Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οργανική Χημεία — εισαγωγή

Χαρακτηριστικές ομάδες και τι προβλέπουν.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §1.1, 1.2

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει τόσο πολλές ενώσεις.
  2. Να γράφεις τον μοριακό τύπο ενός αλκανίου από τον γενικό τύπο.
  3. Να αναγνωρίζεις τις βασικές χαρακτηριστικές ομάδες σε έναν τύπο.
  4. Να προβλέπεις από τη χαρακτηριστική ομάδα αν μια ουσία διαλύεται στο νερό ή στο νέφτι.
  5. Να υπολογίζεις τη σχετική μοριακή μάζα μιας οργανικής ένωσης.

Τι μελετάει η Οργανική Χημεία

Το πετρέλαιο της αντλίας, το νέφτι του βαφείου, το οινόπνευμα του ιατρείου, το ξίδι, το λάστιχο του αυτοκινήτου, ο σωλήνας πολυαιθυλενίου της άρδευσης: όλα είναι οργανικές ενώσεις. Έχουν ένα κοινό: είναι χτισμένες γύρω από τον άνθρακα.

Οργανική Χημεία είναι η χημεία των ενώσεων του άνθρακα. Λίγες απλές ενώσεις του, όπως το CO2\text{CO}_2, το CO\text{CO} και τα ανθρακικά άλατα (CaCO3\text{CaCO}_3), εξετάζονται στην Ανόργανη. Όλες οι υπόλοιπες, εκατομμύρια, είναι οργανικές.

Γιατί ο άνθρακας

Ο άνθρακας έχει τέσσερα ηλεκτρόνια σθένους, άρα κάνει τέσσερις ομοιοπολικούς δεσμούς. Και κάνει κάτι που λίγα στοιχεία κάνουν καλά: δένεται με άλλα άτομα άνθρακα, σε αλυσίδες που μπορεί να είναι:

  • ευθείες,
  • διακλαδισμένες, με «κλαδιά» στο πλάι,
  • κλειστές σε δακτύλιο, όπως στο βενζόλιο.

Οι δεσμοί ανάμεσα σε δύο άνθρακες μπορεί να είναι απλοί (C−C\text{C}-\text{C}), διπλοί (C=C\text{C}=\text{C}) ή τριπλοί (C≡C\text{C}\equiv\text{C}). Με τόσους συνδυασμούς, τα δυνατά μόρια είναι πρακτικά απεριόριστα.

Οι υδρογονάνθρακες

Οι απλούστερες οργανικές ενώσεις έχουν μόνο άνθρακα και υδρογόνο: οι υδρογονάνθρακες. Από αυτούς είναι φτιαγμένα σχεδόν όλα τα καύσιμα.

Αν όλοι οι δεσμοί ανάμεσα στους άνθρακες είναι απλοί, ο υδρογονάνθρακας λέγεται αλκάνιο και είναι κορεσμένος: κάθε άνθρακας έχει πάρει όσα υδρογόνα χωράνε.

Άτομα CΌνομαΤύποςΠού το βρίσκεις
11μεθάνιοCH4\text{CH}_4φυσικό αέριο, βιοαέριο
22αιθάνιοC2H6\text{C}_2\text{H}_6φυσικό αέριο
33προπάνιοC3H8\text{C}_3\text{H}_8υγραέριο, γκαζάκια
44βουτάνιοC4H10\text{C}_4\text{H}_{10}υγραέριο, αναπτήρες
88οκτάνιοC8H18\text{C}_8\text{H}_{18}βενζίνη

Τα ονόματα έχουν δύο κομμάτια. Το πρόθεμα λέει πόσοι άνθρακες (μεθ- 11, αιθ- 22, προπ- 33, βουτ- 44, πεντ- 55, εξ- 66, επτ- 77, οκτ- 88) και η κατάληξη τι είδους ένωση: -άνιο για αλκάνιο, -ένιο για διπλό δεσμό (αιθένιο, το «αιθυλένιο» των πλαστικών), -ίνιο για τριπλό (αιθίνιο, η ασετυλίνη της οξυγονοκόλλησης).

Μοριακός και συντακτικός τύπος

Ο μοριακός τύπος λέει ποια άτομα και πόσα: C4H10\text{C}_4\text{H}_{10}. Ο συντακτικός λέει και ποιο είναι δεμένο με ποιο:

CH3−CH2−CH2−CH3\text{CH}_3-\text{CH}_2-\text{CH}_2-\text{CH}_3

Η διαφορά μετράει. Με τον ίδιο μοριακό τύπο C4H10\text{C}_4\text{H}_{10} υπάρχουν δύο ουσίες: το βουτάνιο με ευθεία αλυσίδα και το ισοβουτάνιο, με ένα κλαδί. Ενώσεις με ίδιο μοριακό και διαφορετικό συντακτικό τύπο λέγονται ισομερή, και έχουν διαφορετικές ιδιότητες: άλλο σημείο βρασμού, άλλη συμπεριφορά στη μηχανή.

Οι χαρακτηριστικές ομάδες

Οι περισσότερες οργανικές ενώσεις δεν είναι σκέτοι υδρογονάνθρακες. Έχουν πάνω στην αλυσίδα μια μικρή ομάδα ατόμων, συνήθως με οξυγόνο ή άζωτο: τη χαρακτηριστική ομάδα.

Η αλυσίδα είναι το «σασί». Η χαρακτηριστική ομάδα είναι το «εξάρτημα» που αποφασίζει τι θα κάνει το μόριο: αν θα διαλύεται στο νερό, αν θα είναι όξινο, αν θα μυρίζει, με τι θα αντιδρά.

Το σύμβολο R\text{R} σημαίνει «μια οποιαδήποτε ανθρακική αλυσίδα». Διάλεξε ομάδα και δες τι προβλέπει.

Ίδια αλυσίδα, άλλη ομάδα, άλλη ουσία

Το R είναι η ανθρακική αλυσίδα. Άλλαξε την ομάδα στην άκρη της και διάβασε τι κάνει η ουσία που προκύπτει, και πού τη συναντάς στη δουλειά.

Χαρακτηριστική ομάδα

R−OH

Κατάληξη-όλη

ΠαράδειγμαΑιθανόλη

ΤύποςCH₃CH₂OH

Αλκοόλες. Οι μικρές διαλύονται στο νερό σε κάθε αναλογία. Οινόπνευμα, απολυμαντικά, διαλύτες, αντιψυκτικό.

Τι προβλέπει η ομάδα

Δύο προβλέψεις κάνεις αμέσως, μόνο κοιτάζοντας τον τύπο.

Διαλύεται στο νερό ή στο νέφτι; Ο κανόνας είναι «το όμοιο διαλύει το όμοιο». Ο σκέτος υδρογονάνθρακας δεν έχει τίποτα που να «πιάνει» το νερό: δεν διαλύεται, επιπλέει — γι' αυτό το πετρέλαιο κάνει κηλίδα στη θάλασσα. Αντίθετα, διαλύεται σε άλλους υδρογονάνθρακες, όπως το νέφτι και η βενζίνη. Μια ομάδα −OH-\text{OH} ή −COOH-\text{COOH} μοιάζει με το νερό και κάνει τις μικρές ενώσεις διαλυτές σε αυτό.

Πόσο εύκολα εξατμίζεται; Οι ομάδες −OH-\text{OH} και −COOH-\text{COOH} κρατάνε τα μόρια κολλημένα μεταξύ τους, με δεσμούς υδρογόνου. Γι' αυτό η αιθανόλη βράζει στους 7878 °C, ενώ το προπάνιο, με περίπου ίδια μάζα μορίου, είναι αέριο ακόμα και στους −40-40 °C.

Πόσο ζυγίζει ένα μόριο

Η σχετική μοριακή μάζα MrM_r λέει πόσες φορές βαρύτερο είναι ένα μόριο από το 112\frac{1}{12} του ατόμου του άνθρακα. Στην πράξη: προσθέτεις τις σχετικές ατομικές μάζες όλων των ατόμων του τύπου.

ΣτοιχείοCHONCl
ArA_r1212111616141435,535{,}5

Για το μεθάνιο: Mr=12+4⋅1=16M_r = 12 + 4 \cdot 1 = 16. Για το αλκάνιο με ν\nu άνθρακες βγαίνει πάντα Mr=12ν+2ν+2=14ν+2M_r = 12\nu + 2\nu + 2 = 14\nu + 2.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το εξάνιο είναι διαλύτης στις κόλλες επαφής των υποδηματοποιείων. Γράψε τον μοριακό του τύπο και βρες τη σχετική μοριακή του μάζα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Στην ετικέτα ενός διαλυτικού βερνικιών διαβάζεις CH3COOCH2CH3\text{CH}_3\text{COOCH}_2\text{CH}_3. Τι είδους ένωση είναι, και θα καθαρίσεις το πινέλο με νερό;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η αιθανόλη C2H5OH\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} και το προπάνιο C3H8\text{C}_3\text{H}_8 έχουν σχεδόν την ίδια μάζα μορίου. Γιατί η πρώτη είναι υγρό και το δεύτερο αέριο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πόσους ομοιοπολικούς δεσμούς σχηματίζει συνήθως ένα άτομο άνθρακα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Το οξικό οξύ του ξιδιού έχει τύπο CH3COOH\text{CH}_3\text{COOH}. Πώς λέγεται η χαρακτηριστική του ομάδα;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει τόσο πολλές ενώσεις.
  • Να γράφεις τον μοριακό τύπο ενός αλκανίου από τον γενικό τύπο.
  • Να αναγνωρίζεις τις βασικές χαρακτηριστικές ομάδες σε έναν τύπο.
  • Να προβλέπεις από τη χαρακτηριστική ομάδα αν μια ουσία διαλύεται στο νερό ή στο νέφτι.
  • Να υπολογίζεις τη σχετική μοριακή μάζα μιας οργανικής ένωσης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;