
|---|---|
| αρχές 19ου αι. | Ο Αδαμάντιος Κοραής προτείνει τη «μέση οδό»: την ομιλούμενη γλώσσα, «διορθωμένη» με λόγια στοιχεία. Από εκεί ξεκινά η καθαρεύουσα. |
| από το 1830 | Το νέο κράτος γράφει νόμους, εφημερίδες και σχολικά βιβλία στην καθαρεύουσα. |
| 1888 | Ο Γιάννης Ψυχάρης εκδίδει «Το ταξίδι μου», γραμμένο σε δημοτική, και ζητά τη δημοτική παντού. |
| 1901 | Ταραχές στην Αθήνα για τη μετάφραση των Ευαγγελίων στη δημοτική («Ευαγγελικά»). |
| 1976 | Ο νόμος 309/1976 κάνει τη νεοελληνική γλώσσα, δηλαδή τη δημοτική, γλώσσα της εκπαίδευσης. Το κράτος ακολουθεί. Το γλωσσικό ζήτημα κλείνει. |
Η λογοτεχνία είχε διαλέξει πολύ νωρίτερα. Ο Σολωμός έγραψε στη δημοτική ήδη από τη δεκαετία του 1820, και ο Παλαμάς και οι ποιητές της γενιάς του 1880 την έκαναν γλώσσα της ποίησης. Οι πεζογράφοι όμως, όπως ο Παπαδιαμάντης, έγραφαν συχνά την αφήγηση στην καθαρεύουσα ως τις αρχές του 20ού αιώνα.
Τι έμεινε από την καθαρεύουσα
| Λόγιο στοιχείο | Παράδειγμα σήμερα | Πιο απλά |
|---|---|---|
| Φράσεις με την αρχαία δοτική | εν τω μεταξύ, εν ανάγκη, τοις μετρητοίς, εν πάση περιπτώσει | στο μεταξύ, αν χρειαστεί, με μετρητά, όπως και να 'χει |
| Μετοχές σε -ων, -ούσα, -ον | ο υπογράφων, η επείγουσα ανάγκη, το ισχύον ωράριο | αυτός που υπογράφει, η ανάγκη που πιέζει, το ωράριο που ισχύει |
| Λόγιες λέξεις | άνευ, ενώπιον, κατόπιν, ούτως ή άλλως | χωρίς, μπροστά σε, μετά, έτσι κι αλλιώς |
| Λόγιες εκφράσεις | εκ των υστέρων, δια βίου, εξ αποστάσεως | αργότερα, για όλη τη ζωή, από μακριά |
Πολλές από αυτές τις φράσεις δεν έχουν καλό αντίστοιχο στη δημοτική και είναι πια όροι: «άδεια άνευ αποδοχών», «εξ αποστάσεως εκπαίδευση», «δια βίου μάθηση». Αυτές τις κρατάς.
Δύο κείμενα για ανάλυση
Το πρώτο είναι μια ανακοίνωση σε εργοστάσιο, γραμμένη επίτηδες σε βαρύ, παλιό ύφος:
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ
Γνωστοποιείται εις άπαντας τους εργαζομένους ότι, λόγω εργασιών συντηρήσεως, ο χώρος σταθμεύσεως θα παραμείνει κλειστός από της 3ης μέχρι και της 5ης τρέχοντος. Οι ενδιαφερόμενοι δύνανται να σταθμεύουν εν τω μεταξύ εις τον παρακείμενον δημοτικόν χώρον. Επί τη ευκαιρία υπενθυμίζεται ότι η στάθμευσις επί του πεζοδρομίου απαγορεύεται αυστηρώς.
Η Διεύθυνσις
Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.
Εδώ η καθαρεύουσα είναι παντού: στις καταλήξεις («συντηρήσεως», «στάθμευσις», «αυστηρώς»), στις προθέσεις με αρχαίες πτώσεις («εις άπαντας», «από της 3ης», «επί του πεζοδρομίου»), στα ρήματα («δύνανται»). Ένας εργαζόμενος σήμερα θα καταλάβει, αλλά θα νιώσει ότι του μιλάει ένα γραφείο, όχι άνθρωποι.
Το δεύτερο είναι λογοτεχνικό. Ο βοσκός που αφηγείται έχει χάσει την αγαπημένη του κατσίκα, τη Μοσχούλα, και τη φωνάζει. Τον ακούει από το παράθυρό της η ανιψιά του γείτονα, που λέγεται κι αυτή Μοσχούλα:
Καθώς ήκουσε τας φωνάς μου, η παιδίσκη ανωρθώθη […] και έκραξε:
— Τι έχεις και φωνάζεις;
Εγώ δεν ήξευρα τι να είπω· εν τοσούτω απήντησα:
— Φωνάζω εγώ την κατσίκα μου, τη Μοσχούλα!... Με σένα δεν έχω να κάμω.
Καθώς ήκουσε την φωνήν μου, έκλεισε το παράθυρον κ' έγινεν άφαντη.
— Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα» (1900). Κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό.
Λέξεις: ήκουσε = άκουσε, παιδίσκη = κοπελίτσα, ανωρθώθη = σηκώθηκε όρθια, έκραξε = φώναξε, εν τοσούτω = παρ' όλα αυτά, απήντησα = απάντησα, κάμω = κάνω.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να ξαναγράψεις την «Ανακοίνωση» σε απλή, σημερινή δημοτική. Το κείμενο πρέπει να μείνει επίσημο, γιατί το υπογράφει η διεύθυνση της εταιρείας. (μονάδες 6)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αλλάζεις ό,τι είναι καθαρεύουσα: «εις άπαντας» → «σε όλους», «από της 3ης μέχρι και της 5ης τρέχοντος» → «από τις 3 έως και τις 5 του μήνα», «δύνανται» → «μπορούν», «στάθμευσις» → «στάθμευση», «αυστηρώς» → «αυστηρά».
Κρατάς ό,τι ζει ακόμη στον επίσημο λόγο: «λόγω», «συντήρησης», το «απαγορεύεται». Δεν γράφεις «παρκάρετε» ούτε «φίλοι μου»· το κείμενο είναι ανακοίνωση εταιρείας, όχι μήνυμα σε φίλους.
Το αποτέλεσμα: «Ενημερώνουμε όλους τους εργαζόμενους ότι, λόγω εργασιών συντήρησης, ο χώρος στάθμευσης θα μείνει κλειστός από τις 3 έως και τις 5 του μήνα. Στο μεταξύ μπορείτε να σταθμεύετε στον διπλανό δημοτικό χώρο. Με την ευκαιρία, σας υπενθυμίζουμε ότι η στάθμευση στο πεζοδρόμιο απαγορεύεται αυστηρά.» Το α΄ πρόσωπο («ενημερώνουμε») κάνει την ανακοίνωση πιο ανθρώπινη χωρίς να την κάνει λιγότερο σοβαρή.
Παράδειγμα 2
Στο απόσπασμα από το «Όνειρο στο κύμα» η αφήγηση και ο διάλογος είναι γραμμένα σε διαφορετική μορφή της γλώσσας. Να δώσεις δύο παραδείγματα από το καθένα και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο συγγραφέας. (μονάδες 6)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αφήγηση: καθαρεύουσα. «ήκουσε τας φωνάς μου» (αρχαία κατάληξη -ας στην αιτιατική), «η παιδίσκη ανωρθώθη», «εν τοσούτω απήντησα». Είναι η γραπτή γλώσσα της εποχής, η γλώσσα των βιβλίων.
Διάλογος: δημοτική. «Τι έχεις και φωνάζεις;», «Με σένα δεν έχω να κάμω». Είναι η γλώσσα που μιλούσαν οι άνθρωποι του νησιού, με την αμεσότητα και τον θυμό της προφορικής κουβέντας.
Το αποτέλεσμα. Ο αναγνώστης «ακούει» τους ήρωες όπως θα μιλούσαν στην πραγματικότητα, και η σκηνή γίνεται ζωντανή και αληθινή. Η αντίθεση ανάμεσα στη λόγια αφήγηση και στη λαϊκή φωνή κάνει το ξέσπασμα του βοσκού να ακούγεται ακόμη πιο αυθόρμητο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε σε απλή δημοτική τη φράση: «Εκ των υστέρων κατάλαβα το λάθος μου.»
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς σε λίγες προτάσεις τι ήταν το γλωσσικό ζήτημα και πώς έκλεισε το 1976.
- Να αναγνωρίζεις τύπους της καθαρεύουσας και λόγια στοιχεία που ζουν ακόμη στη δημοτική.
- Να μεταφέρεις ένα κείμενο με λόγιο ύφος σε απλή δημοτική, κρατώντας τον επίσημο τόνο όπου χρειάζεται.
- Να σχολιάζεις γιατί ένας λογοτέχνης γράφει την αφήγηση και τον διάλογο σε διαφορετική γλωσσική μορφή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.