Λογοτεχνία, τέχνη και ιστορία
Πώς ένα διήγημα ή ένα ποίημα μας βάζει μέσα σε μια εποχή.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την εποχή που αφηγείται ένα κείμενο από την εποχή που γράφτηκε.
- Να εντοπίζεις μέσα σε ένα λογοτεχνικό κείμενο στοιχεία της εποχής του: γεγονότα, τόπους, γλώσσα, αξίες.
- Να εξηγείς τι προσθέτει η λογοτεχνία και η τέχνη στη γνώση της ιστορίας: πώς έζησαν οι άνθρωποι όσα έγιναν.
- Να συγκρίνεις ιδέες ενός κειμένου του 19ου αιώνα με το σήμερα, σε ενιαίο κείμενο με αναφορές στο κείμενο.
Η ιστορία λέει τι έγινε· η λογοτεχνία, πώς το ζήσαμε
Το βιβλίο της Ιστορίας σού λέει ότι τον Ιούνιο του 1824 ο οθωμανικός στόλος κατέστρεψε τα Ψαρά. Χρονολογία, αριθμοί, συνέπειες. Δεν σου λέει τι ένιωσε όποιος έμαθε το νέο. Αυτό το κάνει η λογοτεχνία, και η τέχνη γενικά: σε βάζει μέσα στην εποχή, όχι απέναντί της.
Όταν διαβάζεις ένα κείμενο με ιστορικό φόντο, κάνε δύο ερωτήσεις:
| Ερώτηση | Τι ψάχνεις | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Για ποια εποχή μιλά; | γεγονότα, τόπους, πρόσωπα, αντικείμενα | τα Ψαρά, ο Αγώνας του 1821 |
| Πότε γράφτηκε, και από ποιον; | τη ματιά του γράφοντος: τι ξέρει, τι θέλει, τι φοβάται | ο Σολωμός το 1825, στη Ζάκυνθο, με τον πόλεμο σε εξέλιξη |
Οι δύο εποχές δεν είναι πάντα ίδιες. Ένα μυθιστόρημα του 1950 μπορεί να μιλά για το 1821, και τότε μας λέει και πώς έβλεπαν το 1821 οι άνθρωποι του 1950.
Ένα ποίημα για μια καταστροφή
Ο Διονύσιος Σολωμός (1798–1857), ο ποιητής του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν», έγραψε το επίγραμμα «Η καταστροφή των Ψαρών» λίγο μετά την καταστροφή του νησιού (1824). Από τη Βικιθήκη:
Στῶν Ψαρῶν τὴν ὁλόμαυρη ράχη περπατώντας ἡ Δόξα μονάχη, μελετᾶ τὰ λαμπρὰ παλληκάρια, καὶ στὴν κόμη στεφάνη φορεῖ, καμωμένο ἀπὸ λίγα χορτάρια, ποὺ εἶχαν μείνει στὴν ἔρημη γῆ.
Λίγες λέξεις: μελετά = σκέφτεται, θυμάται· κόμη = μαλλιά· στεφάνη = στεφάνι.
Τι δεν λέει. Καμία μάχη, κανένας εχθρός, κανένας αριθμός νεκρών. Ο ποιητής δεν περιγράφει την καταστροφή· δείχνει τι έμεινε μετά από αυτήν.
Τι δείχνει. Μια ράχη «ὁλόμαυρη», καμένη. Μια γη «ἔρημη». Πάνω της περπατά η Δόξα, σαν γυναίκα (προσωποποίηση), μονάχη: δεν έμεινε κανείς άλλος. Και το στεφάνι της, σύμβολο νίκης και τιμής, είναι φτιαγμένο από τα λίγα χορτάρια που γλίτωσαν.
Τι μας λέει για την εποχή. Ο Σολωμός γράφει την ώρα του πολέμου, χωρίς να ξέρει πώς θα τελειώσει. Δεν ζητά εκδίκηση και δεν θρηνεί δυνατά. Τιμά. Η καταστροφή γίνεται δόξα, γιατί οι κάτοικοι πολέμησαν ως το τέλος. Έτσι έβλεπαν πολλοί Έλληνες εκείνα τα χρόνια την ήττα: όχι ως ντροπή, αλλά ως θυσία για την ελευθερία.
Ένας αγωνιστής γράφει τη δική του ιστορία
Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης (1797–1864) πολέμησε στον Αγώνα και αργότερα έγινε στρατηγός. Δεν πήγε ποτέ σχολείο· έμαθε γράμματα μεγάλος, για να γράψει τα Απομνημονεύματά του, όπου διηγείται τη ζωή του ως το 1850. Στο τέλος τους εξηγεί γιατί έγραψε. Από τη Βικιθήκη (μεταγραφή Γ. Βλαχογιάννη, επεξεργασία Γ. Καζάζη):
…ένα πράμα μόνον με παρακίνησε κ' εμένα να γράψω, ότι τούτην την πατρίδα την έχομεν όλοι μαζί, και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί και πολιτικοί και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρότεροι άνθρωποι· όσοι αγωνιστήκαμεν, αναλόγως ο καθείς, έχομεν να ζήσωμεν εδώ. Το-λοιπόν δουλέψαμεν όλοι μαζί, να την φυλάμεν κι' όλοι μαζί και να μην λέγη ούτε ο δυνατός «εγώ», ούτε ο αδύνατος. Ξέρετε πότε να λέγη ο καθείς «εγώ»; Όταν αγωνιστή μόνος-του και φκειάση, ή χαλάση, να λέγη εγώ· όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκειάνουν, τότε να λένε «εμείς». Είμαστε εις το «εμείς» κι' όχι εις το «εγώ».
Η εποχή στη γλώσσα. «φκειάση», «έχομεν», «ο καθείς», «μόνος-του»: ο Μακρυγιάννης γράφει όπως μιλά, στη λαϊκή γλώσσα της εποχής του, με λόγιους τύπους ανακατεμένους, όπως τους άκουγε. Δεν γράφει σαν λόγιος· και αυτό ακριβώς είναι μαρτυρία: έτσι μιλούσαν οι αγωνιστές.
Η εποχή στις αξίες. Μετά την απελευθέρωση, πολλοί διεκδικούσαν για τον εαυτό τους την τιμή του Αγώνα, και πολλοί αγωνιστές έμειναν φτωχοί και παραμερισμένοι. Ο Μακρυγιάννης απαντά: η νίκη ανήκει σε όλους, «και σοφοί και αμαθείς», και η πατρίδα θα κρατηθεί μόνο αν δουλέψουν όλοι μαζί.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πώς παρουσιάζει ο Σολωμός την καταστροφή των Ψαρών; Να αναπτύξεις την απάντησή σου σε ένα ενιαίο κείμενο 50–60 λέξεων, αντλώντας στοιχεία από το ποίημα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ψάχνω τι δείχνει και τι δεν δείχνει: καμία μάχη· η «ὁλόμαυρη ράχη», η «ἔρημη γῆ», η Δόξα «μονάχη», το στεφάνι από «λίγα χορτάρια».
Απάντηση: Ο ποιητής δεν περιγράφει τη μάχη, αλλά την ερημιά που άφησε: η ράχη του νησιού είναι «ὁλόμαυρη» και η γη «ἔρημη». Πάνω της περπατά μόνη της η Δόξα, που θυμάται τους νεκρούς ήρωες και φορά στεφάνι από τα λίγα χορτάρια που έμειναν. Έτσι η καταστροφή γίνεται τιμή για όσους θυσιάστηκαν για την ελευθερία. (53 λέξεις)
Παράδειγμα 2
Στο απόσπασμα των Απομνημονευμάτων ο Μακρυγιάννης γράφει «φκειάση», «έχομεν», «ο καθείς». Να εξηγήσεις τι μας δείχνουν αυτές οι επιλογές για τον συγγραφέα και την εποχή του.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεχωρίζω τους τύπους: «φκειάση» (φτιάξει) είναι λαϊκός, προφορικός τύπος· «έχομεν» και «ο καθείς» είναι λόγιοι τύποι της εποχής. Ο Μακρυγιάννης τους ανακατεύει, όπως τους άκουγε γύρω του.
Τι δείχνουν: για τον συγγραφέα, ότι δεν είναι λόγιος· είναι αγωνιστής που έμαθε γράμματα μόνος του και γράφει όπως μιλά. Για την εποχή, ότι στα χρόνια μετά το 1821 η γλώσσα δεν είχε ακόμη σταθερή γραπτή μορφή, και η λαϊκή ομιλία ζούσε δίπλα στους λόγιους τύπους. Γι' αυτό το κείμενο είναι πολύτιμο: δεν είναι μόνο ιστορία, είναι φωνή ενός ανθρώπου της εποχής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται το κείμενο όπου κάποιος γράφει ο ίδιος όσα έζησε και είδε, όπως ο Μακρυγιάννης;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την εποχή που αφηγείται ένα κείμενο από την εποχή που γράφτηκε.
- Να εντοπίζεις μέσα σε ένα λογοτεχνικό κείμενο στοιχεία της εποχής του: γεγονότα, τόπους, γλώσσα, αξίες.
- Να εξηγείς τι προσθέτει η λογοτεχνία και η τέχνη στη γνώση της ιστορίας: πώς έζησαν οι άνθρωποι όσα έγιναν.
- Να συγκρίνεις ιδέες ενός κειμένου του 19ου αιώνα με το σήμερα, σε ενιαίο κείμενο με αναφορές στο κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.