Πολυμερή και υλικά
Πλαστικά, ελαστικά, σύνθετα υλικά — και η ανακύκλωσή τους.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §2.5, 5.4
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι μονομερές, πολυμερές και πολυμερισμός προσθήκης.
- Να γράφεις τον πολυμερισμό του αιθενίου και του βινυλοχλωριδίου.
- Να ξεχωρίζεις θερμοπλαστικά, θερμοσκληρυνόμενα, ελαστομερή και σύνθετα υλικά.
- Να διαβάζεις τον κωδικό ανακύκλωσης ενός πλαστικού και να ξέρεις γιατί τα πλαστικά χωρίζονται πριν ανακυκλωθούν.
- Να υπολογίζεις τον βαθμό πολυμερισμού και τα προϊόντα καύσης ενός πολυμερούς.
Μακριές αλυσίδες από μικρά κομμάτια
Ο σωλήνας της άρδευσης, το κούφωμα PVC, το μπουκάλι του νερού, ο προφυλακτήρας, το λάστιχο του τροχού, η γάστρα ενός σκάφους από fiberglass: όλα είναι φτιαγμένα από πολυμερή.
Πολυμερές είναι ένα τεράστιο μόριο, που φτιάχνεται όταν χιλιάδες μικρά, ίδια μόρια, τα μονομερή, δεθούν το ένα πίσω από το άλλο σε μια αλυσίδα. Η αντίδραση λέγεται πολυμερισμός.
Τα πολυμερή υπάρχουν και στη φύση: το άμυλο, η κυτταρίνη του ξύλου και του βαμβακιού, οι πρωτεΐνες του μαλλιού, το φυσικό καουτσούκ. Τα πλαστικά είναι συνθετικά πολυμερή, και οι πρώτες ύλες τους έρχονται σχεδόν όλες από το πετρέλαιο.
Πολυμερισμός προσθήκης
Τα αλκένια, που βγαίνουν από την πυρόλυση, έχουν έναν διπλό δεσμό. Με θερμότητα, πίεση και καταλύτη, ο διπλός δεσμός «ανοίγει» και κάθε μόριο πιάνεται από το επόμενο. Από το αιθένιο γίνεται το πολυαιθυλένιο:
Το κομμάτι μέσα στην παρένθεση λέγεται επαναλαμβανόμενη μονάδα, και ο αριθμός βαθμός πολυμερισμού: πόσα μονομερή μπήκαν στην αλυσίδα. Είναι συνήθως χιλιάδες.
Αν στη θέση ενός υδρογόνου υπάρχει άλλο άτομο ή ομάδα, βγαίνει άλλο πλαστικό με τον ίδιο μηχανισμό:
| Μονομερές | Πολυμερές | Πού το βρίσκεις |
|---|---|---|
| αιθένιο | πολυαιθυλένιο (PE) | σακούλες, μεμβράνες θερμοκηπίου, σωλήνες άρδευσης, μπιτόνια |
| προπένιο | πολυπροπυλένιο (PP) | καρέκλες κήπου, προφυλακτήρες, καπάκια, σχοινιά |
| βινυλοχλωρίδιο | πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC) | κουφώματα, σωλήνες αποχέτευσης, μόνωση καλωδίων |
| στυρένιο | πολυστυρένιο (PS) | φελιζόλ, θερμομονωτικές πλάκες, δίσκοι μιας χρήσης |
Δεν γίνονται όλα τα πολυμερή με προσθήκη. Το PET των μπουκαλιών και το νάιλον φτιάχνονται με πολυμερισμό συμπύκνωσης: δύο διαφορετικά μονομερή ενώνονται και, σε κάθε δεσμό που σχηματίζεται, φεύγει ένα μικρό μόριο, συνήθως νερό. Το PET είναι ουσιαστικά ένας τεράστιος εστέρας: ένα οξύ και μια αλκοόλη, χιλιάδες φορές στη σειρά.
Τέσσερις οικογένειες υλικών
Η χημεία της αλυσίδας λέει από τι είναι φτιαγμένο ένα υλικό. Η διάταξη των αλυσίδων λέει πώς θα συμπεριφερθεί στη δουλειά.
| Οικογένεια | Οι αλυσίδες | Συμπεριφορά | Παραδείγματα |
|---|---|---|---|
| θερμοπλαστικά | χωριστές, γλιστρούν η μία πάνω στην άλλη | μαλακώνουν με τη ζέστη, ξαναλιώνουν | PE, PP, PVC, PET, PS |
| θερμοσκληρυνόμενα | δεμένες μεταξύ τους σε πλέγμα | σκληραίνουν μία φορά, δεν ξαναλιώνουν | εποξικές ρητίνες, βακελίτης, πολυεστερική ρητίνη |
| ελαστομερή | λίγοι δεσμοί ανάμεσα στις αλυσίδες | τεντώνουν και επανέρχονται | λάστιχα τροχών, τσιμούχες, φλάντζες |
| σύνθετα | πολυμερές μαζί με ίνες ή άλλο υλικό | ελαφριά και πολύ ανθεκτικά | fiberglass, ανθρακονήματα |
Ο βουλκανισμός του καουτσούκ είναι ακριβώς αυτό: θερμαίνεται με θείο, που φτιάχνει «γέφυρες» ανάμεσα στις αλυσίδες. Το καουτσούκ από κολλώδες γίνεται ελαστικό που αντέχει, και από αυτό φτιάχνονται τα ελαστικά των αυτοκινήτων.
Στο fiberglass της γάστρας ενός σκάφους, οι ίνες γυαλιού δίνουν αντοχή στον εφελκυσμό και η ρητίνη τις κρατάει μαζί και στο σχήμα τους. Η ίδια ιδέα, με άλλα υλικά, είναι το οπλισμένο σκυρόδεμα: το σίδερο αντέχει στον εφελκυσμό, το μπετόν στη θλίψη.
Ποιο πλαστικό για ποια δουλειά
Διάλεξε ένα αντικείμενο και μετά το υλικό που θα διάλεγες για αυτό.
Ανακύκλωση
Στον πάτο των πλαστικών αντικειμένων υπάρχει ένα τρίγωνο με έναν αριθμό: ο κωδικός του υλικού.
| Κωδικός | Υλικό | Τυπικά αντικείμενα |
|---|---|---|
| PET | μπουκάλια νερού και αναψυκτικών | |
| PE υψηλής πυκνότητας (HDPE) | μπιτόνια, μπουκάλια απορρυπαντικών | |
| PVC | σωλήνες, κουφώματα | |
| PE χαμηλής πυκνότητας (LDPE) | σακούλες, μεμβράνες | |
| PP | καπάκια, δοχεία φαγητού | |
| PS | φελιζόλ, κύπελλα μιας χρήσης | |
| άλλα | μείγματα, πολυανθρακικό |
Τα θερμοπλαστικά ανακυκλώνονται μηχανικά: τεμαχίζονται, πλένονται, λιώνουν και ξαναγίνονται κόκκοι. Όμως κάθε είδος πρέπει να μείνει χωριστά. Δύο διαφορετικά πολυμερή λιωμένα μαζί δεν ανακατεύονται, όπως το λάδι με το νερό, και βγάζουν υλικό που σπάει εύκολα.
Ένας απλός τρόπος να χωρίσεις τα κομμάτια είναι το νερό. Το PE και το PP έχουν πυκνότητα κάτω από g/mL και επιπλέουν. Το PET και το PVC είναι βαρύτερα και βουλιάζουν.
Τα θερμοσκληρυνόμενα και τα σύνθετα δεν ξαναλιώνουν. Αλέθονται για γέμισμα ή καίγονται για ενέργεια, και γι' αυτό μια παλιά βάρκα από fiberglass είναι από τα πιο δύσκολα απόβλητα.
Τα πλαστικά δεν σαπίζουν. Στη θάλασσα και στο χώμα σπάνε σιγά σιγά σε όλο και μικρότερα κομμάτια, τα μικροπλαστικά, που φτάνουν μέχρι τα ψάρια και τα θαλασσινά. Η ανακύκλωση βοηθάει. Λιγότερα πλαστικά μιας χρήσης βοηθάνε περισσότερο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ο κατασκευαστής ενός σωλήνα πολυαιθυλενίου δίνει μέση μοριακή μάζα g/mol. Πόσα μόρια αιθενίου έχει κατά μέσο όρο κάθε αλυσίδα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το μονομερές είναι το αιθένιο, :
g/mol
Ο πολυμερισμός προσθήκης δεν χάνει άτομα, άρα :
Κάθε αλυσίδα έχει κατά μέσο όρο μονομερή, δηλαδή άτομα άνθρακα στη σειρά.
Οι μακριές αλυσίδες μπλέκονται μεταξύ τους σαν μακαρόνια. Γι' αυτό ένας σωλήνας άρδευσης αντέχει να τον πατήσει τρακτέρ χωρίς να σκιστεί.
Παράδειγμα 2
Σε ένα οικόπεδο καίγεται kg παλιά καλώδια με μόνωση PVC. Πόσο υδροχλώριο μπορεί να βγει από τη μόνωση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η επαναλαμβανόμενη μονάδα του PVC είναι , με τη μάζα του βινυλοχλωριδίου:
g/mol
Κάθε μονάδα έχει ένα άτομο χλωρίου, που στην καύση γίνεται ένα μόριο .
Mol μονάδων σε g: mol, άρα το πολύ mol .
του : .
Μάζα: g.
Από ένα κιλό PVC βγαίνει πάνω από μισό κιλό υδροχλώριο. Είναι αέριο που, με την υγρασία, γίνεται υδροχλωρικό οξύ στα μάτια και στους πνεύμονες. Γι' αυτό τα καλώδια δεν καίγονται για να «βγει ο χαλκός».
Παράδειγμα 3
Σε μια μονάδα ανακύκλωσης, τα τεμαχισμένα μπουκάλια έχουν μέσα και καπάκια. Πώς χωρίζονται τα κομμάτια PET από τα κομμάτια PP;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Βρίσκω τις πυκνότητες: το PP έχει περίπου g/mL, το PET περίπου g/mL. Το νερό έχει g/mL.
Ρίχνω τα κομμάτια σε δεξαμενή με νερό. Ό,τι είναι ελαφρύτερο από το νερό επιπλέει, ό,τι είναι βαρύτερο βουλιάζει.
Το PP των καπακιών μαζεύεται από την επιφάνεια και το PET από τον πάτο. Κάθε ρεύμα πάει χωριστά για λιώσιμο.
Το ίδιο πλύσιμο απομακρύνει και τις κόλλες των ετικετών. Ένα καθαρό, ομοιογενές ρεύμα PET μπορεί να ξαναγίνει ακόμα και μπουκάλι.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο πλαστικό έχει κωδικό ανακύκλωσης ;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι μονομερές, πολυμερές και πολυμερισμός προσθήκης.
- Να γράφεις τον πολυμερισμό του αιθενίου και του βινυλοχλωριδίου.
- Να ξεχωρίζεις θερμοπλαστικά, θερμοσκληρυνόμενα, ελαστομερή και σύνθετα υλικά.
- Να διαβάζεις τον κωδικό ανακύκλωσης ενός πλαστικού και να ξέρεις γιατί τα πλαστικά χωρίζονται πριν ανακυκλωθούν.
- Να υπολογίζεις τον βαθμό πολυμερισμού και τα προϊόντα καύσης ενός πολυμερούς.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.