Αλληγορία και σύμβολο
Όταν μια ιστορία λέει κάτι άλλο από αυτό που αφηγείται.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την αλληγορία (μια ολόκληρη ιστορία που σημαίνει κάτι άλλο) από τη μεταφορά μιας λέξης.
- Να αναγνωρίζεις ένα σύμβολο σε ποίημα και να εξηγείς σε τι παραπέμπει, με στοιχεία από τους στίχους.
- Να αντιστοιχίζεις τα στοιχεία μιας αλληγορίας με αυτό που σημαίνουν, όπως στην «Ιθάκη» του Καβάφη.
- Να γράφεις ενιαίο κείμενο 50–60 ή 100–150 λέξεων για το νόημα ενός ποιήματος, με αναφορές στους στίχους.
Όταν μια ιστορία λέει κάτι άλλο
Ξέρεις τον μύθο με τον λαγό και τη χελώνα. Κανείς δεν τον διαβάζει για να μάθει ζωολογία. Τον διαβάζεις και καταλαβαίνεις κάτι για τους ανθρώπους: ότι η σταθερή προσπάθεια κερδίζει το ταλέντο που επαναπαύεται. Η ιστορία λέει ένα πράγμα και σημαίνει ένα άλλο.
Αυτό είναι η αλληγορία. Η λέξη είναι σύνθετη: άλλο + αγορεύω (μιλώ). Λες κάτι, και εννοείς κάτι άλλο.
| Μεταφορά | Σύμβολο | Αλληγορία | |
|---|---|---|---|
| Πόσο απλώνεται | μία λέξη ή φράση | μία εικόνα, που μπορεί να γυρίζει | όλο το κείμενο |
| Παράδειγμα | «καρδιά από πέτρα» | το περιστέρι για την ειρήνη | ο μύθος του λαγού και της χελώνας |
| Σημασία | μία, σαφής | ανοιχτή, πολλές | μία αντιστοιχία για κάθε στοιχείο |
Ένα σύμβολο: τα «Τείχη» του Καβάφη
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) έζησε σχεδόν όλη του τη ζωή στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Τα «Τείχη» είναι από τα πρώτα του ποιήματα. Εδώ όπως τυπώθηκαν στο περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη» (Δεκέμβριος 1926), από τη Βικιθήκη, στο πολυτονικό της έκδοσης:
Χωρὶς περίσκεψιν, χωρὶς λύπην, χωρὶς αἰδὼ μεγάλα κ’ ὑψηλὰ τριγύρω μου ἔκτισαν τείχη.
Καὶ κάθομαι καὶ ἀπελπίζομαι τώρα ἐδῶ. Ἄλλο δὲν σκέπτομαι: τὸν νοῦν μου τρώγει αὐτὴ ἡ τύχη.
διότι πράγματα πολλὰ ἔξω νὰ κάμω εἶχον. Ἂ ὅταν ἔκτιζαν τὰ τείχη πῶς νὰ μὴν προσέξω.
Ἀλλὰ δὲν ἄκουσα ποτὲ κρότον κτιστῶν ἢ ἦχον. Ἀνεπαισθήτως μ’ ἔκλεισαν ἀπὸ τὸν κόσμον ἔξω.
Λίγες λέξεις: περίσκεψις = σκέψη, προσοχή· αιδώς = ντροπή· είχον = είχα· ανεπαισθήτως = χωρίς να το καταλάβω.
Τι λέει κυριολεκτικά. Κάποιοι («ἔκτισαν», γ΄ πληθυντικό, χωρίς όνομα) έχτισαν ψηλά τείχη γύρω από το ποιητικό υποκείμενο. Εκείνο απελπίζεται, γιατί είχε πολλά να κάνει έξω. Και το πιο παράξενο: δεν άκουσε τίποτα όσο έχτιζαν.
Τι σημαίνει. Κανείς δεν χτίζει πραγματικό τοίχο γύρω από κάποιον χωρίς να ακουστεί. Αυτός ο «ἀνεπαισθήτως» είναι το κλειδί: τα τείχη δεν είναι από πέτρα. Είναι σύμβολο: της απομόνωσης, των περιορισμών που μας βάζουν οι άλλοι ή η κοινωνία, ή ακόμα και αυτών που φτιάχνουμε εμείς, λίγο λίγο, χωρίς να το προσέξουμε. Ποιοι είναι οι «κτίστες»; Το ποίημα δεν το λέει. Αυτή η σιωπή κρατά το σύμβολο ανοιχτό: ο καθένας βάζει τους δικούς του.
Πρόσεξε και τη στίξη: η άνω τελεία και η διπλή τελεία κόβουν τη σκέψη, ενώ το «Ἂ» του έκτου στίχου είναι ένα επιφώνημα πικρίας. Ο ρυθμός μένει ήρεμος, σχεδόν πεζός. Η απελπισία δεν φωνάζει· σκέφτεται.
Μια αλληγορία: η «Ιθάκη»
Η «Ιθάκη» γράφτηκε το 1910 και δημοσιεύτηκε το 1911. Παίρνει το ταξίδι του Οδυσσέα και το κάνει ταξίδι κάθε ανθρώπου. Από τη Βικιθήκη:
Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη, να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος, γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
[…]
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις, αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου, αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.
[…]
Η Ιθάκη σ' έδωσε το ωραίο ταξίδι. Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο. Αλλο δεν έχει να σε δώσει πια.
Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε. Ετσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα, ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν.
Εδώ δεν έχουμε μία εικόνα αλλά ένα σύστημα αντιστοιχιών: κάθε κομμάτι του ομηρικού ταξιδιού σημαίνει κάτι στη ζωή. Και ο τελευταίος στίχος το λέει σχεδόν ανοιχτά: «οι Ιθάκες», στον πληθυντικό. Δεν υπάρχει μία Ιθάκη· υπάρχει μία για τον καθένα.
Πώς απαντάς σε ερώτηση για σύμβολο ή αλληγορία
- Πες τι λέει κυριολεκτικά το κείμενο, σε μία πρόταση.
- Βρες το «σήμα» που σε κάνει να καταλάβεις ότι εννοεί κάτι άλλο: κάτι παράξενο, αδύνατο ή επίμονο (τείχη που χτίζονται χωρίς ήχο, τέρατα που ζουν «μες στην ψυχή»).
- Πες τι σημαίνει, με «συμβολίζει», «παραπέμπει σε», «μπορεί να σημαίνει».
- Στήριξε κάθε ερμηνεία με λέξεις του κειμένου σε εισαγωγικά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πώς νιώθει το ποιητικό υποκείμενο στα «Τείχη» του Καβάφη και γιατί; Να αναπτύξεις την απάντησή σου σε ένα ενιαίο κείμενο 50–60 λέξεων, με στοιχεία από τους στίχους.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ψάχνω λέξεις συναισθήματος και αιτίας: «ἀπελπίζομαι», «τὸν νοῦν μου τρώγει αὐτὴ ἡ τύχη», «πράγματα πολλὰ ἔξω νὰ κάμω εἶχον», «πῶς νὰ μὴν προσέξω».
Απάντηση: Το ποιητικό υποκείμενο νιώθει απελπισία («ἀπελπίζομαι»), που δεν το αφήνει να σκεφτεί τίποτε άλλο. Τα τείχη το έχουν κλείσει μακριά από τον κόσμο, ενώ, όπως λέει, «πράγματα πολλὰ ἔξω νὰ κάμω εἶχον». Νιώθει και πίκρα για τον εαυτό του, γιατί δεν κατάλαβε πότε και πώς χτίστηκαν γύρω του: «πῶς νὰ μὴν προσέξω». (52 λέξεις)
Παράδειγμα 2
«ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν». Τι σημαίνουν, κατά τη γνώμη σου, «οι Ιθάκες» και θα μπορούσε το μήνυμα του ποιήματος να αφορά έναν νέο σήμερα; Να απαντήσεις σε ένα ενιαίο κείμενο 100–150 λέξεων.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Δύο ερωτήματα σε ένα: τι σημαίνει (ερμηνεία με στίχους) και αν μας αφορά (κρίση με παράδειγμα από τη ζωή). Ξεκινώ από τον πληθυντικό: δεν είναι μία Ιθάκη, είναι πολλές.
Απάντηση: Στον τελευταίο στίχο η Ιθάκη γίνεται πληθυντικός. Οι «Ιθάκες» είναι οι στόχοι που βάζει ο καθένας στη ζωή του. Ο ποιητής λέει ότι η αξία τους δεν είναι αυτό που θα βρεις όταν φτάσεις, αλλά ότι σε βγάζουν στον δρόμο: «Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο». Ακόμα κι αν ο στόχος βγει «πτωχικός», δεν σε «γέλασε», γιατί στο μεταξύ έγινες σοφός «με τόση πείρα». Νομίζω ότι το μήνυμα αφορά πολύ έναν νέο σήμερα. Ένας μαθητής του ΕΠΑΛ που θέλει να ανοίξει δικό του συνεργείο μπορεί να μην το καταφέρει όπως το φαντάζεται. Όμως ό,τι μάθει στη μαθητεία, στις πρώτες δουλειές, στα λάθη του, θα μείνει δικό του. Το ποίημα μάς λέει να μη βιαζόμαστε και να μη μετράμε την επιτυχία μόνο από το τέρμα. (124 λέξεις)
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Από ποιες δύο λέξεις σχηματίζεται η λέξη «αλληγορία»;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την αλληγορία (μια ολόκληρη ιστορία που σημαίνει κάτι άλλο) από τη μεταφορά μιας λέξης.
- Να αναγνωρίζεις ένα σύμβολο σε ποίημα και να εξηγείς σε τι παραπέμπει, με στοιχεία από τους στίχους.
- Να αντιστοιχίζεις τα στοιχεία μιας αλληγορίας με αυτό που σημαίνουν, όπως στην «Ιθάκη» του Καβάφη.
- Να γράφεις ενιαίο κείμενο 50–60 ή 100–150 λέξεων για το νόημα ενός ποιήματος, με αναφορές στους στίχους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.