Χημεία και περιβάλλον
Ρύποι, κατεργασία και το αποτύπωμα μιας διεργασίας.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Β΄ Λυκείου, §2.4, 2.8
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τους κύριους ρύπους του αέρα, από πού προέρχονται και τι προκαλούν.
- Να γράφεις πώς σχηματίζεται η όξινη βροχή και πώς προσβάλλει το μάρμαρο.
- Να περιγράφεις τα στάδια επεξεργασίας των λυμάτων και τι είναι ο ευτροφισμός.
- Να υπολογίζεις πόσο CO₂ ή SO₂ βγάζει μια ποσότητα καυσίμου.
- Να υπολογίζεις πόση βάση χρειάζεται για να εξουδετερωθεί ένα όξινο απόβλητο.
Ρύπος είναι ό,τι βρίσκεται σε λάθος θέση
Το διοξείδιο του άνθρακα το εκπνέουμε, το άζωτο και ο φώσφορος είναι λιπάσματα, το όζον στα km ύψος μάς προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία. Κανένα από αυτά δεν είναι «κακό» από μόνο του. Γίνεται ρύπος όταν βρεθεί σε λάθος θέση ή σε λάθος ποσότητα: το όζον στο επίπεδο του δρόμου, το άζωτο στο πηγάδι, το σε συγκέντρωση που η ατμόσφαιρα δεν είχε εδώ και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια.
Οι ρύποι του αέρα
| Ρύπος | Από πού έρχεται | Τι κάνει |
|---|---|---|
| μονοξείδιο του άνθρακα | ατελής καύση: μηχανές, λέβητες, μαγκάλια | δένεται στην αιμοσφαιρίνη, ασφυξία |
| διοξείδιο του θείου | θείο στα καύσιμα: λιγνίτης, μαζούτ, πετρέλαιο πλοίων | αναπνευστικά προβλήματα, όξινη βροχή |
| οξείδια του αζώτου | καύση σε υψηλή θερμοκρασία: κινητήρες, ιδίως ντίζελ | όξινη βροχή, φωτοχημικό νέφος |
| αιωρούμενα σωματίδια | ντίζελ, τζάκια, σόμπες ξύλου, σκόνη εργοταξίων | μπαίνουν βαθιά στους πνεύμονες |
| όζον στο έδαφος | και υδρογονάνθρακες με ηλιοφάνεια | ερεθίζει μάτια και πνεύμονες |
| διοξείδιο του άνθρακα | κάθε καύση άνθρακα, πετρελαίου, φυσικού αερίου | ενισχύει το φαινόμενο του θερμοκηπίου |
Το φωτοχημικό νέφος των μεγάλων πόλεων δεν βγαίνει έτοιμο από καμία εξάτμιση. Σχηματίζεται στον αέρα: τα οξείδια του αζώτου και οι άκαυστοι υδρογονάνθρακες, με τον ήλιο του καλοκαιριού, δίνουν όζον και άλλες ερεθιστικές ουσίες. Γι' αυτό χτυπάει τα μεσημέρια με άπνοια και ηλιοφάνεια.
Τα σωματίδια χαρακτηρίζονται από το μέγεθός τους: PM10 είναι όσα έχουν διάμετρο κάτω από μικρόμετρα, PM2,5 κάτω από . Όσο μικρότερα, τόσο βαθύτερα φτάνουν στους πνεύμονες. Τις κρύες νύχτες του χειμώνα, σε πόλεις με πολλά τζάκια, οι συγκεντρώσεις τους ανεβαίνουν απότομα.
Η όξινη βροχή
Το νερό της βροχής είναι λίγο όξινο ακόμα και σε καθαρή ατμόσφαιρα, με pH γύρω στο , γιατί διαλύει λίγο . Όξινη βροχή λέμε όταν το pH πέφτει χαμηλότερα, επειδή στον αέρα υπάρχουν οξείδια του θείου και του αζώτου.
Το οξειδώνεται στον αέρα σε , και αυτό με το νερό δίνει θειικό οξύ:
Τα οξείδια του αζώτου δίνουν με τον ίδιο τρόπο νιτρικό οξύ. Η όξινη βροχή κάνει όξινες λίμνες και εδάφη, βλάπτει τα δάση, διαβρώνει μέταλλα, και διαλύει το μάρμαρο και τον ασβεστόλιθο:
Το θειικό ασβέστιο που σχηματίζεται είναι γύψος. Η επιφάνεια του μαρμάρου μετατρέπεται σε μαλακή κρούστα που ξεφλουδίζει, και οι λεπτομέρειες ενός γλυπτού χάνονται. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που τα πρωτότυπα γλυπτά της Ακρόπολης φυλάσσονται στο μουσείο και στη θέση τους μπήκαν αντίγραφα.
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου
Το , το μεθάνιο και οι υδρατμοί αφήνουν το φως του ήλιου να περάσει, αλλά κρατάνε μέρος της θερμότητας που ακτινοβολεί η Γη προς το διάστημα. Χωρίς αυτό το φαινόμενο η Γη θα ήταν παγωμένη. Με περισσότερο κρατάει περισσότερη θερμότητα από όση χρειάζεται.
Η μονάδα ppm σημαίνει «μέρη στο εκατομμύριο»: ppm είναι μόρια σε κάθε ένα εκατομμύριο μόρια αέρα. Πριν από τη βιομηχανική επανάσταση η συγκέντρωση ήταν γύρω στα ppm. Η διαφορά βγήκε σχεδόν όλη από καύσιμα και από την αποψίλωση των δασών.
Το νερό και τα λύματα
Τα λύματα μιας πόλης ή μιας βιομηχανίας φέρνουν οργανική ύλη, άζωτο, φώσφορο, απορρυπαντικά, λάδια και, από κάποιες βιομηχανίες, βαρέα μέταλλα. Αν φτάσουν ακατέργαστα σε ποτάμι ή κόλπο, η οργανική ύλη τρώγεται από βακτήρια που καταναλώνουν το οξυγόνο του νερού, και τα ψάρια πεθαίνουν.
Πόσο οξυγόνο θα «ρουφήξει» ένα λύμα το μετράει το BOD (βιοχημικά απαιτούμενο οξυγόνο), σε mg οξυγόνου ανά λίτρο. Όσο μεγαλύτερο, τόσο πιο «βαρύ» το λύμα.
Σε μια μονάδα επεξεργασίας λυμάτων το νερό περνάει από στάδια:
- Προεπεξεργασία: εσχάρες κρατάνε τα χοντρά αντικείμενα, και η άμμος κατακάθεται.
- Πρωτοβάθμια: σε δεξαμενές καθίζησης τα αιωρούμενα στερεά κάθονται στον πάτο, και τα λίπη μαζεύονται από την επιφάνεια.
- Δευτεροβάθμια (βιολογική): βακτήρια «τρώνε» τη διαλυμένη οργανική ύλη. Η δεξαμενή αερίζεται συνεχώς, γιατί τα βακτήρια χρειάζονται οξυγόνο.
- Τριτοβάθμια: αφαιρείται άζωτο και φώσφορος, και το νερό απολυμαίνεται με χλώριο ή υπεριώδη ακτινοβολία πριν φύγει ή ξαναχρησιμοποιηθεί για άρδευση.
Το άζωτο και ο φώσφορος δεν είναι δηλητήρια· είναι λιπάσματα. Σε λίμνη ή κλειστό κόλπο όμως λιπαίνουν τα φύκια, που πολλαπλασιάζονται, πεθαίνουν και σαπίζουν, καταναλώνοντας το οξυγόνο. Το φαινόμενο λέγεται ευτροφισμός. Η ίδια λογική ισχύει για το χωράφι: λίπασμα παραπάνω από όσο παίρνει το φυτό δεν πάει χαμένο — καταλήγει στο νερό. Τα νιτρικά στο νερό ενός πηγαδιού είναι συχνά το αποτύπωμα της υπερλίπανσης.
Η χημεία που καθαρίζει
Η χημεία δεν είναι μόνο η αιτία. Είναι και το εργαλείο:
- Τα όξινα απόβλητα μιας βιομηχανίας εξουδετερώνονται με ασβέστη πριν φύγουν: .
- Στις καμινάδες των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, το δεσμεύεται με ασβεστόλιθο, πριν φύγει στον αέρα: .
- Ο καταλυτικός μετατροπέας μετατρέπει και σε και άζωτο.
- Η αφαίρεση του θείου στο διυλιστήριο κάνει τα καύσιμα κίνησης σχεδόν χωρίς θείο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πόσο βγάζει λίτρο βενζίνης; Θεώρησε τη βενζίνη καθαρό οκτάνιο, , με πυκνότητα kg/L.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μάζα: L kg/L g.
του οκτανίου: . Mol: mol.
Κάθε μόριο οκτανίου έχει άνθρακες, άρα δίνει μόρια :
mol
Μάζα : g, δηλαδή περίπου kg.
Έλεγχος με τον άνθρακα. Το οκτάνιο είναι άνθρακας: g άνθρακα. Επί δίνει g ✓
Ένα λίτρο υγρού που ζυγίζει λιγότερο από ένα κιλό βγάζει πάνω από δύο κιλά αερίου. Το βάρος που λείπει είναι το οξυγόνο του αέρα.
Παράδειγμα 2
Ένας σταθμός καίει τόνο λιγνίτη με θείο. Πόσο βγαίνει, και πόσος ασβεστόλιθος χρειάζεται για να το δεσμεύσει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θείο στον λιγνίτη: kg.
Το θείο καίγεται: . Αναλογία σε mol.
kg θείου δίνουν kg , δηλαδή η μάζα διπλασιάζεται. Άρα kg θείου δίνουν kg .
Δέσμευση: , πάλι .
Mol : mol. Χρειάζονται mol , δηλαδή g kg ασβεστόλιθου.
Για κάθε τόνο λιγνίτη, kg ασβεστόλιθου. Στην πράξη μπαίνει λίγο περισσότερος, γιατί η επαφή αερίου και στερεού δεν είναι τέλεια.
Παράδειγμα 3
Ένα βαφείο υφασμάτων έχει στα απόβλητά του kg θειικό οξύ. Πόσο υδροξείδιο του ασβεστίου χρειάζεται για να το εξουδετερώσει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η εξουδετέρωση:
Αναλογία ανάμεσα στη βάση και το οξύ.
του : . Σε kg η αναλογία είναι ίδια με τα g, άρα:
kmol οξέος.
Χρειάζονται kmol , με :
kg σβησμένος ασβέστης.
Ο ασβέστης προτιμάται από την καυστική σόδα γιατί είναι φθηνότερος, και ο γύψος που σχηματίζεται κατακάθεται και απομακρύνεται ως λάσπη. Το pH της εκροής ελέγχεται πάντα με μέτρηση πριν το νερό φύγει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος ρύπος του αέρα σχηματίζεται όταν το άζωτο του αέρα ενώνεται με οξυγόνο στη μεγάλη θερμοκρασία ενός κινητήρα ντίζελ;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τους κύριους ρύπους του αέρα, από πού προέρχονται και τι προκαλούν.
- Να γράφεις πώς σχηματίζεται η όξινη βροχή και πώς προσβάλλει το μάρμαρο.
- Να περιγράφεις τα στάδια επεξεργασίας των λυμάτων και τι είναι ο ευτροφισμός.
- Να υπολογίζεις πόσο CO₂ ή SO₂ βγάζει μια ποσότητα καυσίμου.
- Να υπολογίζεις πόση βάση χρειάζεται για να εξουδετερωθεί ένα όξινο απόβλητο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.