Έργο, ενέργεια και ισχύς
Απόδοση: πόση από την ενέργεια που βάζεις βγαίνει χρήσιμη.
32 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις το έργο μιας δύναμης και την ενέργεια που χρειάζεται για να ανυψώσεις ή να επιταχύνεις ένα φορτίο.
- Να εξηγείς γιατί η διπλάσια ταχύτητα τετραπλασιάζει την απόσταση φρεναρίσματος.
- Να ξεχωρίζεις την ισχύ (kW) από την ενέργεια (kWh) σε πινακίδες και λογαριασμούς.
- Να υπολογίζεις την απόδοση ενός μηχανήματος και πού πηγαίνουν οι απώλειες.
Τι λέει ο φυσικός «έργο»
Στο συνεργείο «δουλειά» είναι ό,τι σε κουράζει. Στη Φυσική η λέξη είναι πιο αυστηρή: έργο παράγεται μόνο όταν μια δύναμη μετακινεί κάτι, και μόνο κατά το κομμάτι της κίνησης που γίνεται στη διεύθυνση της δύναμης.
όπου η δύναμη σε N, η μετατόπιση στη διεύθυνσή της σε m, και το έργο σε joule (J). Ένα joule είναι το έργο δύναμης N που μετακινεί κάτι κατά m.
Τρεις περιπτώσεις που το έργο είναι μηδέν, όσο κι αν ιδρώνεις:
- Κρατάς ένα βαρύ εξάρτημα ακίνητο στον αέρα — υπάρχει δύναμη, αλλά όχι μετατόπιση.
- Σπρώχνεις έναν τοίχο — ίδια περίπτωση.
- Κουβαλάς ένα κιβώτιο οριζόντια — η δύναμη που το κρατάει είναι κατακόρυφη, η κίνηση οριζόντια.
Για να ανυψώσεις ένα φορτίο μάζας κατά ύψος με σταθερή ταχύτητα, ασκείς δύναμη ίση με το βάρος του, . Το έργο είναι:
Στα προβλήματα παίρνουμε m/s², δηλαδή κάθε κιλό ζυγίζει περίπου N.
Ενέργεια: το απόθεμα που ξοδεύεται για έργο
Ενέργεια είναι η ικανότητα ενός σώματος να παράγει έργο. Μετριέται κι αυτή σε joule. Στη μηχανική σε ενδιαφέρουν δύο μορφές:
| Μορφή | Από πού προέρχεται | Τύπος |
|---|---|---|
| Δυναμική (βαρυτική) | από το ύψος | |
| Κινητική | από την ταχύτητα |
Μια παλέτα πάνω στο ράφι έχει δυναμική ενέργεια: αν πέσει, το ύψος γίνεται ταχύτητα. Ένα φορτηγό που τρέχει έχει κινητική ενέργεια: για να σταματήσει, κάποιος πρέπει να την «απορροφήσει» — τα φρένα.
Η ενέργεια δεν χάνεται — αλλάζει μορφή
Όταν ένα φορτίο κατεβαίνει, η δυναμική του ενέργεια γίνεται κινητική. Αν δεν υπήρχαν τριβές, το άθροισμα θα έμενε ακριβώς ίδιο σε κάθε σημείο. Στην πράξη υπάρχουν πάντα τριβές, και ένα μέρος της ενέργειας γίνεται θερμότητα: στα ρουλεμάν, στα γρανάζια, στα λάστιχα, στον αέρα.
Αυτή η «θερμότητα που δεν ξαναχρησιμοποιείται» είναι ο λόγος που κάθε μηχάνημα καταναλώνει περισσότερη ενέργεια απ' όση αποδίδει. Θα τη μετρήσουμε σε λίγο με την απόδοση.
Ισχύς: πόσο γρήγορα γίνεται η δουλειά
Ένας εργάτης με τροχαλία και ένα ηλεκτρικό παλάγκο μπορούν να ανεβάσουν το ίδιο φορτίο στο ίδιο ύψος. Το έργο είναι ίδιο. Η διαφορά είναι ο χρόνος. Αυτό μετράει η ισχύς:
Μονάδα είναι το watt (W): W σημαίνει J κάθε δευτερόλεπτο. Στα μηχανήματα χρησιμοποιούμε κυρίως το kW ( W). Στα αυτοκίνητα ακούς ακόμα για ίππους: ένας ίππος (PS) είναι περίπου kW, οπότε ένας κινητήρας ίππων δίνει περίπου kW.
Απόδοση: πόση από την ενέργεια βγαίνει χρήσιμη
Ένας ηλεκτροκινητήρας παίρνει ηλεκτρική ενέργεια από την πρίζα. Ένα μέρος της γίνεται χρήσιμο μηχανικό έργο — γυρίζει τον άξονα. Το υπόλοιπο γίνεται θερμότητα στα τυλίγματα και στα ρουλεμάν. Γι' αυτό ζεσταίνεται ο κινητήρας.
Η απόδοση είναι το ποσοστό που βγαίνει χρήσιμο:
Το είναι η χρήσιμη ενέργεια που δίνει το μηχάνημα και το η ενέργεια που του δίνεις. Η απόδοση γράφεται συνήθως ως ποσοστό.
| Μηχάνημα | Τυπική απόδοση |
|---|---|
| Ηλεκτροκινητήρας βιομηχανίας | – % |
| Αντλία νερού με κινητήρα | – % |
| Βενζινοκινητήρας αυτοκινήτου | – % |
| Λάμπα πυρακτώσεως (σε φως) | περίπου % |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κλαρκ ανεβάζει παλέτα 600 kg στο ράφι, σε ύψος 3 m, σε 6 s. Πόσο έργο παράγει στην παλέτα και με πόση ισχύ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η δύναμη που χρειάζεται είναι το βάρος της παλέτας:
Το έργο:
Η ισχύς:
Αυτή είναι η ισχύς που πάει στην παλέτα. Ο κινητήρας του κλαρκ πρέπει να δίνει περισσότερη, γιατί ανεβάζει και τα πιρούνια και έχει απώλειες στην υδραυλική αντλία.
Παράδειγμα 2
Αυτοκίνητο 1200 kg φρενάρει με σταθερή δύναμη 6000 N. Πόση απόσταση χρειάζεται για να σταματήσει όταν τρέχει με 15 m/s (54 km/h) και πόση με 30 m/s (108 km/h);
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κινητική ενέργεια στα m/s:
Τα φρένα πρέπει να «φάνε» όλη αυτή την ενέργεια με έργο. Από :
Στα m/s:
Διπλάσια ταχύτητα, τετραπλάσια απόσταση φρεναρίσματος: m αντί για m. Και σε αυτά προστίθεται η απόσταση που διανύεις στον χρόνο αντίδρασης, πριν καν πατήσεις το φρένο.
Παράδειγμα 3
Ο ηλεκτρικός κινητήρας ενός ανυψωτικού συνεργείου απορροφά 4 kW από το δίκτυο. Ανεβάζει αυτοκίνητο 1500 kg κατά 1,8 m σε 9 s. Ποια είναι η απόδοση του ανυψωτικού;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χρήσιμο έργο — η ενέργεια που πήγε στο αυτοκίνητο:
Χρήσιμη ισχύς:
Απόδοση:
Τα υπόλοιπα W γίνονται θερμότητα στον κινητήρα, στην αντλία του λαδιού και στις τριβές των οδηγών. Γι' αυτό ένα ανυψωτικό που ανεβοκατεβαίνει όλη μέρα έχει ζεστό κινητήρα και ζεστό λάδι.
Παράδειγμα 4
Αντλία άρδευσης ανεβάζει 36 m³ νερό την ώρα σε δεξαμενή 20 m ψηλότερα. Η απόδοσή της είναι 60 %. Πόση ηλεκτρική ισχύ απορροφά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ένα κυβικό μέτρο νερό έχει μάζα kg, άρα σε μία ώρα ανεβαίνουν kg.
Χρήσιμο έργο σε μία ώρα:
Μία ώρα είναι s. Χρήσιμη ισχύς:
Από την απόδοση, :
Σε μία ώρα λειτουργίας η αντλία γράφει στον μετρητή περίπου kWh. Από αυτές, μόνο οι kWh ανέβασαν νερό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένας αποθηκάριος σπρώχνει καρότσι με οριζόντια δύναμη N και το μετακινεί m στην ίδια κατεύθυνση. Πόσο έργο παράγει;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις το έργο μιας δύναμης και την ενέργεια που χρειάζεται για να ανυψώσεις ή να επιταχύνεις ένα φορτίο.
- Να εξηγείς γιατί η διπλάσια ταχύτητα τετραπλασιάζει την απόσταση φρεναρίσματος.
- Να ξεχωρίζεις την ισχύ (kW) από την ενέργεια (kWh) σε πινακίδες και λογαριασμούς.
- Να υπολογίζεις την απόδοση ενός μηχανήματος και πού πηγαίνουν οι απώλειες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.