Αλκοόλες και οξέα
Δύο ομάδες που συναντάς σε διαλύτες και συντηρητικά.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §3.1, 3.2, 4.1
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τις αλκοόλες και τα καρβοξυλικά οξέα από τη χαρακτηριστική τους ομάδα.
- Να ξέρεις τις χρήσεις και τους κινδύνους της μεθανόλης, της αιθανόλης, της ισοπροπανόλης και της γλυκόλης.
- Να γράφεις τη ζύμωση της γλυκόζης και την οξείδωση της αιθανόλης σε οξικό οξύ.
- Να υπολογίζεις πόσο οξύ χρειάζεται για να διαλύσει πουρί ή να εξουδετερωθεί από μια βάση.
- Να γράφεις την εστεροποίηση και να ονομάζεις τον εστέρα που προκύπτει.
Οι αλκοόλες
Αλκοόλη είναι κάθε οργανική ένωση με ομάδα υδροξυλίου, , δεμένη σε κορεσμένο άνθρακα. Ο γενικός τύπος των απλών αλκοολών είναι και το όνομα τελειώνει σε -όλη.
| Αλκοόλη | Τύπος | Πού τη βρίσκεις | Προσοχή |
|---|---|---|---|
| μεθανόλη | βιομηχανικός διαλύτης, υγρό παρμπρίζ | δηλητήριο: τύφλωση, θάνατος | |
| αιθανόλη | οινόπνευμα, ποτά, βιοκαύσιμο | εύφλεκτη | |
| 2-προπανόλη (ισοπροπανόλη) | καθαρισμός ηλεκτρονικών, απολυμαντικά | εύφλεκτη, τοξική αν πιωθεί | |
| αιθανοδιόλη (γλυκόλη) | αντιψυκτικό αυτοκινήτου | γλυκιά γεύση, τοξική | |
| προπανοτριόλη (γλυκερίνη) | καλλυντικά, σαπούνια | ακίνδυνη |
Το κάνει τις μικρές αλκοόλες να ανακατεύονται με το νερό και να βράζουν πολύ ψηλότερα από τους υδρογονάνθρακες ίδιου μεγέθους, γιατί τα μόριά τους συνδέονται με δεσμούς υδρογόνου. Η αλυσίδα, από την άλλη, τις κάνει να διαλύουν και λίπη, ρητίνες και μελάνια. Γι' αυτό είναι τόσο καλοί διαλύτες: «πιάνουν» και από τις δύο μεριές.
Η αιθανόλη: από το σταφύλι στο απολυμαντικό
Η αιθανόλη παράγεται με αλκοολική ζύμωση: οι ζυμομύκητες «τρώνε» τα σάκχαρα του μούστου ή της μελάσας, χωρίς αέρα, και αφήνουν αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα.
Το είναι οι φυσαλίδες στο βαρέλι που «βράζει» — και ο λόγος που ένα κλειστό υπόγειο με μούστο σε ζύμωση είναι επικίνδυνο: το αέριο είναι βαρύτερο από τον αέρα, μαζεύεται χαμηλά και μπορεί να πνίξει.
Η ζύμωση σταματάει γύρω στο αλκοόλη, γιατί πάνω από εκεί η αλκοόλη σκοτώνει τους ίδιους τους ζυμομύκητες. Για πιο δυνατό προϊόν χρειάζεται απόσταξη, όπως στο καζάνι του τσίπουρου.
Αν το κρασί μείνει ανοιχτό στον αέρα, κάποια βακτήρια οξειδώνουν την αιθανόλη σε οξικό οξύ: το κρασί γίνεται ξίδι.
Τα καρβοξυλικά οξέα
Τα καρβοξυλικά οξέα έχουν την ομάδα καρβοξυλίου, , και το όνομά τους τελειώνει σε -ικό οξύ. Είναι ασθενή οξέα: μέσα στο νερό μόνο ένα μικρό μέρος των μορίων τους δίνει ιόντα . Γι' αυτό το ξίδι τρώγεται, ενώ ένα διάλυμα υδροχλωρικού ίδιας περιεκτικότητας καίει.
| Οξύ | Πού το βρίσκεις |
|---|---|
| μεθανικό (μυρμηκικό), | τσίμπημα μυρμηγκιού, μελισσοκομία κατά του ακάρεως βαρρόα |
| αιθανικό (οξικό), | ξίδι, ως , συντήρηση τουρσιών |
| γαλακτικό | γιαούρτι, κουρασμένοι μύες |
| κιτρικό | λεμόνι, αφαλατικά για βραστήρες και καφετιέρες |
| σορβικό, βενζοϊκό | συντηρητικά τροφίμων (, ) |
Ό,τι κάνουν τα οξέα, το κάνουν και αυτά, πιο ήπια:
- εξουδετερώνονται από βάσεις και δίνουν άλας και νερό:
- διαλύουν το πουρί, που είναι ανθρακικό ασβέστιο, και αφρίζουν από το :
Ποια ουσία για ποια δουλειά
Διάλεξε μια δουλειά και μετά μια ουσία. Μερικές δουλειές έχουν δύο σωστές απαντήσεις, άλλες μόνο μία.
Οξύ και αλκοόλη: οι εστέρες
Ένα καρβοξυλικό οξύ αντιδρά με μια αλκοόλη, με λίγο θειικό οξύ ως καταλύτη, και δίνει εστέρα και νερό. Η αντίδραση λέγεται εστεροποίηση:
Το διπλό βέλος σημαίνει ότι η αντίδραση δεν ολοκληρώνεται: ένα μέρος του εστέρα ξαναγίνεται οξύ και αλκοόλη, και στο τέλος συνυπάρχουν και τα τέσσερα.
Το όνομα του εστέρα έχει δύο κομμάτια: πρώτα το οξύ με κατάληξη -ικός, μετά η αλκοόλη ως -υλεστέρας. Από αιθανικό οξύ και αιθανόλη: αιθανικός αιθυλεστέρας, ο γνωστός διαλύτης βερνικιών.
Οι εστέρες με μικρά μόρια έχουν φρουτώδη οσμή: πολλά αρώματα φρούτων στα τρόφιμα είναι εστέρες. Είναι επίσης καλοί διαλύτες για βερνίκια, κόλλες και μελάνια.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα μικρό οινοποιείο έχει μούστο με kg γλυκόζη. Πόση αιθανόλη μπορεί να δώσει η ζύμωση, σε kg και σε λίτρα; Η πυκνότητα της αιθανόλης είναι kg/L.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η εξίσωση:
Σχετικές μοριακές μάζες: γλυκόζη , αιθανόλη .
Mol γλυκόζης: mol.
Από τους συντελεστές, κάθε mol γλυκόζης δίνει mol αιθανόλης: mol.
Μάζα αιθανόλης: g kg.
Όγκος: L καθαρής αιθανόλης.
Αυτό είναι το θεωρητικό μέγιστο. Στην πράξη οι ζυμομύκητες χρησιμοποιούν λίγο σάκχαρο για τον εαυτό τους, και η απόδοση βγαίνει κάπως μικρότερη.
Παράδειγμα 2
Η κρούστα πουριού σε ένα θερμαντικό στοιχείο είναι g ανθρακικό ασβέστιο. Πόσο ξίδι w/v χρειάζεται για να διαλυθεί όλη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η αντίδραση:
του : . Mol: mol.
Κάθε mol θέλει mol οξύ: mol οξικό οξύ.
του οξικού οξέος: . Άρα χρειάζονται g οξύ.
Το ξίδι w/v έχει g οξύ σε κάθε mL:
mL, δηλαδή λίτρο ξίδι.
Στην πράξη βάζεις λίγο περισσότερο, γιατί καθώς λιγοστεύει το οξύ η αντίδραση επιβραδύνεται.
Παράδειγμα 3
Σε ένα εργαστήριο αρωμάτων αναμειγνύουν g οξικό οξύ με περίσσεια αιθανόλης και λίγο θειικό οξύ. Πόσος εστέρας θα σχηματιζόταν το πολύ, και γιατί παίρνουν λιγότερο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η εστεροποίηση:
Αναλογία ανάμεσα στο οξύ και τον εστέρα.
Mol οξέος: mol. Θεωρητικά, mol εστέρα.
του εστέρα : .
Μέγιστη μάζα: g.
Παίρνουν λιγότερο γιατί η αντίδραση είναι αμφίδρομη: ο εστέρας και το νερό ξαναδίνουν οξύ και αλκοόλη. Η περίσσεια αιθανόλης και η απομάκρυνση του νερού σπρώχνουν την αντίδραση προς τον εστέρα, αλλά δεν τη φτάνουν ως το .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια αλκοόλη χρησιμοποιείται ως αντιψυκτικό στο ψυγείο του αυτοκινήτου;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τις αλκοόλες και τα καρβοξυλικά οξέα από τη χαρακτηριστική τους ομάδα.
- Να ξέρεις τις χρήσεις και τους κινδύνους της μεθανόλης, της αιθανόλης, της ισοπροπανόλης και της γλυκόλης.
- Να γράφεις τη ζύμωση της γλυκόζης και την οξείδωση της αιθανόλης σε οξικό οξύ.
- Να υπολογίζεις πόσο οξύ χρειάζεται για να διαλύσει πουρί ή να εξουδετερωθεί από μια βάση.
- Να γράφεις την εστεροποίηση και να ονομάζεις τον εστέρα που προκύπτει.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.