Υδρογονάνθρακες και καύσιμα
Διύλιση, οκτάνια και προϊόντα καύσης.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §2.1, 2.2
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς η κλασματική απόσταξη χωρίζει το αργό πετρέλαιο σε κλάσματα.
- Να περιγράφεις τι κάνει η πυρόλυση και γιατί χρειάζεται.
- Να ερμηνεύεις τον αριθμό οκτανίων μιας βενζίνης.
- Να γράφεις και να ισοσταθμίζεις την πλήρη καύση ενός υδρογονάνθρακα και να ξέρεις τι βγαίνει όταν η καύση είναι ατελής.
- Να υπολογίζεις με mol πόσο CO₂ και πόση θερμότητα δίνει μια ποσότητα καυσίμου.
Από την πετρελαιοπηγή στην αντλία
Το αργό πετρέλαιο, όπως βγαίνει από τη γη, είναι ένα σκούρο, παχύρρευστο μείγμα από εκατοντάδες υδρογονάνθρακες: από μικρά μόρια με έναν-δύο άνθρακες ως μεγάλα με πάνω από σαράντα. Έτσι όπως είναι δεν μπαίνει ούτε σε μηχανή ούτε σε καυστήρα.
Το φυσικό αέριο είναι κυρίως μεθάνιο, , με λίγο αιθάνιο. Το υγραέριο (LPG) είναι μείγμα προπανίου και βουτανίου, που υγροποιούνται εύκολα με πίεση και χωράνε σε φιάλες.
Κλασματική απόσταξη
Στο διυλιστήριο το αργό πετρέλαιο θερμαίνεται γύρω στους °C και οι ατμοί του μπαίνουν στη βάση μιας ψηλής στήλης. Η στήλη είναι καυτή κάτω και όλο πιο ψυχρή όσο ανεβαίνεις.
Τα μόρια ανεβαίνουν, και το καθένα συμπυκνώνεται εκεί όπου η θερμοκρασία πέφτει κάτω από το σημείο βρασμού του. Τα μεγάλα μόρια, που βράζουν ψηλά, υγροποιούνται νωρίς, χαμηλά στη στήλη. Τα μικρά φτάνουν ως την κορυφή. Κάθε «ράφι» της στήλης μαζεύει ένα κλάσμα: μείγμα υδρογονανθράκων με παρόμοιο μέγεθος.
Πυρόλυση: σπάζοντας τα μεγάλα μόρια
Το αργό πετρέλαιο δίνει περισσότερα βαριά κλάσματα από όσα ζητάει η αγορά, και λιγότερη βενζίνη. Η λύση είναι η πυρόλυση (cracking): τα μεγάλα μόρια θερμαίνονται, συνήθως με καταλύτη, και σπάνε σε μικρότερα:
Το ένα προϊόν είναι αλκάνιο για τη βενζίνη. Το άλλο είναι αλκένιο, με διπλό δεσμό, και πάει στην πετροχημική βιομηχανία ως πρώτη ύλη για πλαστικά. Δεν γίνεται να βγουν δύο αλκάνια: τα υδρογόνα του αρχικού μορίου δεν φτάνουν.
Οκτάνια: η βενζίνη που δεν «χτυπάει»
Σε έναν βενζινοκινητήρα το μείγμα βενζίνης και αέρα συμπιέζεται και ανάβει με τον σπινθήρα του μπουζί. Αν η βενζίνη αυταναφλεγεί από τη συμπίεση πριν από τον σπινθήρα, η μηχανή κροταλίζει («πειράζει»): ακούγεται σαν μεταλλικό χτύπημα και φθείρει έμβολα και βαλβίδες.
Ο αριθμός οκτανίων μετράει πόσο αντέχει μια βενζίνη στη συμπίεση χωρίς να κροταλίσει. Συγκρίνεται με δύο πρότυπα:
| Πρότυπο | Συμπεριφορά | Οκτάνια |
|---|---|---|
| ισοοκτάνιο, διακλαδισμένο | αντέχει πολύ | |
| κανονικό επτάνιο, ευθεία αλυσίδα | κροταλίζει εύκολα |
Βενζίνη οκτανίων συμπεριφέρεται σαν μείγμα με ισοοκτάνιο και επτάνιο. Οι διακλαδισμένες αλυσίδες και οι δακτύλιοι ανεβάζουν τα οκτάνια, οι μακριές ευθείες τα ρίχνουν.
Η καύση
Όταν ένας υδρογονάνθρακας καίγεται με αρκετό οξυγόνο, η καύση είναι πλήρης και τα προϊόντα είναι πάντα δύο: διοξείδιο του άνθρακα και νερό, μαζί με θερμότητα.
Με λίγο οξυγόνο η καύση είναι ατελής: βγαίνει μονοξείδιο του άνθρακα , που είναι δηλητήριο χωρίς χρώμα και οσμή, ή ακόμα και σκέτος άνθρακας, η αιθάλη — η μαύρη καπνιά στην καμινάδα και ο μαύρος καπνός της εξάτμισης.
Από τις μηχανές βγαίνουν και άλλοι ρύποι, που δεν προέρχονται από τον υδρογονάνθρακα:
- οξείδια του αζώτου (): στη μεγάλη θερμοκρασία του κυλίνδρου, το άζωτο του αέρα ενώνεται με το οξυγόνο,
- διοξείδιο του θείου : από το θείο που περιέχει το καύσιμο. Γι' αυτό τα καύσιμα κίνησης στην Ευρώπη είναι πια σχεδόν χωρίς θείο.
Ο καταλυτικός μετατροπέας της εξάτμισης μετατρέπει το , τους άκαυστους υδρογονάνθρακες και τα σε , νερό και άζωτο.
Πόσο CO₂ βγάζει ένα κιλό καύσιμο
Για να υπολογίσεις ποσότητες σε μια αντίδραση χρειάζεσαι τη μονάδα του χημικού: το mol.
Η μέθοδος είναι πάντα η ίδια: γραμμάρια → mol → αναλογία της εξίσωσης → mol → γραμμάρια. Δοκίμασε τη μετατροπή για μερικά καύσιμα και τα προϊόντα τους.
Η καύση δίνει και θερμότητα, που κι αυτή μετριέται ανά mol. Ενδεικτικές τιμές:
| Καύσιμο | Θερμότητα καύσης |
|---|---|
| μεθάνιο | kJ/mol |
| προπάνιο | kJ/mol |
| οκτάνιο | kJ/mol |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα συνεργείο ζεσταίνεται με θερμάστρα προπανίου και καίει kg προπάνιο τη μέρα. Πόσο βγάζει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ισοσταθμισμένη εξίσωση:
Έλεγχος. C: / — H: / — O: και ✓
Mol προπανίου. , άρα:
mol
Από την εξίσωση, κάθε mol προπανίου δίνει mol :
mol
Σε γραμμάρια, με για το :
g, δηλαδή περίπου kg .
Το ζυγίζει τριπλάσια από το καύσιμο. Δεν είναι λάθος: το μεγαλύτερο μέρος της μάζας του είναι οξυγόνο, που ήρθε από τον αέρα.
Παράδειγμα 2
Ένα δοχείο περιέχει kg προπάνιο. Πόση θερμότητα δίνει αν καεί όλο πλήρως; Το προπάνιο δίνει kJ ανά mol.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Mol προπανίου:
mol
Θερμότητα:
kJ
Σε πιο βολική μονάδα: kJ MJ.
Για σύγκριση, kWh είναι MJ, άρα το δοχείο ισοδυναμεί με περίπου kWh θερμότητας — αν ο καυστήρας την αξιοποιούσε όλη, που δεν γίνεται ποτέ.
Παράδειγμα 3
Ο κατασκευαστής ενός μηχανακιού ζητάει βενζίνη οκτανίων. Τι σημαίνει αυτό, και τι θα γίνει αν βάλεις καύσιμο οκτανίων;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Βενζίνη οκτανίων αντιστέκεται στον κροταλισμό όσο ένα μείγμα με ισοοκτάνιο και κανονικό επτάνιο.
Ο κινητήρας είναι σχεδιασμένος να συμπιέζει το μείγμα τόσο, όσο αντέχει μια βενζίνη . Μια βενζίνη αντέχει λιγότερο: κινδυνεύει να αυταναφλεγεί πριν από τον σπινθήρα.
Το αποτέλεσμα είναι κροτάλισμα: μεταλλικός θόρυβος, απώλεια ισχύος και, με τον καιρό, ζημιά σε έμβολα και βαλβίδες.
Το ανάποδο, οκτάνια σε κινητήρα για , δεν βλάπτει, αλλά ούτε κερδίζεις κάτι.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Στη στήλη απόσταξης, ποιο κλάσμα μαζεύεται πιο ψηλά: η βενζίνη ή το πετρέλαιο ντίζελ;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς η κλασματική απόσταξη χωρίζει το αργό πετρέλαιο σε κλάσματα.
- Να περιγράφεις τι κάνει η πυρόλυση και γιατί χρειάζεται.
- Να ερμηνεύεις τον αριθμό οκτανίων μιας βενζίνης.
- Να γράφεις και να ισοσταθμίζεις την πλήρη καύση ενός υδρογονάνθρακα και να ξέρεις τι βγαίνει όταν η καύση είναι ατελής.
- Να υπολογίζεις με mol πόσο CO₂ και πόση θερμότητα δίνει μια ποσότητα καυσίμου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.