Οργανική Χημεία — εισαγωγή
Χαρακτηριστικές ομάδες και τι προβλέπουν.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §1.1, 1.2
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει τόσο πολλές ενώσεις.
- Να γράφεις τον μοριακό τύπο ενός αλκανίου από τον γενικό τύπο.
- Να αναγνωρίζεις τις βασικές χαρακτηριστικές ομάδες σε έναν τύπο.
- Να προβλέπεις από τη χαρακτηριστική ομάδα αν μια ουσία διαλύεται στο νερό ή στο νέφτι.
- Να υπολογίζεις τη σχετική μοριακή μάζα μιας οργανικής ένωσης.
Τι μελετάει η Οργανική Χημεία
Το πετρέλαιο της αντλίας, το νέφτι του βαφείου, το οινόπνευμα του ιατρείου, το ξίδι, το λάστιχο του αυτοκινήτου, ο σωλήνας πολυαιθυλενίου της άρδευσης: όλα είναι οργανικές ενώσεις. Έχουν ένα κοινό: είναι χτισμένες γύρω από τον άνθρακα.
Οργανική Χημεία είναι η χημεία των ενώσεων του άνθρακα. Λίγες απλές ενώσεις του, όπως το , το και τα ανθρακικά άλατα (), εξετάζονται στην Ανόργανη. Όλες οι υπόλοιπες, εκατομμύρια, είναι οργανικές.
Γιατί ο άνθρακας
Ο άνθρακας έχει τέσσερα ηλεκτρόνια σθένους, άρα κάνει τέσσερις ομοιοπολικούς δεσμούς. Και κάνει κάτι που λίγα στοιχεία κάνουν καλά: δένεται με άλλα άτομα άνθρακα, σε αλυσίδες που μπορεί να είναι:
- ευθείες,
- διακλαδισμένες, με «κλαδιά» στο πλάι,
- κλειστές σε δακτύλιο, όπως στο βενζόλιο.
Οι δεσμοί ανάμεσα σε δύο άνθρακες μπορεί να είναι απλοί (), διπλοί () ή τριπλοί (). Με τόσους συνδυασμούς, τα δυνατά μόρια είναι πρακτικά απεριόριστα.
Οι υδρογονάνθρακες
Οι απλούστερες οργανικές ενώσεις έχουν μόνο άνθρακα και υδρογόνο: οι υδρογονάνθρακες. Από αυτούς είναι φτιαγμένα σχεδόν όλα τα καύσιμα.
Αν όλοι οι δεσμοί ανάμεσα στους άνθρακες είναι απλοί, ο υδρογονάνθρακας λέγεται αλκάνιο και είναι κορεσμένος: κάθε άνθρακας έχει πάρει όσα υδρογόνα χωράνε.
| Άτομα C | Όνομα | Τύπος | Πού το βρίσκεις |
|---|---|---|---|
| μεθάνιο | φυσικό αέριο, βιοαέριο | ||
| αιθάνιο | φυσικό αέριο | ||
| προπάνιο | υγραέριο, γκαζάκια | ||
| βουτάνιο | υγραέριο, αναπτήρες | ||
| οκτάνιο | βενζίνη |
Τα ονόματα έχουν δύο κομμάτια. Το πρόθεμα λέει πόσοι άνθρακες (μεθ- , αιθ- , προπ- , βουτ- , πεντ- , εξ- , επτ- , οκτ- ) και η κατάληξη τι είδους ένωση: -άνιο για αλκάνιο, -ένιο για διπλό δεσμό (αιθένιο, το «αιθυλένιο» των πλαστικών), -ίνιο για τριπλό (αιθίνιο, η ασετυλίνη της οξυγονοκόλλησης).
Μοριακός και συντακτικός τύπος
Ο μοριακός τύπος λέει ποια άτομα και πόσα: . Ο συντακτικός λέει και ποιο είναι δεμένο με ποιο:
Η διαφορά μετράει. Με τον ίδιο μοριακό τύπο υπάρχουν δύο ουσίες: το βουτάνιο με ευθεία αλυσίδα και το ισοβουτάνιο, με ένα κλαδί. Ενώσεις με ίδιο μοριακό και διαφορετικό συντακτικό τύπο λέγονται ισομερή, και έχουν διαφορετικές ιδιότητες: άλλο σημείο βρασμού, άλλη συμπεριφορά στη μηχανή.
Οι χαρακτηριστικές ομάδες
Οι περισσότερες οργανικές ενώσεις δεν είναι σκέτοι υδρογονάνθρακες. Έχουν πάνω στην αλυσίδα μια μικρή ομάδα ατόμων, συνήθως με οξυγόνο ή άζωτο: τη χαρακτηριστική ομάδα.
Η αλυσίδα είναι το «σασί». Η χαρακτηριστική ομάδα είναι το «εξάρτημα» που αποφασίζει τι θα κάνει το μόριο: αν θα διαλύεται στο νερό, αν θα είναι όξινο, αν θα μυρίζει, με τι θα αντιδρά.
Το σύμβολο σημαίνει «μια οποιαδήποτε ανθρακική αλυσίδα». Διάλεξε ομάδα και δες τι προβλέπει.
Τι προβλέπει η ομάδα
Δύο προβλέψεις κάνεις αμέσως, μόνο κοιτάζοντας τον τύπο.
Διαλύεται στο νερό ή στο νέφτι; Ο κανόνας είναι «το όμοιο διαλύει το όμοιο». Ο σκέτος υδρογονάνθρακας δεν έχει τίποτα που να «πιάνει» το νερό: δεν διαλύεται, επιπλέει — γι' αυτό το πετρέλαιο κάνει κηλίδα στη θάλασσα. Αντίθετα, διαλύεται σε άλλους υδρογονάνθρακες, όπως το νέφτι και η βενζίνη. Μια ομάδα ή μοιάζει με το νερό και κάνει τις μικρές ενώσεις διαλυτές σε αυτό.
Πόσο εύκολα εξατμίζεται; Οι ομάδες και κρατάνε τα μόρια κολλημένα μεταξύ τους, με δεσμούς υδρογόνου. Γι' αυτό η αιθανόλη βράζει στους °C, ενώ το προπάνιο, με περίπου ίδια μάζα μορίου, είναι αέριο ακόμα και στους °C.
Πόσο ζυγίζει ένα μόριο
Η σχετική μοριακή μάζα λέει πόσες φορές βαρύτερο είναι ένα μόριο από το του ατόμου του άνθρακα. Στην πράξη: προσθέτεις τις σχετικές ατομικές μάζες όλων των ατόμων του τύπου.
| Στοιχείο | C | H | O | N | Cl |
|---|---|---|---|---|---|
Για το μεθάνιο: . Για το αλκάνιο με άνθρακες βγαίνει πάντα .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το εξάνιο είναι διαλύτης στις κόλλες επαφής των υποδηματοποιείων. Γράψε τον μοριακό του τύπο και βρες τη σχετική μοριακή του μάζα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το πρόθεμα «εξ-» σημαίνει άνθρακες και η κατάληξη «-άνιο» αλκάνιο. Από τον γενικό τύπο με :
υδρογόνα, άρα .
Σχετική μοριακή μάζα:
Έλεγχος με τον σύντομο τύπο: ✓
Είναι υδρογονάνθρακας χωρίς χαρακτηριστική ομάδα: δεν διαλύεται στο νερό, εξατμίζεται εύκολα και είναι εύφλεκτος. Γι' αυτό η κόλλα «τραβάει» γρήγορα, και γι' αυτό ο χώρος θέλει αερισμό.
Παράδειγμα 2
Στην ετικέτα ενός διαλυτικού βερνικιών διαβάζεις . Τι είδους ένωση είναι, και θα καθαρίσεις το πινέλο με νερό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ψάχνω χαρακτηριστική ομάδα. Υπάρχει το κομμάτι , με άνθρακες και από τις δύο μεριές: εστερομάδα.
Η ουσία είναι εστέρας: ο αιθανικός αιθυλεστέρας (οξικός αιθυλεστέρας), γνωστός διαλύτης βερνικιών και κολλών, με τη χαρακτηριστική φρουτώδη μυρωδιά.
Η εστερομάδα δεν έχει υδρογόνο δεμένο σε οξυγόνο, άρα δεν «πιάνει» το νερό όσο μια αλκοόλη. Ο εστέρας διαλύεται ελάχιστα στο νερό.
Το βερνίκι στο πινέλο καθαρίζεται με το ίδιο διαλυτικό, όχι με νερό.
Παράδειγμα 3
Η αιθανόλη και το προπάνιο έχουν σχεδόν την ίδια μάζα μορίου. Γιατί η πρώτη είναι υγρό και το δεύτερο αέριο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Υπολογίζω τις μάζες:
αιθανόλη
προπάνιο
Σχεδόν ίσες: η μάζα δεν εξηγεί τη διαφορά.
Η αιθανόλη έχει ομάδα . Το υδρογόνο της έλκεται από το οξυγόνο του διπλανού μορίου: δεσμοί υδρογόνου. Τα μόρια μένουν «κολλημένα» και χρειάζεται θέρμανση ως τους °C για να βράσει.
Το προπάνιο δεν έχει τέτοια ομάδα. Οι δυνάμεις ανάμεσα στα μόριά του είναι ασθενείς, και βράζει στους °C.
Γι' αυτό η φιάλη υγραερίου κρατάει το προπάνιο υγρό με πίεση, ενώ το οινόπνευμα στέκεται σε ανοιχτό μπουκάλι.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Το οξικό οξύ του ξιδιού έχει τύπο . Πώς λέγεται η χαρακτηριστική του ομάδα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει τόσο πολλές ενώσεις.
- Να γράφεις τον μοριακό τύπο ενός αλκανίου από τον γενικό τύπο.
- Να αναγνωρίζεις τις βασικές χαρακτηριστικές ομάδες σε έναν τύπο.
- Να προβλέπεις από τη χαρακτηριστική ομάδα αν μια ουσία διαλύεται στο νερό ή στο νέφτι.
- Να υπολογίζεις τη σχετική μοριακή μάζα μιας οργανικής ένωσης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.