Μετάβαση στο περιεχόμενο

Υδρογονάνθρακες και καύσιμα

Διύλιση, οκτάνια και προϊόντα καύσης.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §2.1, 2.2

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς πώς η κλασματική απόσταξη χωρίζει το αργό πετρέλαιο σε κλάσματα.
  2. Να περιγράφεις τι κάνει η πυρόλυση και γιατί χρειάζεται.
  3. Να ερμηνεύεις τον αριθμό οκτανίων μιας βενζίνης.
  4. Να γράφεις και να ισοσταθμίζεις την πλήρη καύση ενός υδρογονάνθρακα και να ξέρεις τι βγαίνει όταν η καύση είναι ατελής.
  5. Να υπολογίζεις με mol πόσο CO₂ και πόση θερμότητα δίνει μια ποσότητα καυσίμου.

Από την πετρελαιοπηγή στην αντλία

Το αργό πετρέλαιο, όπως βγαίνει από τη γη, είναι ένα σκούρο, παχύρρευστο μείγμα από εκατοντάδες υδρογονάνθρακες: από μικρά μόρια με έναν-δύο άνθρακες ως μεγάλα με πάνω από σαράντα. Έτσι όπως είναι δεν μπαίνει ούτε σε μηχανή ούτε σε καυστήρα.

Το φυσικό αέριο είναι κυρίως μεθάνιο, CH4\text{CH}_4, με λίγο αιθάνιο. Το υγραέριο (LPG) είναι μείγμα προπανίου και βουτανίου, που υγροποιούνται εύκολα με πίεση και χωράνε σε φιάλες.

Κλασματική απόσταξη

Στο διυλιστήριο το αργό πετρέλαιο θερμαίνεται γύρω στους 400400 °C και οι ατμοί του μπαίνουν στη βάση μιας ψηλής στήλης. Η στήλη είναι καυτή κάτω και όλο πιο ψυχρή όσο ανεβαίνεις.

Τα μόρια ανεβαίνουν, και το καθένα συμπυκνώνεται εκεί όπου η θερμοκρασία πέφτει κάτω από το σημείο βρασμού του. Τα μεγάλα μόρια, που βράζουν ψηλά, υγροποιούνται νωρίς, χαμηλά στη στήλη. Τα μικρά φτάνουν ως την κορυφή. Κάθε «ράφι» της στήλης μαζεύει ένα κλάσμα: μείγμα υδρογονανθράκων με παρόμοιο μέγεθος.

Η στήλη του διυλιστηρίου

Σύρε τη θερμοκρασία από την κορυφή προς τη βάση. Δες ποιο κλάσμα μαζεύεται σε κάθε ύψος, πόσους άνθρακες έχουν τα μόριά του και πού καταλήγει.

Αέρια40°CΒενζίνη110°CΝάφθα180°CΚηροζίνη260°CΠετρέλαιο ντίζελ340°CΛιπαντικά400°CΆσφαλτος500°C

ΚλάσμαΝάφθα

Εύρος βρασμού110–180°C

Άτομα άνθρακα8–12

Πρώτη ύλη για πλαστικά, διαλύτες και λιπάσματα.

Όσο μικρότερα τα μόρια, τόσο ψηλότερα φτάνουν πριν υγροποιηθούν.

Πυρόλυση: σπάζοντας τα μεγάλα μόρια

Το αργό πετρέλαιο δίνει περισσότερα βαριά κλάσματα από όσα ζητάει η αγορά, και λιγότερη βενζίνη. Η λύση είναι η πυρόλυση (cracking): τα μεγάλα μόρια θερμαίνονται, συνήθως με καταλύτη, και σπάνε σε μικρότερα:

C14H30→C8H18+C6H12\text{C}_{14}\text{H}_{30} \rightarrow \text{C}_{8}\text{H}_{18} + \text{C}_{6}\text{H}_{12}

Το ένα προϊόν είναι αλκάνιο για τη βενζίνη. Το άλλο είναι αλκένιο, με διπλό δεσμό, και πάει στην πετροχημική βιομηχανία ως πρώτη ύλη για πλαστικά. Δεν γίνεται να βγουν δύο αλκάνια: τα υδρογόνα του αρχικού μορίου δεν φτάνουν.

Οκτάνια: η βενζίνη που δεν «χτυπάει»

Σε έναν βενζινοκινητήρα το μείγμα βενζίνης και αέρα συμπιέζεται και ανάβει με τον σπινθήρα του μπουζί. Αν η βενζίνη αυταναφλεγεί από τη συμπίεση πριν από τον σπινθήρα, η μηχανή κροταλίζει («πειράζει»): ακούγεται σαν μεταλλικό χτύπημα και φθείρει έμβολα και βαλβίδες.

Ο αριθμός οκτανίων μετράει πόσο αντέχει μια βενζίνη στη συμπίεση χωρίς να κροταλίσει. Συγκρίνεται με δύο πρότυπα:

ΠρότυποΣυμπεριφοράΟκτάνια
ισοοκτάνιο, διακλαδισμένο C8H18\text{C}_8\text{H}_{18}αντέχει πολύ100100
κανονικό επτάνιο, ευθεία αλυσίδα C7H16\text{C}_7\text{H}_{16}κροταλίζει εύκολα00

Βενζίνη 9595 οκτανίων συμπεριφέρεται σαν μείγμα με 95%95\% ισοοκτάνιο και 5%5\% επτάνιο. Οι διακλαδισμένες αλυσίδες και οι δακτύλιοι ανεβάζουν τα οκτάνια, οι μακριές ευθείες τα ρίχνουν.

Η καύση

Όταν ένας υδρογονάνθρακας καίγεται με αρκετό οξυγόνο, η καύση είναι πλήρης και τα προϊόντα είναι πάντα δύο: διοξείδιο του άνθρακα και νερό, μαζί με θερμότητα.

C3H8+5O2→3CO2+4H2O\text{C}_3\text{H}_8 + 5\text{O}_2 \rightarrow 3\text{CO}_2 + 4\text{H}_2\text{O}

Με λίγο οξυγόνο η καύση είναι ατελής: βγαίνει μονοξείδιο του άνθρακα CO\text{CO}, που είναι δηλητήριο χωρίς χρώμα και οσμή, ή ακόμα και σκέτος άνθρακας, η αιθάλη — η μαύρη καπνιά στην καμινάδα και ο μαύρος καπνός της εξάτμισης.

Από τις μηχανές βγαίνουν και άλλοι ρύποι, που δεν προέρχονται από τον υδρογονάνθρακα:

  • οξείδια του αζώτου (NOx\text{NO}_x): στη μεγάλη θερμοκρασία του κυλίνδρου, το άζωτο του αέρα ενώνεται με το οξυγόνο,
  • διοξείδιο του θείου SO2\text{SO}_2: από το θείο που περιέχει το καύσιμο. Γι' αυτό τα καύσιμα κίνησης στην Ευρώπη είναι πια σχεδόν χωρίς θείο.

Ο καταλυτικός μετατροπέας της εξάτμισης μετατρέπει το CO\text{CO}, τους άκαυστους υδρογονάνθρακες και τα NOx\text{NO}_x σε CO2\text{CO}_2, νερό και άζωτο.

Πόσο CO₂ βγάζει ένα κιλό καύσιμο

Για να υπολογίσεις ποσότητες σε μια αντίδραση χρειάζεσαι τη μονάδα του χημικού: το mol.

Η μέθοδος είναι πάντα η ίδια: γραμμάρια → mol → αναλογία της εξίσωσης → mol → γραμμάρια. Δοκίμασε τη μετατροπή για μερικά καύσιμα και τα προϊόντα τους.

Από γραμμάρια σε mol, και πίσω

Διάλεξε ουσία και σύρε τα mol. Ένα mol προπανίου και ένα mol μεθανίου έχουν τον ίδιο αριθμό μορίων, αλλά πολύ διαφορετική μάζα.

Ουσία

Ζωντανή ενημέρωση
Γραμμομοριακή μάζα
16 g/mol
Μάζα
16 g
Μόρια
6,02 · 10²³
Όγκος σε κανονικές συνθήκες (αν είναι αέριο)
22,4 L

Η καύση δίνει και θερμότητα, που κι αυτή μετριέται ανά mol. Ενδεικτικές τιμές:

ΚαύσιμοΘερμότητα καύσης
μεθάνιο CH4\text{CH}_4890890 kJ/mol
προπάνιο C3H8\text{C}_3\text{H}_822202220 kJ/mol
οκτάνιο C8H18\text{C}_8\text{H}_{18}54705470 kJ/mol

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα συνεργείο ζεσταίνεται με θερμάστρα προπανίου και καίει 11 kg προπάνιο τη μέρα. Πόσο CO2\text{CO}_2 βγάζει;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Ένα δοχείο περιέχει 1111 kg προπάνιο. Πόση θερμότητα δίνει αν καεί όλο πλήρως; Το προπάνιο δίνει 22202220 kJ ανά mol.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ο κατασκευαστής ενός μηχανακιού ζητάει βενζίνη 9595 οκτανίων. Τι σημαίνει αυτό, και τι θα γίνει αν βάλεις καύσιμο 9191 οκτανίων;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Με βάση ποια ιδιότητα χωρίζει η κλασματική απόσταξη τα συστατικά του αργού πετρελαίου;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Στη στήλη απόσταξης, ποιο κλάσμα μαζεύεται πιο ψηλά: η βενζίνη ή το πετρέλαιο ντίζελ;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς πώς η κλασματική απόσταξη χωρίζει το αργό πετρέλαιο σε κλάσματα.
  • Να περιγράφεις τι κάνει η πυρόλυση και γιατί χρειάζεται.
  • Να ερμηνεύεις τον αριθμό οκτανίων μιας βενζίνης.
  • Να γράφεις και να ισοσταθμίζεις την πλήρη καύση ενός υδρογονάνθρακα και να ξέρεις τι βγαίνει όταν η καύση είναι ατελής.
  • Να υπολογίζεις με mol πόσο CO₂ και πόση θερμότητα δίνει μια ποσότητα καυσίμου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;