Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η στίξη

Τι αλλάζει ένα κόμμα, μια παρένθεση, μια διπλή τελεία.

35 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να λες τι κάνει κάθε σημείο στίξης: τελεία, κόμμα, άνω τελεία, διπλή τελεία, ερωτηματικό, θαυμαστικό, αποσιωπητικά, παύλα, παρένθεση, εισαγωγικά.
  2. Να εξηγείς πώς ένα κόμμα ή ένα ερωτηματικό αλλάζει το νόημα μιας πρότασης.
  3. Να σχολιάζεις τη λειτουργία της στίξης σε ένα κείμενο, σε σχέση με τον σκοπό του γράφοντος.
  4. Να στίζεις σωστά ένα δικό σου κείμενο: μήνυμα, ανακοίνωση, επιστολή.

Ένα κόμμα, άλλο νόημα

Δύο μηνύματα στο κινητό, με τις ίδιες λέξεις:

  • «Τρώμε, παιδιά!» Καλείς τα παιδιά στο τραπέζι.
  • «Τρώμε παιδιά!» Κάποιος ομολογεί κάτι φρικτό.

Ή στη δουλειά:

  • «Ο προϊστάμενος, είπε ο τεχνικός, έχει άδικο.» Ο τεχνικός λέει ότι φταίει ο προϊστάμενος.
  • «Ο προϊστάμενος είπε: ο τεχνικός έχει άδικο.» Ο προϊστάμενος λέει ότι φταίει ο τεχνικός.

Η στίξη δεν είναι στολίδι. Στον προφορικό λόγο τις παύσεις, τον τόνο και τον δισταγμό τα δείχνει η φωνή. Στον γραπτό λόγο τα δείχνουν τα σημεία στίξης.

ΣημείοΤι κάνειΠαράδειγμα
Τελεία (.)κλείνει μια ολοκληρωμένη σκέψηΗ βάρδια τελείωσε.
Κόμμα (,)μικρή παύση: χωρίζει όρους στη σειρά, την κλητική, μια επεξήγησηΠήρα κράνος, γάντια, φόρμα.
Άνω τελεία (·)μεγαλύτερη παύση από το κόμμα· δένει δύο σκέψεις που πάνε μαζίΔεν ήρθε· ήταν άρρωστος.
Διπλή τελεία (:)ανοίγει απαρίθμηση, επεξήγηση ή ευθύ λόγοΧρειάζεσαι τρία: δίπλωμα, βιογραφικό, συστάσεις.
Ερωτηματικό (;)ερώτηση, και ρητορική ερώτηση, που δεν περιμένει απάντησηΠοιος δεν έχει αγχωθεί σε συνέντευξη;
Θαυμαστικό (!)συναίσθημα: χαρά, έκπληξη, θυμός· σε παρένθεση (!), ειρωνείαΤα κατάφερα!
Αποσιωπητικά (…)κάτι μένει ανείπωτο: συγκίνηση, υπονοούμενο, απειλή, διακοπήΑν ξαναργήσεις…
Παύλα (—)αλλαγή προσώπου στον διάλογο· διπλή παύλα για σχόλιο με έμφασηΉρθε — επιτέλους — ο τεχνικός.
Παρένθεση ( )πρόσθετη πληροφορία, «χαμηλόφωνα»Το έντυπο (Α2) το βρίσκεις στη γραμματεία.
Εισαγωγικά « »ευθύς λόγος, παράθεμα, τίτλος, λέξη με ειρωνική ή ειδική σημασίαΟ «έμπειρος» τεχνικός ξέχασε τη βάνα.

Ένα κείμενο για ανάλυση

Ένας μαθητής ΕΠΑΛ γράφει για την πρώτη του μέρα στη μαθητεία, στο ιστολόγιο του σχολείου.

Πρώτη μέρα στο συνεργείο

(1) Οχτώ παρά πέντε. Ο κύριος Στέλιος, ο ιδιοκτήτης, μου δίνει μια φόρμα και ένα ζευγάρι γάντια: «Αυτά είναι δικά σου. Πρόσεχέ τα.» Τίποτε άλλο.

(2) Το πρώτο δίωρο δεν αγγίζω αυτοκίνητο· σκουπίζω, τακτοποιώ κλειδιά, κουβαλάω λάστιχα. Σκέφτομαι: γι' αυτό διάλεξα αυτή την ειδικότητα;

(3) Στις δέκα μπαίνει ένα ταξί με «παράξενο θόρυβο» (έτσι το λέει ο οδηγός). Ο Στέλιος με φωνάζει. «Άκου», μου λέει. Ακούω. Ένας μεταλλικός χτύπος, κάθε φορά που στρίβει το τιμόνι…

(4) — Τι λες; με ρωτάει.

— Ακρόμπαρο;

— Μπράβο! Ε, τώρα αρχίζει η δουλειά.

(5) Το μεσημέρι γυρίζω σπίτι με μαύρα χέρια — και, για πρώτη φορά, δεν με νοιάζει.

Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.

Πώς δουλεύει η στίξη εδώ

Παράγραφος 1. «Οχτώ παρά πέντε.» Μια πρόταση χωρίς ρήμα, με τελεία. Ο ρυθμός είναι κοφτός, σαν σημείωση σε ημερολόγιο. Το «ο ιδιοκτήτης» ανάμεσα σε κόμματα εξηγεί ποιος είναι ο κύριος Στέλιος. Η διπλή τελεία και τα εισαγωγικά ανοίγουν τον ευθύ λόγο: ακούμε τον μάστορα όπως μίλησε, σύντομα και ξερά.

Παράγραφος 2. Η άνω τελεία δένει τη γενική διαπίστωση («δεν αγγίζω αυτοκίνητο») με όσα κάνει στη θέση της δουλειάς. Τα κόμματα χωρίζουν τις εργασίες τη μία μετά την άλλη. Η ερώτηση στο τέλος δεν περιμένει απάντηση από τον αναγνώστη· δείχνει την απογοήτευση του αφηγητή.

Παράγραφος 3. Τα εισαγωγικά στο «παράξενο θόρυβο» δείχνουν ότι η φράση είναι του οδηγού, όχι του αφηγητή. Η παρένθεση το λέει καθαρά, χαμηλόφωνα, σαν πλάγιο σχόλιο. Τα αποσιωπητικά στο τέλος κρατούν την αγωνία: τι να είναι;

Παράγραφος 4. Οι παύλες δείχνουν ποιος μιλάει κάθε φορά. Το ερωτηματικό στο «Ακρόμπαρο;» είναι το πιο ενδιαφέρον σημείο: ο μαθητής δεν είναι σίγουρος, ρωτάει αντί να απαντήσει. Το «Μπράβο!» με θαυμαστικό είναι η επιβράβευση.

Παράγραφος 5. Η παύλα κάνει μια παύση πριν από την ανατροπή και τονίζει το τέλος: ο μαθητής που παραπονιόταν το πρωί είναι τώρα περήφανος.

Τι δηλώνει εδώ η στίξη;

Οκτώ φράσεις από τη δουλειά και το σχολείο. Κοίτα το σημείο στίξης και διάλεξε τι κάνει μέσα στη φράση.

Τι κάνει η στίξη;

Ο πελάτης ρώτησε: «Πόσο θα κοστίσει;»

0 από 8

Η στίξη στην ποίηση

Στην ποίηση η στίξη κάνει ακόμη περισσότερα, γιατί κάθε στίχος είναι μικρός και κάθε σημείο ακούγεται. Δες την πρώτη στροφή από την «Πόλι» του Καβάφη:

Είπες· «Θα πάγω σ' άλλη γη, θα πάγω σ' άλλη θάλασσα.
Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη απ' αυτή.
Κάθε προσπάθειά μου μια καταδίκη είναι γραφτή·
κ' είν' η καρδιά μου —σαν νεκρός— θαμένη.
Ο νους μου ως πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.
Όπου το μάτι μου γυρίσω, όπου κι αν δω
ερείπια μαύρα της ζωής μου βλέπω εδώ,
που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα.»

— Κ. Π. Καβάφης, «Η πόλις» (1910). Κείμενο από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό.

Όλη η στροφή είναι μέσα σε εισαγωγικά: είναι τα λόγια του «εσύ» που ο ποιητής παραθέτει, για να του απαντήσει στη δεύτερη στροφή. Οι διπλές παύλες στο «—σαν νεκρός—» σταματούν τον στίχο για μια σκοτεινή σύγκριση και την τονίζουν. Και ο πέμπτος στίχος έχει κάτι παράξενο, που θα το δεις στο δεύτερο παράδειγμα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να εξηγήσεις τη λειτουργία των εισαγωγικών και της παρένθεσης στην περίοδο της 3ης παραγράφου: «Στις δέκα μπαίνει ένα ταξί με «παράξενο θόρυβο» (έτσι το λέει ο οδηγός).» (μονάδες 4)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στον στίχο «Ο νους μου ως πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.» ο Καβάφης κλείνει με τελεία, ενώ το «ως πότε» είναι ερώτηση. Τι πετυχαίνει με αυτή την επιλογή; (μονάδες 4)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «Τρώμε, παιδιά!» και στο «Τρώμε παιδιά!»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποιο σημείο στίξης δείχνει, σε έναν γραπτό διάλογο, ότι αλλάζει το πρόσωπο που μιλάει;

Τα κατάφερες;

  • Να λες τι κάνει κάθε σημείο στίξης: τελεία, κόμμα, άνω τελεία, διπλή τελεία, ερωτηματικό, θαυμαστικό, αποσιωπητικά, παύλα, παρένθεση, εισαγωγικά.
  • Να εξηγείς πώς ένα κόμμα ή ένα ερωτηματικό αλλάζει το νόημα μιας πρότασης.
  • Να σχολιάζεις τη λειτουργία της στίξης σε ένα κείμενο, σε σχέση με τον σκοπό του γράφοντος.
  • Να στίζεις σωστά ένα δικό σου κείμενο: μήνυμα, ανακοίνωση, επιστολή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;