Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πολυμερή και υλικά

Πλαστικά, ελαστικά, σύνθετα υλικά — και η ανακύκλωσή τους.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §2.5, 5.4

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι είναι μονομερές, πολυμερές και πολυμερισμός προσθήκης.
  2. Να γράφεις τον πολυμερισμό του αιθενίου και του βινυλοχλωριδίου.
  3. Να ξεχωρίζεις θερμοπλαστικά, θερμοσκληρυνόμενα, ελαστομερή και σύνθετα υλικά.
  4. Να διαβάζεις τον κωδικό ανακύκλωσης ενός πλαστικού και να ξέρεις γιατί τα πλαστικά χωρίζονται πριν ανακυκλωθούν.
  5. Να υπολογίζεις τον βαθμό πολυμερισμού και τα προϊόντα καύσης ενός πολυμερούς.

Μακριές αλυσίδες από μικρά κομμάτια

Ο σωλήνας της άρδευσης, το κούφωμα PVC, το μπουκάλι του νερού, ο προφυλακτήρας, το λάστιχο του τροχού, η γάστρα ενός σκάφους από fiberglass: όλα είναι φτιαγμένα από πολυμερή.

Πολυμερές είναι ένα τεράστιο μόριο, που φτιάχνεται όταν χιλιάδες μικρά, ίδια μόρια, τα μονομερή, δεθούν το ένα πίσω από το άλλο σε μια αλυσίδα. Η αντίδραση λέγεται πολυμερισμός.

Τα πολυμερή υπάρχουν και στη φύση: το άμυλο, η κυτταρίνη του ξύλου και του βαμβακιού, οι πρωτεΐνες του μαλλιού, το φυσικό καουτσούκ. Τα πλαστικά είναι συνθετικά πολυμερή, και οι πρώτες ύλες τους έρχονται σχεδόν όλες από το πετρέλαιο.

Πολυμερισμός προσθήκης

Τα αλκένια, που βγαίνουν από την πυρόλυση, έχουν έναν διπλό δεσμό. Με θερμότητα, πίεση και καταλύτη, ο διπλός δεσμός «ανοίγει» και κάθε μόριο πιάνεται από το επόμενο. Από το αιθένιο γίνεται το πολυαιθυλένιο:

ν CH2=CH2→−(CH2−CH2)ν−\nu\,\text{CH}_2=\text{CH}_2 \rightarrow -(\text{CH}_2-\text{CH}_2)_{\nu}-

Το κομμάτι μέσα στην παρένθεση λέγεται επαναλαμβανόμενη μονάδα, και ο αριθμός ν\nu βαθμός πολυμερισμού: πόσα μονομερή μπήκαν στην αλυσίδα. Είναι συνήθως χιλιάδες.

Αν στη θέση ενός υδρογόνου υπάρχει άλλο άτομο ή ομάδα, βγαίνει άλλο πλαστικό με τον ίδιο μηχανισμό:

ΜονομερέςΠολυμερέςΠού το βρίσκεις
αιθένιο CH2=CH2\text{CH}_2=\text{CH}_2πολυαιθυλένιο (PE)σακούλες, μεμβράνες θερμοκηπίου, σωλήνες άρδευσης, μπιτόνια
προπένιο CH2=CH−CH3\text{CH}_2=\text{CH}-\text{CH}_3πολυπροπυλένιο (PP)καρέκλες κήπου, προφυλακτήρες, καπάκια, σχοινιά
βινυλοχλωρίδιο CH2=CHCl\text{CH}_2=\text{CHCl}πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC)κουφώματα, σωλήνες αποχέτευσης, μόνωση καλωδίων
στυρένιο CH2=CH−C6H5\text{CH}_2=\text{CH}-\text{C}_6\text{H}_5πολυστυρένιο (PS)φελιζόλ, θερμομονωτικές πλάκες, δίσκοι μιας χρήσης

Δεν γίνονται όλα τα πολυμερή με προσθήκη. Το PET των μπουκαλιών και το νάιλον φτιάχνονται με πολυμερισμό συμπύκνωσης: δύο διαφορετικά μονομερή ενώνονται και, σε κάθε δεσμό που σχηματίζεται, φεύγει ένα μικρό μόριο, συνήθως νερό. Το PET είναι ουσιαστικά ένας τεράστιος εστέρας: ένα οξύ και μια αλκοόλη, χιλιάδες φορές στη σειρά.

Τέσσερις οικογένειες υλικών

Η χημεία της αλυσίδας λέει από τι είναι φτιαγμένο ένα υλικό. Η διάταξη των αλυσίδων λέει πώς θα συμπεριφερθεί στη δουλειά.

ΟικογένειαΟι αλυσίδεςΣυμπεριφοράΠαραδείγματα
θερμοπλαστικάχωριστές, γλιστρούν η μία πάνω στην άλλημαλακώνουν με τη ζέστη, ξαναλιώνουνPE, PP, PVC, PET, PS
θερμοσκληρυνόμεναδεμένες μεταξύ τους σε πλέγμασκληραίνουν μία φορά, δεν ξαναλιώνουνεποξικές ρητίνες, βακελίτης, πολυεστερική ρητίνη
ελαστομερήλίγοι δεσμοί ανάμεσα στις αλυσίδεςτεντώνουν και επανέρχονταιλάστιχα τροχών, τσιμούχες, φλάντζες
σύνθεταπολυμερές μαζί με ίνες ή άλλο υλικόελαφριά και πολύ ανθεκτικάfiberglass, ανθρακονήματα

Ο βουλκανισμός του καουτσούκ είναι ακριβώς αυτό: θερμαίνεται με θείο, που φτιάχνει «γέφυρες» ανάμεσα στις αλυσίδες. Το καουτσούκ από κολλώδες γίνεται ελαστικό που αντέχει, και από αυτό φτιάχνονται τα ελαστικά των αυτοκινήτων.

Στο fiberglass της γάστρας ενός σκάφους, οι ίνες γυαλιού δίνουν αντοχή στον εφελκυσμό και η ρητίνη τις κρατάει μαζί και στο σχήμα τους. Η ίδια ιδέα, με άλλα υλικά, είναι το οπλισμένο σκυρόδεμα: το σίδερο αντέχει στον εφελκυσμό, το μπετόν στη θλίψη.

Ποιο πλαστικό για ποια δουλειά

Διάλεξε ένα αντικείμενο και μετά το υλικό που θα διάλεγες για αυτό.

Το σωστό πολυμερές στη σωστή θέση

Διάλεξε αντικείμενο και μετά υλικό. Η απάντηση εξηγεί ποια ιδιότητα κάνει τη διαφορά.

Αντικείμενο

Βρήκες 0 από 5

Υλικό

Υλικό

Ανακύκλωση

Στον πάτο των πλαστικών αντικειμένων υπάρχει ένα τρίγωνο με έναν αριθμό: ο κωδικός του υλικού.

ΚωδικόςΥλικόΤυπικά αντικείμενα
11PETμπουκάλια νερού και αναψυκτικών
22PE υψηλής πυκνότητας (HDPE)μπιτόνια, μπουκάλια απορρυπαντικών
33PVCσωλήνες, κουφώματα
44PE χαμηλής πυκνότητας (LDPE)σακούλες, μεμβράνες
55PPκαπάκια, δοχεία φαγητού
66PSφελιζόλ, κύπελλα μιας χρήσης
77άλλαμείγματα, πολυανθρακικό

Τα θερμοπλαστικά ανακυκλώνονται μηχανικά: τεμαχίζονται, πλένονται, λιώνουν και ξαναγίνονται κόκκοι. Όμως κάθε είδος πρέπει να μείνει χωριστά. Δύο διαφορετικά πολυμερή λιωμένα μαζί δεν ανακατεύονται, όπως το λάδι με το νερό, και βγάζουν υλικό που σπάει εύκολα.

Ένας απλός τρόπος να χωρίσεις τα κομμάτια είναι το νερό. Το PE και το PP έχουν πυκνότητα κάτω από 11 g/mL και επιπλέουν. Το PET και το PVC είναι βαρύτερα και βουλιάζουν.

Τα θερμοσκληρυνόμενα και τα σύνθετα δεν ξαναλιώνουν. Αλέθονται για γέμισμα ή καίγονται για ενέργεια, και γι' αυτό μια παλιά βάρκα από fiberglass είναι από τα πιο δύσκολα απόβλητα.

Τα πλαστικά δεν σαπίζουν. Στη θάλασσα και στο χώμα σπάνε σιγά σιγά σε όλο και μικρότερα κομμάτια, τα μικροπλαστικά, που φτάνουν μέχρι τα ψάρια και τα θαλασσινά. Η ανακύκλωση βοηθάει. Λιγότερα πλαστικά μιας χρήσης βοηθάνε περισσότερο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ο κατασκευαστής ενός σωλήνα πολυαιθυλενίου δίνει μέση μοριακή μάζα 140000140000 g/mol. Πόσα μόρια αιθενίου έχει κατά μέσο όρο κάθε αλυσίδα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σε ένα οικόπεδο καίγεται 11 kg παλιά καλώδια με μόνωση PVC. Πόσο υδροχλώριο μπορεί να βγει από τη μόνωση;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε μια μονάδα ανακύκλωσης, τα τεμαχισμένα μπουκάλια έχουν μέσα και καπάκια. Πώς χωρίζονται τα κομμάτια PET από τα κομμάτια PP;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο είναι το μονομερές του πολυαιθυλενίου;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ποιο πλαστικό έχει κωδικό ανακύκλωσης 11;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι είναι μονομερές, πολυμερές και πολυμερισμός προσθήκης.
  • Να γράφεις τον πολυμερισμό του αιθενίου και του βινυλοχλωριδίου.
  • Να ξεχωρίζεις θερμοπλαστικά, θερμοσκληρυνόμενα, ελαστομερή και σύνθετα υλικά.
  • Να διαβάζεις τον κωδικό ανακύκλωσης ενός πλαστικού και να ξέρεις γιατί τα πλαστικά χωρίζονται πριν ανακυκλωθούν.
  • Να υπολογίζεις τον βαθμό πολυμερισμού και τα προϊόντα καύσης ενός πολυμερούς.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;