Χημικές διεργασίες στη βιομηχανία
Από το εργαστήριο στην παραγωγή: τι αλλάζει στην κλίμακα.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι αλλάζει όταν μια αντίδραση περνάει από το εργαστήριο στη βιομηχανική παραγωγή.
- Να υπολογίζεις τη θεωρητική ποσότητα προϊόντος και την απόδοση μιας διεργασίας.
- Να βρίσκεις ποιο αντιδρών είναι σε έλλειμμα και καθορίζει την ποσότητα του προϊόντος.
- Να εξηγείς τον ρόλο του καταλύτη, της θερμοκρασίας και της πίεσης στη σύνθεση της αμμωνίας.
- Να διαβάζεις τα βασικά στοιχεία ασφάλειας μιας χημικής ουσίας.
Από το ποτήρι ζέσεως στον αντιδραστήρα
Στο εργαστήριο, μια αντίδραση γίνεται σε ποτήρι ζέσεως: λίγα γραμμάρια, ένας λύχνος, ένας χημικός που κοιτάζει. Στη βιομηχανία η ίδια αντίδραση γίνεται σε αντιδραστήρα με τόνους υλικού, μέρα και νύχτα. Η χημεία είναι η ίδια. Σχεδόν όλα τα άλλα αλλάζουν:
| Στο εργαστήριο | Στη βιομηχανία |
|---|---|
| μερικά γραμμάρια | τόνοι την ημέρα |
| το κόστος των αντιδραστηρίων μετράει λίγο | κάθε κιλό πρώτης ύλης και κάθε kWh μετράει |
| η θερμότητα φεύγει μόνη της από το γυαλί | η θερμότητα πρέπει να απομακρυνθεί με ψύξη |
| τα υπολείμματα είναι λίγα | τα απόβλητα είναι τόνοι και θέλουν διαχείριση |
| ένα λάθος σπάει ένα γυαλί | ένα λάθος μπορεί να γίνει ατύχημα |
Η παραγωγή γίνεται με δύο τρόπους. Στη διαλείπουσα (batch) λειτουργία, ο αντιδραστήρας γεμίζει, η αντίδραση γίνεται, και αδειάζει, όπως σε ένα καζάνι: έτσι δουλεύουν τα φαρμακεία, τα χρώματα, τα καλλυντικά. Στη συνεχή λειτουργία, οι πρώτες ύλες μπαίνουν συνέχεια από τη μία μεριά και το προϊόν βγαίνει συνέχεια από την άλλη: έτσι δουλεύουν τα διυλιστήρια και τα εργοστάσια λιπασμάτων.
Πόσο θα πάρεις: η απόδοση
Η ισοσταθμισμένη εξίσωση λέει πόσο προϊόν θα έπρεπε να πάρεις. Αυτή είναι η θεωρητική ποσότητα. Στην πράξη παίρνεις λιγότερο: κάποιο υλικό δεν αντιδρά, κάποιο χάνεται στο φιλτράρισμα ή στη μεταφορά, κάποιο κάνει άλλες αντιδράσεις.
Ποιο τελειώνει πρώτο
Τα αντιδρώντα σπάνια μπαίνουν ακριβώς στην αναλογία της εξίσωσης. Αυτό που τελειώνει πρώτο λέγεται αντιδρών σε έλλειμμα, και αυτό αποφασίζει πόσο προϊόν θα βγει. Από το άλλο θα περισσέψει.
Είναι σαν τη συναρμολόγηση ποδηλάτων: με σκελετούς και ρόδες φτιάχνεις ποδήλατα, όχι . Οι ρόδες είναι το «αντιδρών σε έλλειμμα», και θα σου μείνουν σκελετοί.
Η μέθοδος:
- Μετατρέπεις κάθε αντιδρών σε mol.
- Διαιρείς κάθε αριθμό mol με τον συντελεστή του στην εξίσωση.
- Το μικρότερο πηλίκο δείχνει το αντιδρών σε έλλειμμα.
- Υπολογίζεις το προϊόν μόνο από αυτό.
Στη βιομηχανία συχνά βάζουν επίτηδες περίσσεια από το φθηνό αντιδρών, για να καταναλωθεί όλο το ακριβό.
Η σύνθεση της αμμωνίας
Η αμμωνία είναι η βάση σχεδόν όλων των αζωτούχων λιπασμάτων. Παράγεται από το άζωτο του αέρα και υδρογόνο, που βγαίνει κυρίως από φυσικό αέριο:
Η αντίδραση είναι εξώθερμη: βγάζει θερμότητα.
Το διπλό βέλος σημαίνει χημική ισορροπία: η αντίδραση γίνεται και προς τις δύο κατευθύνσεις, και σε κάθε συνθήκη σταματάει σε ένα μείγμα αντιδρώντων και προϊόντος. Ο μηχανικός θέλει δύο πράγματα: πολύ προϊόν στο μείγμα, και να φτάνει εκεί γρήγορα. Δοκίμασε τι κάνει κάθε αλλαγή.
Γι' αυτό η βιομηχανία καταλήγει σε συμβιβασμό:
- Θερμοκρασία περίπου ως °C. Πιο κρύα θα έδινε περισσότερη αμμωνία, αλλά τόσο αργά που δεν θα άξιζε.
- Πίεση περίπου atm. Πιο ψηλή θα έδινε περισσότερη αμμωνία, αλλά οι σωληνώσεις, οι συμπιεστές και η ενέργεια κοστίζουν.
- Καταλύτης σιδήρου, για να φτάνει γρήγορα στην ισορροπία.
- Ανακύκλωση. Σε κάθε πέρασμα από τον αντιδραστήρα, μόνο ένα μικρό μέρος του αζώτου και του υδρογόνου γίνεται αμμωνία, γύρω στο . Η αμμωνία υγροποιείται και φεύγει, και τα αέρια που δεν αντέδρασαν ξαναγυρίζουν στον αντιδραστήρα. Έτσι στο τέλος σχεδόν όλη η πρώτη ύλη γίνεται προϊόν.
Η θερμότητα στη μεγάλη κλίμακα
Μια εξώθερμη αντίδραση σε ποτήρι ζέσεως ζεσταίνει απλώς το γυαλί. Σε αντιδραστήρα χιλιάδων λίτρων μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Ο λόγος είναι γεωμετρικός: η θερμότητα παράγεται σε όλο τον όγκο, αλλά φεύγει μόνο από την επιφάνεια. Όταν μεγαλώνεις ένα δοχείο, ο όγκος μεγαλώνει πολύ πιο γρήγορα από την επιφάνεια.
Αν η θερμότητα δεν φύγει, η θερμοκρασία ανεβαίνει, η αντίδραση επιταχύνεται, βγάζει ακόμα περισσότερη θερμότητα — και η αντίδραση ξεφεύγει. Γι' αυτό οι μεγάλοι αντιδραστήρες έχουν μανδύες ψύξης, σερπαντίνες, αναδευτήρες, αισθητήρες θερμοκρασίας και βαλβίδες ασφαλείας.
Στη βιομηχανία η ασφάλεια δεν είναι πρόσθετο. Το ΔΔΑ διαβάζεται πριν ανοίξεις μια συσκευασία, όχι αφού γίνει το ατύχημα. Οι ουσίες που αντιδρούν μεταξύ τους αποθηκεύονται χωριστά: τα οξέα μακριά από τις βάσεις, τα οξειδωτικά μακριά από τα καύσιμα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα ασβεστοκάμινο ψήνονται kg ασβεστόλιθου, , και βγαίνουν kg ασβέστη, . Ποια είναι η απόδοση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η αντίδραση: , με αναλογία .
: , .
Θεωρητική ποσότητα: kg είναι kmol, που δίνουν kmol :
kg
Απόδοση:
Το που λείπει είναι κυρίως ασβεστόλιθος που δεν ψήθηκε ως τον πυρήνα των κομματιών. Κομμάτια πιο μικρά ή περισσότερος χρόνος στο καμίνι ανεβάζουν την απόδοση, αλλά κοστίζουν σε καύσιμο.
Παράδειγμα 2
Σε έναν αντιδραστήρα αμμωνίας μπαίνουν kg άζωτο και kg υδρογόνο. Ποιο αντιδρών είναι σε έλλειμμα, και πόση αμμωνία μπορεί να βγει το πολύ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Mol: με : kmol. με : kmol.
Διαιρώ με τους συντελεστές της :
άζωτο , υδρογόνο .
Το μικρότερο είναι του υδρογόνου: αυτό είναι σε έλλειμμα.
Από το υδρογόνο: kmol δίνουν kmol , με :
kg αμμωνία, το πολύ.
Από το άζωτο χρησιμοποιείται μόνο kmol, και περισσεύει kmol, δηλαδή kg.
Στην πράξη, σε ένα πέρασμα από τον αντιδραστήρα, γίνεται αμμωνία μόνο γύρω στο : περίπου kg. Τα υπόλοιπα αέρια ξαναγυρίζουν στον αντιδραστήρα.
Παράδειγμα 3
Ένας κυβικός αντιδραστήρας με ακμή m μεγαλώνει σε κυβικό με ακμή m. Πόσο δυσκολότερα θα απομακρύνεται η θερμότητα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μικρός: όγκος m³, επιφάνεια m².
Λόγος επιφάνειας προς όγκο: m² ανά m³.
Μεγάλος: όγκος m³, επιφάνεια m². Λόγος: m² ανά m³.
Ο όγκος, άρα και η θερμότητα που παράγεται, έγινε φορές μεγαλύτερος. Η επιφάνεια από όπου φεύγει έγινε μόνο φορές μεγαλύτερη.
Κάθε κυβικό μέτρο του μεγάλου αντιδραστήρα έχει φορές λιγότερη επιφάνεια για να δώσει τη θερμότητά του.
Γι' αυτό μια αντίδραση που στον πάγκο «απλώς ζεσταίνεται», στη βιομηχανία χρειάζεται μανδύα ψύξης, ανάδευση και αισθητήρες. Η μεγέθυνση δεν είναι ποτέ απλός πολλαπλασιασμός των ποσοτήτων.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο μέταλλο χρησιμοποιείται ως καταλύτης στη βιομηχανική σύνθεση της αμμωνίας;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι αλλάζει όταν μια αντίδραση περνάει από το εργαστήριο στη βιομηχανική παραγωγή.
- Να υπολογίζεις τη θεωρητική ποσότητα προϊόντος και την απόδοση μιας διεργασίας.
- Να βρίσκεις ποιο αντιδρών είναι σε έλλειμμα και καθορίζει την ποσότητα του προϊόντος.
- Να εξηγείς τον ρόλο του καταλύτη, της θερμοκρασίας και της πίεσης στη σύνθεση της αμμωνίας.
- Να διαβάζεις τα βασικά στοιχεία ασφάλειας μιας χημικής ουσίας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.